Кіріспе

Жұқа, икемді пластикалық пленкадан, тоқымасыз матадан немесе пластикалық матадан жасалған ыдыс түрі, қаптаманың бір түрі. Пластикалық қап, полиэтилен қап немесе пакет – жұқа, икемді пластикалық пленкадан, тоқымасыз матадан немесе пластикалық матадан жасалған ыдыс түрі. Пластикалық қаптар азық-түлік, өнімдер, ұнтақтар, мұз, журналдар, химиялық заттар және қоқыс сияқты тауарларды сақтау және тасымалдау үшін қолданылады. Бұл – қаптаманың кең таралған түрі. Пластикалық қаптардың көпшілігі тігістерінен жылумен дәнекерленеді, ал кейбіреулері желіммен немесе тігіспен біріктіріледі. Көптеген елдер жеңіл пластикалық қаптарды қолдануды шектеу туралы заңнама қабылдап жатыр, өйткені пластик толыққанды ыдырамайды, пластик ластану мен қоршаған ортаға зиян келтіреді. Жыл сайын әлемде шамамен 1-ден 5 триллионға дейін пластикалық қаптар пайдаланылып, тасталады. Сату орнынан бастап, түпкілікті жеріне дейін пластикалық қаптардың қызмет ету мерзімі 12 минутты құрайды. 2014 жылы Америка Құрама Штаттарында бір адамға шаққанда орташа есеппен 320 қап пайдаланылды.

Құрамында

Бірнеше дизайн нұсқалары мен мүмкіндіктері бар. Кейбір қаптардың құрамында көбірек көлемге арналған иықтары (гуссеттері) болады, ал арнайы тік тұратын қаптар сөреде немесе тоңазытқышта тік тұруға мүмкіндік береді, сондай-ақ кейбіреулерінде оңай ашылатын немесе қайта жабылатын опциялар қарастырылған. Тұтқалары кейбір қаптарда кесіліп жасалған немесе қосымша орнатылған. Қаптарды әртүрлі пластик пленкалардан жасауға болады. Полиэтилен (ТЖПЭ, ЖЖПЭ және т.б.) ең көп қолданылатыны. Физикалық қасиеттері қажет болған жағдайда ламинаттар мен коэкструзияларды қоса алғанда, басқа да материалдар қолданылуы мүмкін. Бір рет қолданылатын қаптарды жасау үшін негізінен қазба отыны қолданылады. Халықаралық Пластикалық қаптарсыз күн – 3 шілдеде тойланады. Пластикалық қаптар әдетте қораптарға, картонға немесе банкаларға қарағанда аз материалдан жасалады, сондықтан олар көбінесе «азайтылған немесе минималды қаптама» ретінде қарастырылады. 2009 жылғы маусымда Германияның Энергия және қоршаған ортаны зерттеу институты мұнай негізді пластиктердің, әсіресе қайта өңделгенде, компостталатын пластиктерге қарағанда өмірлік цикл бойынша жақсы нәтижелер беретінін мәлімдеді. Олар сондай-ақ «қазіргі биопластиктен жасалған қаптардың қоршаған ортаға тигізетін әсері зерттелген басқа материалдарға қарағанда нашар» екенін, бұл шикізат өндірісінің процесіне байланысты екенін атап өтті. Құрылысына қарай, пластикалық қаптар пластик қайта өңдеуге жарамды болуы мүмкін. Оларды энергияны алу үшін тиісті жабдықтарда өртеуге болады. Олар санитарлық полигондарда тұрақты және зиянсыз. Дегенмен, егер пластикалық қаптар дұрыс тасталмаса, олар көрінісі жағынан жағымсыз қоқысқа айналып, кейбір жануарларға зиян келтіруі мүмкін. Пластикалық қаптарды қайта өңдеу көрсеткіштері төмен, себебі оларды бөліп тастау қиын. Аралас материалдарды қайта өңдеу материалдың ластануына әкеледі. Алайда, пластикалық қаптар тасталардан бұрын 1,6 рет қайта қолданылады.

Иілгіш аралық контейнер

Иілгіш аралық көлемді контейнерлер – көбінесе ұнтақ немесе ағынға жататын материалдарды тасымалдау үшін қолданылатын ірі өнеркәсіптік контейнерлер. Олар әдетте берік пластик талшықтарынан тоқылып жасалады.

