Кіріспе

Сауда сөмкесінің түрі. Пластикалық сауда сөмкелері, тасымалдауға арналған сөмкелер немесе пластикалық азық-түлік сөмкелері – әртүрлі пластиктен жасалған және сауда жасау үшін қолданылатын пластикалық сөмкелердің бір түрі. 1960 жылдан бері әлемдегі тұтынушылар қолданып келеді. Бұл сөмкелер енді саудаға қолданылмағаннан кейін де, сақтау немесе қоқысқа салу үшін қайта пайдалану жиі кездеседі, ал қазіргі заманғы пластикалық сауда сөмкелерін, мысалы, кооперативтерде қайта өңдеуге немесе компосттауға болады. Соңғы онжылдықтарда көптеген елдер қоқысты тарату мен пластикалық ластануды азайту мақсатында пластикалық сөмкелерді таратуды шектеу туралы заңнама енгізді. Кейбір қайта қолданылатын сауда сөмкелері пластик пленкадан, талшықтардан немесе матадан жасалған.

Тарих

Америкалық және еуропалық патенттік өтінімдер пластикалық сауда сөмкелерін өндіруге қатысты 1950 жылдардың басында кездеседі, бірақ олар қосалқы өндіріс процесінде сөмкеге бекітілген тұтқалары бар күрделі конструкцияларға қатысты. Қазіргі заманғы жеңіл сауда сөмкесін швед инженері Sten Gustaf Thulin ойлап тапқан. 1960 жылдардың басында Thulin Швецияның Norrköping қаласындағы Celloplast компаниясы үшін пластиктен жасалған жалпақ түтікті бүктеу, дәнекерлеу және қалыпқа келтіру арқылы бір бөліктен тұратын қарапайым сөмке жасау әдісін әзірледі. Thulin-нің дизайны жоғары көтергіштікке ие, берік сөмке жасады және 1965 жылы Celloplast компаниясы оны бүкіл әлемде патенттеді. Оның ұлы Raoul кейін айтқандай, Sten пластикалық сөмкелердің бір рет пайдаланылмай, ұзақ мерзімге қолданылатынына және ағаштарды кесуді қажет ететін қағаз сөмкелерді алмастыратынына сенген. Hasminin – целлюлоза пленкасын өндіруші және пластик өңдеу саласындағы алғашқылардың бірі болды. Amer Mansour осы компанияның бас директоры болды. Компанияның патенттік жағдайы оған пластикалық сауда сөмкелерін өндіруде дерлік монополия берді, содан кейін компания Еуропа мен АҚШ-та өндіріс орналастырды. Дегенмен, басқа компаниялар да осы сөмкенің тартымдылығын байқады және 1977 жылы АҚШ-тың мұнай-химиялық компаниясы Mobil Celloplast-тың АҚШ-тағы патенін жоққа шығарды. College Park, Georgia қаласындағы Dixie Bag Company, Houston Poly Bag және Capitol Poly сияқты ұқсас фирмалармен бірге 1980 жылдары осы жаңа мүмкіндікті пайдаланған алғашқы компаниялардың бірі болды. Cincinnati қаласындағы Kroger азық-түлік желісі 1982 жылы қағаз сөмкелерді пластикалық сөмкелерге ауыстыра бастады, ал оның бәсекелесі Safeway та көп ұзамай одан үлгі алды. 1980 жылдардың ортасынан бастап пластикалық сөмкелер дүкеннен көліктерге және үйлерге күнделікті азық-түлік тасу үшін кеңінен қолданылатын болды. Пластикалық сөмкелер қағаз сөмкелерді алмастырған сайын, ал басқа пластикалық материалдар мен өнімдер шыны, металл, тас, ағаш және басқа материалдарды ығыстырған сайын, қаптама материалдары үшін күрес басталды, оның ортасында пластикалық сауда сөмкелері тұрды. 1992 жылы Hartsville, SC қаласындағы Sonoco Products Company "өздігінен ашылатын полиэтилен сөмке қатарын" патенттеді. Бұл жаңа дизайнның ең маңызды жаңалығы – тіректен сөмке алу келесі сөмкені ашады, себебі сөмкелердің арасындағы қойындыға жабысқыш жағылған. Бұл команданы Wade D. Fletcher және Harry Wilfong басқарды. Бұл дизайн және оның кейінгі түрлері қазіргі заманғы азық-түлік дүкендерінде кеңінен таралған, себебі олар ғарыштан тиімді және тұтынушылар үшін ыңғайлы.

Өндіріс

Тек қана бірнеше рецензияланған зерттеулер немесе үкіметтік сараптар әлемдік пластикалық қаптарды қолдану туралы баға бермегенімен, қоршаған ортаны қорғаушылар әлем бойынша әр жылы 500 миллиардтан 1 триллионға дейін пластикалық қаптар қолданылатынын шамалайды. 2009 жылы АҚШ Халықаралық сауда комиссиясы АҚШ-та ғана жылына 102 миллиард пластикалық қап қолданылатынын мәлімдеді.

