Кіріспе

Американдық суретші Альберт Генри Манселл (6 қаңтар 1858 – 28 маусым 1918) – американдық суретші, өнер сабақтарын оқытушы және Манселл түс жүйесін ойлап тапқан адам. Ол Массачусетс штатының Бостон қаласында дүниеге келді, Массачусетс Нормалдік өнер мектебінде оқыды және оның оқытушысы болды, сондай-ақ жақын орналасқан Бруклинде қайтыс болды. Суретші ретінде ол теңіз пейзаждарымен және портреттерімен белгілі болды. Манселл түс жүйесін ойлап тапқанымен әйгілі.

Мунселлдің түстер теориясы

Түстерді зерттеу барысында Манселл түстерді анықтаудың ұйымдасқан тәсіліне қажеттілік сезінді. Ол түстердің "абсурдты" және "шатастыратын" сияқты қарапайым атауларынан гөрі, мағыналы белгілері бар жүйе жасағысы келді. Ол 1898 жылы өзінің түстік кеңістігін құруға кірісті. Бұл үшін ол өзінің бірегей өнертабыстарын өлшеулер жасауға пайдаланды. Осы өнертабыстардың бірі – фотометр. Бұл құрал нысанның жарықтығын өлшеді, ал Манселл оны түрлі түстерді өлшеуге және түстердің қалай өзгеретінін анықтауға қолданды. Бұл ақпарат кейіннен оның түстің үш өлшеміне айналды. Ол сондай-ақ "Айналатын қозғалтқыш" деп аталатын өнертабысқа патент алды. Манселлдің реңі – қызыл түсті жасылдан, көк түсті сарыдан және басқа түстерден ажырататын түстің қасиеті. Манселл негізгі реңдер ретінде бірнеше түс таңдады: қызыл, сары, жасыл, көк және күлгін. Бұл реңдер шеңбер бойынша орналастырылды. Әр реңді көрші реңдермен тең мөлшерде араластыруға болады, осылайша аралық реңдер пайда болады: сары-қызыл, жасыл-сары, көк-жасыл, күлгін-көк және қызыл-күлгін. Әр түс негізгі реңдердің құрамындағы мөлшеріне қарай анықталады. Егер түс тек бір негізгі реңнен тұрса, оған 5 саны беріледі. Демек, қызыл негізгі реңге 5Q саны беріледі. Егер қызыл реңнен солға қарай жылсақ, сан артады, ал қызыл мен сары-қызылдың арасындағы түс 10Q деп анықталады. Шеңбер бойымен қозғалғанда, түстің саны 10 қызылдан кейін 1ЖҚ-ға дейін төмендейді, түс тек сары-қызыл негізгі реңнен тұрғанға дейін, онда түс 10ЖҚ болады. Осылайша, сан түстің негізгі реңіндегі үлесін көрсетеді. Бұл Манселлге түстерді үш өлшемді кеңістікте ұйымдастыруға көмектесті, ол Манселлдің түстік кеңістігі деп аталады. Бұл кеңістікті құру үшін Манселл бірінші кезекте бейтарап түстерді алды және оларды тік бойымен орналастырды, төменгі жағында қара, жоғарғы жағында ақ түспен. Олардың арасында бейтарап сұр түстер тең аралықта орналастырылды. Сондықтан, кеңістікте жоғары қарай жылғанда, әр қатардың мәні артады. Содан кейін Манселл хроманы орталықтан алыстаған сайын артатындай етіп ұйымдастырды. Орталықтан алшақтаған сайын хрома артады. Реңдер орталық бейтарап түстерден сыртқа қарай шығып тұратын әртүрлі бұрыштарда орналастырылады. Түстер арасындағы қашықтық біркелкі болды, өйткені жүйе адамның түске деген көзқарасын тестілеу нәтижесінде алынған. Бұл құрылым Манселл түстер ағашы деп аталды. Манселл түстер жүйесін осылай ұйымдастыру арқасында Манселл ағашының көптеген артықшылықтары бар. Бір артықшылығы – жүйе жаңа түстерді қосуға ыңғайлы. Егер екі түс арасындағы арақашықтық тым үлкен болса, олардың арасына аралық түс қойылуы мүмкін. Ең маңыздысы, жаңа түстерді осылай қосу басқа түстердің ретін бұзбайды. Яғни, басқа түстердің өлшемдері өзгермейді. Бұл жүйенің тағы бір артықшылығы – түс туралы хабарласуды өте жеңілдетуі. Әр түске өзінің мәні беріледі, оны кеңістіктегі координаттар ретінде қарастыруға болады. Сондықтан, түс туралы хабарласу үшін түстің координаттарын көрсету жеткілікті, сонда нақты түс белгілі болады. Осылайша, Манселл түстер жүйесі түстің стандартты сипаттамасы үшін жүйе жасады. Ол сондай-ақ CIELab сияқты көптеген басқа түстік кеңістіктердің негізі болды. Өйткені Манселл түс ғылымында көптеген изашарлық жұмыстар жасады, ал басқа жүйелер оның бұрынғы жаңалықтарын кеңейтті. Дегенмен, Манселл түстер жүйесінде кейбір шектеулер бар. Біркелкі аралықта орналасқан түстерді бейнелеу жүйесі пайдалы болғанымен, кеңістік үздіксіз емес, яғни дискретті үлгілерден тұрады. Сонымен қатар, түстер арасындағы арақашықтық өте үлкен, сондықтан жүйені пайдалану арқылы тек байқалатын айырмашылық сияқты шекті өлшеу қиын. Бұл шектеулер CIE-ге түстердің айырмашылықтарын сипаттау үшін бірыңғай, үздіксіз түстік кеңістікті жасауға түрткі болды. Нәтижесінде CIELab түстік кеңістігі пайда болды, оған Манселл түстер жүйесі күшті әсер етті. Жүйе алғаш әзірленгеннен бері оған бірнеше өзгерістер енгізілді. 1943 жылы OSA жүйелік белгілеуді өзгертуді ұсынды, және бұл өзгерістер Манселлдің қайта белгілеулері деп аталды. 1950 жылы Манселлдің түстер кітабындағы түстер саны 20-дан 40-қа дейін екі есеге артты. 1958 жылы басылған матовый нұсқаға қоса, кітаптың жылтыр нұсқасы да шығарылды.

