Кіріспе
Қалдықтарды жою жөніндегі экологиялық келісім. Дүние жүзіндегі миллионнан астам адам қол қойған мәселе бойынша шаралар қабылдауға шақыратын петициядан кейін, әлемнің көптеген елдері, бірақ АҚШ емес, 2019 жылдың мамыр айында Базель конвенциясына пластикалық қалдықтарды реттелетін материал ретінде қосуға түзету енгізуге келісті. АҚШ осы келісімге қатысушы ел болмаса да, АҚШ-тан пластикалық қалдықтарды экспорттау "кемелер ашық теңізге шыққаннан бастап қылмыстық әрекет" болып есептеледі, деп мәлімдейді Базель әрекеттер желісі (BAN), және мұндай жүкті тасымалдаушылар жауапкершілікке тартылуы мүмкін, себебі пластикалық қалдықтарды тасымалдау дерлік барлық басқа елдерде тыйым салынған.
Following a petition urging action on the issue signed by more than a million people around the world, most of the world's countries, but not the United States, agreed in May 2019 to an amendment of the Basel Convention to include plastic waste as regulated material. Although the United States is not a party to the treaty, export shipments of plastic waste from the United States are now "criminal traffic as soon as the ships get on the high seas," according to the Basel Action Network (BAN), and carriers of such shipments may face liability, because the transportation of plastic waste is prohibited in just about every other country.
Тарих
1970 жылдары дамыған елдердегі қоршаған орта заңнамасын күшейту (мысалы, RCRA) қауіпті қалдықтарды жою құнының күрт өсуіне әкелді. Сонымен қатар, тасымалдаудың жаһандануы қалдықтардың мемлекеттік шекараны өтуін жеңілдетті, ал көптеген дамымаған елдер шетел валютасына зәру болды. Осының салдарынан қауіпті қалдықтар саудасы, әсіресе кедей елдерге қарай, жылдам өркендеді. 1990 жылы Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) елдері шамамен 1,8 миллион тонна қауіпті қалдықтарды экспорттады. Бұл қалдықтардың көп бөлігі басқа дамыған елдерге жіберілгенімен, қауіпті қалдықтарды тастаудың бірнеше резонанстық жағдайлары реттеуді қажет етті. Базель конвенциясының құрылуына себеп болған жағдайлардың бірі – «Khian Sea» кемесіндегі қалдықтарды жою оқиғасы. АҚШ-тың Филадельфия қаласынан күл тасыған кеме Гаити жағажайына жүгінің жартысын тастап, кейін кетуге мәжбүр болды. Ол көптеген айлар бойы теңізде жүзіп, бірнеше рет атын өзгертті. Жүгін ешбір портта түсіре алмаған экипаж оның көп бөлігін теңізге тастаған деп есептеледі. Тағы бір оқиға 1988 жылы болды, онда бес кеме Италиядан Нигерияның шағын Коко қаласына 8000 баррель қауіпті қалдықтарды Нигериялық азаматқа оның жерін пайдалану үшін ай сайын 100 доллар төлеу шартымен тасымалдады. 2006 жылғы 27 қарашадан 1 желтоқсанға дейінгі Базель келісімінің тараптарының отырысында электрондық қалдықтар және кемелерді бөлшектеу мәселелері талқыланды. Қайта өңдеуге жарамды материалдар саудасының өсуі компьютерлер сияқты пайдаланылған өнімдер нарығының кеңеюіне әкелді. Бұл нарықтың құны миллиардтаған долларға бағаланады. Мәселе – пайдаланылған компьютерлердің «тауар» болмай, «қалдыққа» айналған сәтін анықтау. 2023 жылғы маусым айының мәліметі бойынша, келісімге 191 тарап қосылған, оның ішінде 188 БҰҰ мүше мемлекеті, Кук аралдары, Еуропалық Одақ және Палестина мемлекеті бар. Келісімге қатыспаған БҰҰ-ның бес мүшесі – Шығыс Тимор, Фиджи, Гаити, Оңтүстік Судан және АҚШ. Басқаша айтқанда, қалдықтар тізімде болуы керек және жарылғыш, тұтанатын, уытты немесе коррозиялық сипаттамаларға ие болуы тиіс. Қалдықтар конвенцияның қолданылу аясына кіруінің тағы бір жолы – егер олар экспорттаушы, импорттаушы немесе транзит елдерінің заңнамасында қауіпті қалдық деп танылса немесе қарастырылса. «Жою» терминінің анықтамасы 2-баптың 4-тармағында келтірілген және ол жою немесе қалпына келтіру операцияларының тізімін ұсынатын IV қосымшаға сілтеме жасайды. Жою мысалдары кең, соның ішінде қалпына келтіру және қайта өңдеу кіреді. Сонымен қатар, конвенцияның қолданылу аясына кіру үшін қалдықтарды II қосымшаға енгізу жеткілікті, онда тұрмыстық қалдықтар және тұрмыстық қалдықтарды жағудан қалған қалдықтар сияқты басқа қалдықтар тізімі келтірілген. Басқа халықаралық бақылау жүйелерімен қамтылған радиоактивті қалдықтар және кемелердің қалыпты жұмысынан туындаған қалдықтар конвенцияға жатпайды. IX қосымшада қауіпті қалдықтар деп есептелмейтін және Базель конвенциясының қолданылу аясынан шығарылатын қалдықтарды анықтауға тырысады. Алайда, егер бұл қалдықтар III қосымшаға сәйкес сипаттамаларды көрсететіндей қауіпті материалдармен ластанса, олар алынып тасталмайды.