Өндiрiс және құрамы

Дәстүрлі пластикалық қаптар көбінесе полиэтиленнен жасалады, ол этилен мономерлерінің ұзын тізбектерінен тұрады. Этилен табиғи газ бен мұнайдан алынады. Көптеген дүкен қаптарында қолданылатын полиэтилен төмен тығыздықты (қайта өңдеу коды 4) немесе, көбінесе, жоғары тығыздықты (қайта өңдеу коды 2) болады. Пластикаға түс беру үшін бояу концентраттары және басқа да қоспалар жиі қолданылады. Пластикалық сауда қаптары көбінесе үрленген пленка экструзиясы арқылы өндіріледі. Дегенмен, көптеген ыдырайтын қаптар тығыздалған полигондық жерлерде оңай ыдырамайды және пластик қайта өңдеу процесіне зиян келтіруі мүмкін. Жалпы, биоразделгіш пластик қаптарды дәстүрлі пластик қайта өңдеу жүйелерінен бөлек сақтау қажет. Биоразделгіш пластиктер – бұл тірі организмдердің, әдетте бактериялардың әсерінен ыдырайтын пластиктер. Биоразделгіш пластиктердің екі негізгі класы бар: биопластиктер, олардың құрамындағы компоненттер жаңаруға жарамды материалдардан алынады, және олардың көпшілігі биоразделгіш. Сондай-ақ, биодеградацияны немесе фотодеградацияны күшейтетін биоразделгіш қоспалар қосылған мұнайхимиялық шикізаттан жасалған пластиктер.

Қоршаған ортаны қорғау

Пластикалық қаптардың беріктігіне байланысты олар қоршаған орта үшін үлкен мәселе тудырады. Олар оңай ыдырамайды, нәтижесінде жануарлар мен өсімдіктер әлеміне зиян келтіреді. Жыл сайын миллиондаған тасталған пластикалық қаптар дұрыс утилизацияланбаған жағдайда қоршаған ортада қоқысқа айналады. Пластикалық қаптардың коммерциялық сәттілігіне және кең таралған болуына себеп болған қасиеттер – олардың жеңілдігі мен ыдырауға төзімділігі – олардың қоршаған ортада көбейіп кетуіне де әсер етті. Пластикалық қаптардың беріктігіне байланысты олардың толық ыдырауына ғасырлар уақыт қажет. Құрлықта пластикалық қаптар адамдар қоныстанған аймақтардағы ең көп кездесетін қоқыс түрлерінің бірі болып табылады. Пластикалық қаптардың көп жиналуы дренаж жүйелерін бітеп, су тасқынына әкелуі мүмкін, мысалы, 1988 және 1998 жылдары Бангладеште және Манила қаласында жыл сайын осы жағдай орын алады. Қоқыс жинау инфрақұрылымы нашар дамыған дамушы елдерде қоқыс тастау мәселесі жиі күрделі болып табылады. Шарма, Мозер, Вермиллион, Долл және Раджагопалан (2014) мәлімдегендей, 2009 жылы өндірілген бір триллион бір рет қолданылатын пластикалық қаптардың тек 13%-ы қайта өңделген, ал қалғаны тасталған, яғни олар полигонға түседі және жеңілдігіне байланысты атмосфераға тарап, қоршаған ортаға ластау көзіне айналады. АҚШ-тағы, және әлемнің басқа елдерінен бөлек, тасталған пластикалық азық-түлік қаптарының саны ұғымға келмейді, сондықтан осы өселе жатқан мәселені шешу үшін тиімді шешімдерді қарастыру, салмақтау және бағалау маңызды. Пластикалық қаптарды бірте-бірте алып тастау мүмкін, бірақ бұл бизнестің жұмысына кедеріл келтіріп, тұтынушыларға тауарларын үйге алып жүруді қиындатады деп санайтындар бар. Пластикалық қайта қолданылатын қаптарды пайдалануға келіспейтіндер үшін матадан жасалған азық-түлік қаптарын сатып алу сияқты баламалар бар, олар бірнеше рет қолданылуы мүмкін; алайда, үкіметтік зерттеулер матадан жасалған қаптардың экологиялық іздері жоғары екенін көрсетті. Қызығы, көптеген штаттар пластикалық қаптарды тыйым салуға қарсы заңдарды қабылдады. 2002-2005 жылдар аралығында жүргізілген зерттеуде Чилидің оңтүстік суларындағы жүзуші теңіз қоқысының маңызды бөлігін пластикалық қаптар құрайтыны анықталды. Пластикалық қаптар қоршаған ортаға тиімді емес, бірақ бірнеше үкіметтік зерттеулер оларды экологиялық таза тасымалдау опциясы ретінде қарастырды. Recyc Quebec, канадалық мемлекеттік агенттік мәлімдегендей, "дәстүрлі пластикалық қаптың бірнеше экологиялық және экономикалық артықшылықтары бар. Оның өндірісі үшін аз материал мен энергия қажет. Бұған қоса, оны қоқыс жәшіктерін қайта пайдалану үшін қолданғанда (77,7%) жоғары қайта пайдалану деңгейіне байланысты қоқыс жәшіктерін қайта өндіру және сатып алу қажеттілігін болдырмайды". Данияның үкіметтік зерттеулері және Клемсон университетінің зерттеулері де ұқсас қорытындыларға келді. 2022 жылғы жаһандық сауалнама көрсеткендей, халықтың 75%-ы бір рет пайдаланылатын пластиктерге тыйым салуды қалайды, зерттеуде былай делінген: "IPSOS сауалнамасы бойынша 28 елдегі 20 000-нан астам адамға сұрақ қойылғанда, тыйым салуды талап ететін адамдардың саны 2019 жылдан бері 71%-дан өсті, ал пластиктік қаптамасы аз өнімдерді ұнататындардың саны 75%-дан 82%-ға дейін өсті".