Пластикалық сауда сөмкелері

Ашық тұтқасы бар қаптар көптеп қолданылады. Дүкендер көбінесе оларды сатып алушыларға қолайлы болу үшін ұсынады. Кейбір дүкендер бір қап үшін шамалы төлем алады. Берік, қайта пайдаланылатын сауда қаптары, көбінесе бір реттік қолданылатын қағаз немесе пластик сауда қаптарынан экологиялық тұрғыдан артық деп есептеледі. Қоршаған орта және қоқыс мәселелеріне байланысты, кейбір аймақтар жеңіл пластик қаптарды кезең-кезеңімен тоқтатуға жұмыс істеп жатыр.

Тарих

Америкалық және еуропалық патенттік өтінімдер пластик сауда сөмкелерін өндіруге қатысты 1950 жылдардың басында кездеседі, бірақ олар қосалқы өндіріс процесінде сөмкеге бекітілген тұтқалары бар күрделі конструкцияларға сілтеме жасайды. Қазіргі заманғы жеңіл сауда сөмкесін швед инженері Стэн Густав Тулин ойлап тапқан. 1960 жылдардың басында Тулин Швецияның Норрчепинг қаласындағы Celloplast компаниясы үшін пластиктен жасалған жалпақ түтікті бүктеу, дәнекерлеу және қалыптық кесу арқылы бір бөліктен тұратын қарапайым сөмке жасау әдісін әзірледі. Тулиннің дизайны жоғары жүк көтергіштігі бар қарапайым, берік сөмке жасады және 1965 жылы Celloplast компаниясы оны бүкіл әлемде патенттеді. 1980 жылдардың ортасынан бастап пластик қаптар дүкеннен көліктерге және үйлерге күнделікті азық-түлік тасу үшін кеңінен қолданыла бастады. Пластикалық қаптар қағаз қаптарды ығыстырғанда, ал басқа пластик материалдар мен өнімдер шыны, металл, тас, ағаш және басқа материалдарды алмастырғанда, қаптама материалдары үшін күрес басталды, оның ортасында пластик сауда сөмкелері тұрды. 1992 жылы Хартсвилл қаласындағы Sonoco Products Company компаниясы «өздігінен ашылатын полиэтилен қаптар жиынтығын» патенттеді. Бұл қайта жасаудың негізгі жаңалығы – тіреуіштен бір қапты алып тастағанда, жиынтықтағы келесі қап автоматты түрде ашылады.

Халықаралық қолданыс

Дүние жүзінде жылына шамамен бір триллион пластик қап қолданылып, тасталады. Пластик қаптарды қолдану елдер арасында күрт өзгеше. Қытайдағы орташа тұтынушы жылына екі-үш пластик қапты ғана пайдаланса, көптеген басқа елдерде бұл көрсеткіш әлдеқайда жоғары: Данияда – төрт, Ирландияда – 20, Германияда – 65, Польшада, Венгрияда, Словакияда – 400-ден астам. Көптеген қалалар мен округтер азық-түлік дүкендерінде пластик қаптарды қолдануға тыйым салды немесе минималды төлем белгіледі. 2014 жылдың қыркүйегінде Калифорния штаты оларды қолдануға тыйым салатын заңды қабылдаған алғашқы штат болды. Заңға сәйкес, пластик қаптарды өндіретін жергілікті кәсіпорындарға, оларға азық-түлік дүкендері арқылы сатылатын, берілетін пластик қаптардың орнына, қайта пайдалануға жарамды, мықтырақ қаптар жасауға көмектесу үшін қаржылық қолдау көрсетіледі. Үндістанда 50 микроннан кем қалыңдығы бар пластик қаптарды қолдануға тыйым салынды. 2018 жылы Монреаль (Канада) пластик қаптарға тыйым салды, ал Оттавада да осындай тыйым күшке енуі күтілуде.