Міндеттемелер
Жоғарыда аталған қалдықтарды импорттау және экспорттау шарттарына қоса, қалдықтарды ұлттық шекарадан тыс тасымалдауға қатысты хабарлама беру, келісім алу және қадағалау бойынша қатаң талаптар бар. Конвенция қатысушы және қатысушы емес мемлекеттер арасында қалдықтарды экспорттауға немесе импорттауға жалпы тыйым салады. Бұл ережеден ерекшелік – қалдықтар Базель конвенциясының күшін жоймайтын басқа келісімге жататын жағдай. АҚШ конвенцияға қатысушы емес мемлекет болып табылады және Базель конвенциясына қатысушы елдерге қауіпті қалдықтарды тасымалдауға рұқсат беретін бірнеше келісімге ие. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) Кеңесінің ЭЫДҰ мүше елдері арасындағы қауіпті материалдардың шекарадан тыс қозғалысын реттейтін өз бақылау жүйесі де бар. Бұл, басқа нәрселермен қатар, ЭЫДҰ елдеріне Базель конвенциясын ратификацияламаған АҚШ сияқты елдермен қалдықтар саудасын жалғастыруға мүмкіндік береді. Конвенцияға қатысушы мемлекеттер басқа тараптардың импортты шектеуін құрметтеуге міндетті. Базель конвенциясының 4-бабы қалдықтардың жалпы көлемін азайтуға шақырады. Елдерді қалдықтарды өздерінің шекараларында және оның пайда болу орнатына мүмкіндігінше жақын ұстауға ынталандыру арқылы, ішкі қысым қалдықтарды азайтуға және ластанудың алдын алуға көмектесуі керек. Тараптарға, әдетте, конвенцияға қатысушы емес мемлекеттерге жабық қалдықтарды экспорттауға немесе олардан жабық қалдықтарды импорттауға тыйым салынады. Конвенцияда қауіпті қалдықтарды заңсыз тасымалдау қылмыстық құқық бұзушылық деп қарастырылады, бірақ оны іске асыру шаралары жоқ. 12-бапқа сәйкес, тараптар шекарадан тыс қауіпті қалдықтарды тасымалдаудан туындаған зиянды өтеу үшін жауаптылық қағидалары мен рәсімдерін белгілейтін хаттаманы қабылдауға міндетті. Қазіргі уақытта кеңістік нақты анықтама бойынша «ел» ретінде жіктелмегендіктен, электрондық қалдықтарды Жерден тыс жерлерге экспорттау конвенцияның қолданыс аясына кірмейді деген консенсус қалыптасқан.
Базельдік тыйым салуға түзету
Конвенция алғаш қабылданғаннан кейін кейбір ең аз дамыған елдер мен экологиялық ұйымдар оның жеткілікті деңгейде емес екенін мәлімдеді. Көптеген елдер мен үкіметтік емес ұйымдар дамушы елдерге барлық қауіпті қалдықтарды жөнелтуге толық тыйым салуды талап етті. Атап айтқанда, бастапқы конвенцияда Антарктикадан басқа жерлерге қалдықтарды экспорттауға тыйым салынбаған, тек "алдын ала хабардар ету және келісім" немесе PIC деп аталатын хабарлама және келісім жүйесі қабылданған. Сонымен қатар, көптеген қалдықтар саудагерлері қайта өңдеудің жақсы беделін пайдаланып, барлық экспортты қайта өңдеу мақсатында тасымалдау ретінде ақтауға тырысты. Көптеген адамдар қайта өңдеу үшін экспортқа да толық тыйым салу қажет деп санайды. Осы алаңдаушылықтар бірнеше аймақтық қалдықтар саудасына тыйым салуға, соның ішінде Бамако конвенциясына әкелді. 1995 жылы Базель конференциясында дамушы елдер, Greenpeace және Дания сияқты бірнеше еуропалық елдердің лоббилеуі нәтижесінде 1995 жылы Базель конвенциясына Базель тыйым салуына қатысты түзету қабылданды. Түзетуді 86 ел мен Еуропалық Одақ қабылдады, бірақ ол күшіне енбеді (өйткені конвенцияға мүше мемлекеттердің төрттен үш бөлігінің ратификациясы қажет). 