Түстерге тәрбие

Альберт Манселлдің өмірдегі мақсаттарының бірі балаларға түс туралы білім берудің стандартына қол жеткізу болды. Ол негізінен 4-9 сыныптарға бағытталғысы келді. 1904 жылдың қыркүйек және қазан айларында Манселл Бостон қаласының сурет салу жөніндегі басшысы мисс Петерсонмен және Бостон қаласындағы Эверетт мектебінің директоры мистер Притчардпен кездесіп, олармен бірге «Түс біліміне кіріспе» жобасын жасады. «Түс біліміне кіріспе» түс теориясының қағидалары негізінде құрылды. Ол түстердің қайнасын, оларды қалай өлшеуге болады, сондай-ақ оларды қалай салыстыруға және жүйелеуге болады деген білімді қалыптастырды. Манселл кіріспенің мақсатын балаларды «түсті сипаттауға, басқа түстермен байланыстыруға, нотациямен жазуға, атау беруге, үйлесім табуға және оларды іздеуге» үйрету деп түсіндірді. Кейін бұл мақсаттар Манселл түсті кітабын жасаудың негізіне айналды. Манселл, Петерсон және Притчард Манселл түс теориясының «ережелерін» көрсетуге көмектесетін кіріспеге келісті. Бүгінгі күні Манселл түс теориясы түс білімінің негізі болып табылады. Ол түстерді сипаттаудың және оларды ұйымдастырудың қарапайым және мағыналы жолын ұсынады. X Rite сияқты көптеген компаниялар Манселл түс теориясына негізделген түс білімі саласында қызметтер ұсынады. Бұл қызметтер түстің қайнасын, Манселл түс реті жүйесінің құрылымын және оны қалай қолдануға болатынын түсіндіруге көмектеседі. X Rite веб-сайтында кітаптар, плакаттар және оқу жиынтықтары сияқты түрлі ресурстарды табуға болады.

