Кіріспе

Түрлі тауарлардың созылмалы жетіспеушілігі бар орталықтан жоспарланған экономикалар. "Түңілу экономикасы" (gospodarka niedoboru, hiánygazdaság) – бұл мажар экономисі Янош Корнай ұсынған термин, ол бұл терминді Шығыс блогының коммунистік мемлекеттерінің ескі орталықтан жоспарланған экономикасын сынау үшін пайдаланды. Өзінің "Түңілу экономикасы" (1980) монографиясында Корнай Орталық және Шығыс Еуропада 1970 жылдардың соңында (және 1980 жылдары да жалғасқан) байқалған созылмалы жетіспеушіліктердің жоспарлаушылардың қателіктерінен емес, жүйелік ақаулардан туындағанын дәлелдеді. Белгілі бір тауардың жетіспеушілігі оның өндірілмейтінін міндетті түрде білдірмейді; керісінше, белгілі бір бағада сұраныс көлемі ұсынылған көлемнен асып түседі (сұраныс және ұсыныс қараңыз). Мұның себебі үкімет белгілеген төмен баға болуы мүмкін, ол тұтынушыларды ұсынылғаннан артық тауар сұрауға итермелейді. Дегенмен, Корнай ұсыныстың төмендеуіне баса назар аударды және осы фактордың 1980 жылдардағы Шығыс Еуропадағы жетіспеушіліктің түпкі себебі болғанын айтты.

Анықтама және сипаттамалары

Корнайдың пікірінше, тапшылық экономикалары бірнеше ортақ ерекшеліктерге ие. Олардың бәрі де жиі, қарқынды және созылмалы тапшылықты бастан кешіреді. Бұл тапшылықтар жалпы сипатта болады, яғни экономиканың барлық салаларында (тұтыну тауарлары мен қызметтері, өндіріс құралдары мен өндіруші тауарлар) кездеседі. Тапшылықтар горизонтальды да, вертикальды да болуы мүмкін, яғни ол аралық тауарлардың да, олармен байланысты қосымша тауарлардың да жеткізіліміне әсер етеді. Бұған қоса, кейде тапшылық "бос жүріс" (немесе "артық өндіріс") жағдайларымен ауыстырылады, яғни белгілі бір тауардан тым көп мөлшерде ұсыныс жасалады (көбінесе өндіріс тапсырыстарының мерзімі бұзылуынан, олар кешігіп келеді).

Сатып алушылардың әрекеттері

Корнай жетіспеушілік экономикасында болуы мүмкін бірнеше түрлі әрекеттер мен жеке нәтижелерді ажыратады. Тұтынушы іздеген тауар дүкенде болуы мүмкін, бірақ сұралған тауардың шектеулі мөлшері болуы мүмкін, яғни тұтынушылар оны алу үшін кезекке тұру керек (теориялық тұрғыдан алғанда, нарықтық экономикада мұндай жағдай, әдетте, бірақ әрқашан емес, бағаның өсуімен жойылады, бұл сатып алушыларды ынталандырмайды). Кезекте тұру тұтынушылар үшін уақыт шығынына байланысты елеулі құнға айналады. Корнай зерттеген экономикаларда бұл күн сайын бірнеше сағат кезекте тұруды білдіруі мүмкін, тек азық-түлік сияқты негізгі өнімдерді алу үшін. Басқа тұтыну тауарлары үшін бірнеше ай немесе тіпті жылдар бұрын тіркелуді қажет ететін күту тізімдері болды. Мысалы, 1980 жылдардағы Кеңес Одағында пәтер сатып алу құқығын күту он немесе он бес жылға созылуы мүмкін еді. Тағы бір мүмкін жағдай – тауардың мүлдем қолжетімді болмауы. Мұндай жағдайда сатып алушы сатып алу ниетінен толығымен бас тартуы, тауарды іздеуге қосымша уақыт жұмсауы (бұл жасырын экономикалық шығын) немесе орынбасар тауар сатып алуы мүмкін. Корнайдың пікірінше, орынбасар тауарды сатып алу міндетті. Соңында, тұтынушы кіріс әсерінен мүлдем қатысы жоқ тауарды сатып алуы мүмкін, себебі қажет емес затты кейін сату арқылы болашақта өзі іздеген тауарды сатып алуға мүмкіндік болатындай үміттенді. Бұл басқа тауарларға сұранысты арттырады, себебі олар бар, және экономикада жетіспеушіліктің таралуына әкелуі мүмкін.

Нәтижелері

Тұтынушылар үшін осы тапшылықтардың жалпы салдары – толыққанды алмастыра алмайтын тауарлардың арасында мәжбүрлі түрде ауыстыру және тұтынушылар қазіргі сатып алу мүмкіндіктерін толық пайдалана алмайтындықтан мәжбүрлі жинақтау. Институционалдық тұрғыдан алғанда, бұл жоспарлы экономикадағы өндіріс бірліктерінің орталық биліктен әрдайым көмек күтетін «жұмсақ бюджеттік шектеуге» алып келеді, жоспарлаушылардың тұтынушылардың «бұрыс нәрселерді» талап етуіне байланысты тапшылықтарды кінәлау арқылы әкесілдік танытуы және макроэкономикалық тұрғыдан алғанда, жиналған сұраныстан туындаған инфляцияның тежелуі.