2019 жылғы 6 қыркүйекте Хорватия түзетуді ратификациялаған 97-ші ел болды, ол 2019 жылғы 5 желтоқсанда 90 күннен кейін күшіне енеді. Бұл түзету дамыған (көбінесе ЭЫДҰ) елдердің тізімінен дамушы елдерге қауіпті қалдықтарды экспорттауға тыйым салады. Базель тыйым салуы кез келген себеппен, соның ішінде қайта өңдеу үшін экспортқа қолданылады. Түзетуді қолдаушылар үшін ерекше маңызды мәселе – кемелерді металл тескілеуге сату болды. Тыйым салуға қатысты түзетуге бірқатар өнеркәсіптік топтар, сондай-ақ Австралия мен Канада сияқты елдер қарсылық көрсетті. Тыйым салуға қатысты түзетудің күшіне енуі үшін қажетті ратификациялар саны талқылауда: конвенцияға енгізілген түзетулер "оларды қабылдаған тараптардың төрттен үш бөлігі" ратификациялағаннан кейін күшіне енеді [Мәт. 17.5]; қазірге дейін Базель конвенциясының тараптары тыйым салынған кезде Базель конвенциясының тараптарының төрттен үш бөлігі ме, әлде конвенцияның қазіргі тараптарының төрттен үш бөлігі ме деп келісе алмады [Базель конвенциясының 9-шы отырысының есебін қараңыз]. Түзетулерді ратификациялау туралы мәліметтерді Базель хатшылығының веб-сайтынан табуға болады. Еуропалық Одақ Базель тыйым салуын өзінің қалдықтарды тасымалдау регламентінде (EWSR) толыққанды жүзеге асырды, осылайша оны барлық ЕО мүше мемлекеттері үшін заңды міндеттеме етті. Норвегия мен Швейцария да өздерінің заңнамаларында Базель тыйым салуын толыққанды жүзеге асырды. Тыйым салуға қатысты түзетудің күшіне енуіне кедергі келтіріліп отырғандықтан, Швейцария мен Индонезия "Ел бастамасы" (CLI) жобасын іске қосты, бұл қауіпті қалдықтардың, әсіресе дамушы елдерге және экономикасы өтетін елдерге шекарадан тыс тасымалдануы қауіпті қалдықтарды дұрыс басқаруға әкелмейтініне көз жеткізу үшін бейресми талқылауды жүргізуді көздейді. Бұл талқылау қауіпті қалдықтарды қауіпсіз жолмен өңдеуге қабілеті жоқ елдерге әкелу себептерін анықтау және оларды шешу жолдарын табуға бағытталған. CLI тыйым салуға қатысты түзетудің мақсаттарына қол жеткізуге үлес қосады деп үміттеніледі. Базель конвенциясының веб-сайтында осы жобаның прогресі туралы ақпарат беріледі.
Пластикалық қалдықтарды реттеу
Халықтың наразылығынан кейін 2019 жылдың мамыр айында әлемнің көптеген елдері, бірақ АҚШ емес, Базель конвенциясына пластик қалдықтарын реттелетін материал ретінде қосу үшін өзгерістер енгізуге келісті. АҚШ бұл түзетуге қарсы болды, бірақ келісімге қатысушы ел болмағандықтан, оны тоқтатуға тырысу үшін дауыс беруге мүмкіндігі болмады. Теңіз құстары сияқты жабайы жануарлардың пластик жұтуы туралы ақпарат және визуалды бейнелер, сондай-ақ нанобөлшектердің қан-ми тосқанылын тесіп өтетіні туралы ғылыми жаңалықтар халықаралық деңгейде заңды міндетті шаралар қабылдауға қоғамдық қолдауды күшейтті. Әлем бойынша миллионнан астам адам ресми шаралар қабылдауды талап ететін петицияға қол қойды.
Базель күзетші ит
Базель іс-қимыл желісі (BAN) – Базель конвенциясының орындалуын қадағалайтын, тұтынушылардың мүддесін қорғайтын қайырымдылық азаматтық қоғамдық үкіметтік емес ұйым. BAN-ның басты мақсаты – индустриялық дамыған елдерден дамып келе жатқан елдерге улы қалдықтарды, оның ішінде пластик қалдықтарын экспорттаумен күресу. BAN штаб-пәтері АҚШ-тың Вашингтон штатындағы Сиэтл қаласында орналасқан, ал Филиппинде серіктес кеңсесі бар. BAN қауіпті электрондық қалдықтардың шекаралық саудасын, жерге төгуді, өртеуді және түрме еңбегін пайдалануды шектеуге жұмыс істейді.