Пластикалық қаптар мен қоршаған орта

Пластикалық қаптар негізінен мұнай өнімдері мен табиғи газдан жасалады. Әлемдегі мұнай ресурстарының 8%-ы күніне 12 миллион баррель мұнаймен пластикалық қаптар жасау үшін пайдаланылады. Оның жартысы оларды жасауға қажетті материал ретінде, ал қалған жартысы оларды жасауға қажетті энергия ретінде қолданылады. Осы қарқынмен, ресурсқа тәуелді көптеген салаларға әсер етіп, ол тез бітіп қалуы мүмкін. Сонымен қатар, ауаның ластануы да елеулі. Компостталмайтын пластикалық қаптардың ыдырауына 1000 жылға дейін уақыт кетеді. Пластикалық қаптар биологиялық түрде ыдырамайды, олар фотодеградацияға ұшырайды – бұл процесс пластикалық қаптарды кішкентай, улы бөліктерге айналдырады. 2000 жылдары көптеген дүкендер мен компаниялар қоршаған ортаға тигізер пайдасы бар деп есептелген биоразделданатын қаптарды қолдана бастады. Пластикалық сауда қаптары дұрыс тасталмаса, олар ағыстарға түсіп, содан кейін ашық мұхитқа жетеді. Бір рет қолданылатын сауда қаптарынан туындаған теңіз пластикалық ластануын азайту үшін әлемнің көптеген елдері пластикалық қаптарды пайдалануға тыйым салды немесе оларға алым енгізді. Шамамен 300 миллион пластикалық қап тек Атлант мұхитына ғана түседі. Қаптардың ашық суда жүзу әдісі медузаға ұқсауы мүмкін, бұл теңіз сүтқоректілері мен теңіз тасбақалары үшін қауіпті, олар қателікпен жеп, ас қорыту жүйесіне түсіп қалса. Жұтылғаннан кейін пластикалық материал ерте өлімге алып келуі мүмкін. Жануар өлгеннен кейін және денесі шірігеннен кейін, пластик қайтадан қоршаған ортаға түсіп, қосымша проблемалар тудырады. Теңіз жануарлары ғана емес, пластикалық қаптарды дұрыс тастамау салдарынан басқа жануарлар да зардап шегеді. Теңіз құстары аң аулағанда балдырлар өндіретін диметил сульфидін (ДМС) сезеді. Пластик – балдырлардың өсу ортасы, сондықтан теңіз құстары балықтардың орнына қаптарды жейді, себебі балықтар балдырды жұтады. (National Geographic)

Пластикалық қаптар қоршаған ортаға тигізер зияндылығына қарамастан, бірнеше үкіметтік зерттеулер оларды экологиялық тасымалдау қаптары ретінде пайдалы деп тапқан. Канадтық қайта өңдеу агенттігі Recyc Quebec-тің мәлімдемесіне сәйкес, "дәстүрлі пластикалық қаптың экологиялық және экономикалық артықшылықтары бар. Оның өндірісі үшін аз материал мен энергия қажет. Сонымен қатар, оны қоқыс жәшіктерін астарлау үшін кеңінен пайдалану арқасында (77,7%) қоқыс жәшіктерін қайта өндіру және сатып алу қажеттілігін болдырмайды". Дания мен Ұлыбритания үкіметтерінің, сондай-ақ Клемсон университетінің зерттеулері де ұқсас қорытындыларға келді. Қаптар пластиктен жасалған болса да, оларды әдетте үйден жиналатын қайта өңдеу контейнерлерінде қайта өңдеуге болмайды. Материал қайта өңдеу зауыттарындағы жабдықтардың істен шығуына себеп болады, нәтижесінде қайта өңдеу машиналарын тоқтатуға және күнделікті операцияларды баяулатуға тура келеді. Дегенмен, пластикалық қаптарды 100% қайта өңдеуге болады. Оларды қайта өңдеу үшін пайдаланушылар оларды пластикалық пленканы қабылдайтын орынға әкелуі керек. Әдетте, бұл оларды азық-түлік дүкеніне немесе басқа ірі сауда орталығына қайтаруды білдіреді.

Балаларға қауіп

Жұқа, икемді пластикалық қаптар, әсіресе киім тазалау қаптары, тұншығу қаупін тудыруы мүмкін. Осы себепті, АҚШ-та жыл сайын шамамен 25 бала пластикалық қаптардан тұншығып қайтыс болады, олардың көбі – бір жасқа дейінгі балалар. Бұл кейбір қаптарға кішкентай балалар үшін қауіпті екенін ескертетін ерікті ескерту таңбаларының пайда болуына себеп болды.