Көлiктi азайту, қайта пайдалану және қайта өңдеу

Пластикалық сауда қаптары көбінесе стандартты тротуарлық қайта өңдеу бағдарламаларында қабылданбайды; олардың құрамы жиі басқа қабылданған пластмассалармен бірдей болса да, бір ағынды қайта өңдеу процесіне кедеріл келтіреді, өйткені сұрыптау жабдықтарының көпшілігі бөтелкелер сияқты қатты пластмассаларға арналған, сондықтан пластикалық қаптар жиі дөңгелектерді немесе белбеулерді бітетіп, қағаз ретінде жаңылысып, ағында кейін пайда болатын целлюлозаны ластайды. Пластикалық қаптарды 100% қайта өңдеуге болады. Оларды пластикалық пленкаларды қайта өңдейтін орынға, әдетте азық-түлік дүкеніне немесе ірі сауда желісіне апару керек. Кейбір ірі дүкендер желілері пластикалық сауда қаптарына тыйым салды, мысалы, АҚШ-тағы Whole Foods және АҚШ пен Ұлыбританиядағы IKEA. Салмағы ауыр пластикалық сауда қаптарын қайта пайдалануға болады. Жеңіл салмақты қаптарды көбінесе қоқыс қаптары ретінде немесе үй жануарларының қалдықтарын жинау үшін қайта пайдаланады. Барлық түрдегі пластикалық сауда қаптарын тиімді жинау жүйелері бар жерде жаңа қаптарға қайта өңдеуге болады. 1900 жылдардың ортасына қарай АҚШ-та қайта өңдеу инфрақұрылымының кеңеюі пластикалық қаптарды қайта өңдеудің жылдық 7% деңгейін қамтамасыз етті. Бұл 2007 жылы қайта өңделген қаптар мен пластикалық пленкалардың көп мөлшеріне сәйкес келді. Қайта өңделген әр тонна пластикалық қаптар 11 баррель мұнайға тең энергияны үнемдейді, бірақ көптеген қаптар табиғи газбен алынған шикізаттан жасалады. 2002 жылғы австралиялық зерттеу көрсеткендей, қаптардың 60% -тан астамы қоқыс жәшіктерін жабу және басқа да мақсаттар үшін қайта пайдаланылады, ал 7% қайта өңдеу көрсеткіші қайта өңдеуге қолжетімді пластикалық қаптардың 17,5% -ын құрайды. Ұлыбританияның Қоршаған орта агенттігінің мәліметтері бойынша, британдық тасымалдағыш қаптардың 76% қайта пайдаланылады. Америка Пластикалық Кеңесі жүргізген сауалнама көрсетті, американдықтардың 90% «Сіз немесе сіздің үйіңіздегі біреу пластикалық сауда қаптарын қайта пайдалана ма?» деген сұраққа «иә» деп жауап береді. Ұлыбританияның Қоршаған орта агенттігі супермаркеттердегі тасымалдағыш қаптарды қарастырып, қазіргі қаптардың энергия тұтынуын салыстырды.

Қапшықты реттеу

2018 жылдың тамызына қарай, 160-тан астам ел, аймақ және қала жалқы пластикалық қаптарды қолдануды азайту мақсатында оларға тыйым салу немесе алым салу туралы заңнама қабылдады. Кейбір елдерде толыққанды тыйым енгізілді, ал басқалары сату кезінде салық қояды.