Өнер мен ғылым арасындағы көпір

Түсті анықтаудың жүйелі әдісін жасаудағы еңбегімен Альберт Манселл өнер мен ғылым арасындағы қажетті көпірді құрды. Оның түстерді реттеу жүйесі ғалымдарға оны кеңейтуге және пайдалануға мүмкіндік беретін жеткілікті құрылымға ие, сонымен бірге ғылыми білімі жоқ суретшілерге түстерді таңдау және салыстыру үшін қолдануға жеңіл болды. Мунселл жүйесі түсті жеткізудің бір жолын жасады. Манселл түсті зерттеуді музыканы зерттеумен ұқсас етуді қалады. Музыкада, адам жай ғана нотаны ести алады және оның басқа ноталармен қатынасын, нотаның нота тақтасындағы орнына қарай анықтай алады. Манселл түсті үш өлшемде көруге мүмкіндік беруді қалады. Бұл түсті сипаттап, оны басқа түстермен байланыстырады. Бұл өлшемдер суретшілер мен ғалымдар үшін де түсінікті болу үшін жасалған. Манселл осы өлшемдерді құру кезінде физиология, психология және физика сияқты ғылымның көптеген салаларын пайдаланғанын атап өту керек. Бұл идея түсті ғылым мен өнерге ғана емес, сонымен қатар ғылымның әртүрлі салаларымен байланыстырады. Оның ғылыми сезімімен қатар, Манселлдің өнер саласындағы тәжірибесі түсті сипаттау үшін үш өлшемді таңдауына әсер етті. Бұл әсіресе хромаға қатысты. Мунселлдің түстер жүйесі пайда болғанға дейін хрома термині де болған жоқ. Дегенмен, өнер қауымдастығында қанығу термині болды. Түстің қанығу деңгейі оның қаншалықты таза және жарқын екенін көрсетеді. Манселл мұны екі бөлек өлшем деп қарастырып, оны хрома мен мәнге бөлуге шешім қабылдады. Хрома туралы жаңа идеясын қолдау үшін Манселл бірнеше ғалымдармен оны қалай дұрыс анықтауға болатыны туралы кеңесті. Олардың барлығы хроманың жаңа термин екеніне келісті. Осы ғалымдардың бірі Джонс Хопкинс университетінің докторы Хаус болды. Манселл онымен кездесіп, әр өлшемнің түсті қалай анықтайтынын түсіндірді. Осы өлшемдерді түсіндіргеннен кейін доктор Хаус Манселлдің үш өлшемді түс теориясы түстің барлық сезімдерін қамтитынын және Херрингтің қарсы процестер теориясымен сәйкес келетінін атап өтті. Ол сондай-ақ "физик спектрлік түстермен айналысады, бірақ физиолог, суретші сияқты, сезімдермен айналысады" деп қосты.

Мунселл бояу компаниясы

Мунселл бояу компаниясы 1917 жылы құрылған. Компанияның мақсаты – түстер теориясын пайдаланып, түстер стандарттарын орнатудағы Мунселлдің өмір бойғы құмарлығын жалғастыру болды. 1918 жылдың маусымында қайтыс болғаннан кейін, компанияны Мунселлдің ұлы Александр Эктор Орр Мунселл басқарды. Александрдың басшылығымен компания Мунселл түстер жүйесін «Мунселл түстер кітабындағы» түс шкалаларын жетілдіру арқылы жақсартуды жалғастырды. Алайда, 1942 жылы Александр компания активтерін сатуға мәжбүр болды, соның нәтижесінде Мунселл түстер қоры құрылды. 1983 жылы қор Рочестер технология институтына қаржы жұмсады. Бұл қазірге дейін жұмыс істеп келе жатқан Мунселл түсті ғылыми зертханасының құрылуына әкелді. Зертханада түс ғылымы саласындағы зерттеулер мен жаңа жетістіктер жасалуда. Мунселл бояу компаниясы қазір түс калибрлеумен айналысатын X Rite компаниясына тиесілі. Компанияның басты мақсаттары Мунселлдің өміріне қабылдаған идеалдарын көрсетеді, мысалы, түстермен байланысты жақсарту, білім беру және қызмет көрсету. X Rite компаниясы 2012 жылы Danaher корпорациясымен сатып алынды.

Патенттер

АҚШ патенті 417 831. Суретшінің мольберті. 1889 жылғы желтоқсан. АҚШ патенті 640 792. Түс шар және тіреуі. 1900 жылғы қаңтар. АҚШ патенті 686 827. Фотометр. 1901 жылғы 19 қараша. АҚШ патенті 717 596. Айналатын ойыншық. 1903 жылғы 6 қаңтар. АҚШ патенті 824 374. Түс кестесі немесе шкаласы. 1906 жылғы маусым.