Кіріспе

Кез келген жүйедегі міндеттерді бөлу, қатысушылардың мамандануы үшін. Еңбек бөлінісі – кез келген экономикалық жүйеде немесе ұйымдағы міндеттерді бөлу, қатысушылардың мамандануына (мамандыққа) мүмкіндік беру. Жеке тұлғалар, ұйымдар және ұлттар арнайы қабілеттерге ие болады немесе оларды қабылдайды, сондай-ақ өздеріне қоса басқалардың қабілеттерін пайдалану үшін бірігіп жұмыс істейді немесе сауда жасайды. Арнайы қабілеттерге жабдықтар немесе табиғи ресурстар, сондай-ақ біліктер кіруі мүмкін. Оқыту және жабдықтардың және басқа да активтердің бірлесіп жұмыс істеуі маңызды. Мысалы, жеке тұлға құралдарды сатып алып, оларды тиімді пайдалану дағдыларын меңгеру арқылы мамандануы мүмкін, ал ұйым арнайы жабдықтарды сатып алу және білікті операторларды жұмысқа алу немесе оқыту арқылы мамандануы мүмкін. Еңбек бөлінісі – сауданың қозғаушы күші және экономикалық өзара тәуелділіктің көзі. Еңбектің күшейе түсуі жалпы өнім мен сауданың өсуімен, капитализмнің дамуымен және индустрияландырылған процестердің күрделенуімен байланысты. Еңбек бөлінісінің тұжырымдамасы мен іске асырылуы ежелгі Шумер (Мезопотамия) мәдениетінде байқалды, онда кейбір қалаларда жұмыс орындарын бөлу сауда мен экономикалық өзара тәуелділіктің артуымен бірге жүрді. Еңбек бөлінісі, әдетте, өндірушінің де, жеке жұмысшының да өнімділігін арттырады. Неолит революциясынан кейін мал шаруашылығы мен егін шаруашылығы тағамдық өнімдердің сенімді және мол болуына әкелді, бұл халық санын арттырды және еңбектің мамандануына, соның ішінде қолөнершілердің, жауынгерлердің жаңа топтарының қалыптасуына және элитаның дамуына ықпал етті. Бұл мамандану индустрияландыру процесімен және өнеркәсіптік революция дәуіріндегі фабрикалармен одан әрі дамыды. Осыған сәйкес, көптеген классикалық экономистер, сондай-ақ Чарльз Бэббидж сияқты кейбір инженерлер еңбек бөлінісін қолдады. Сонымен қатар, жұмысшыларға бір немесе шектеулі міндеттерді тапсыру шеберлерді даярлауға қажетті ұзақ оқу кезеңін жойды, олардың орнына төмен жалақы алатын, бірақ өнімділігі жоғары біліктілігі жоқ жұмысшылар келді.

Ксенофонт

Ксенофонт б.з.б. 4 ғасырында өзінің "Киропедиясында" (ә.к.а. "Кирдің тәрбиесі") еңбек бөлінісіне қысқаша сіңізген. Үлкен қалаларда әр түрлі кәсіптер дамығандай, сарайдағы тағамдар да әлдеқайда жақсы дайындалады. Кішкентай қалаларда бір адам төсек, есік, тырма және үстел жасайды, тіпті үй де салады, егер өзін асырауға жеткілікті жұмыс таба алса, оған разы болады. Бірнеше кәсіптің шебері барлық істі жақсы атқара алмайды. Алайда, үлкен қалаларда әр кәсіпке көп талап қойылатындықтан, бір адамның өмір сүруіне жеткілікті, тіпті одан да азырақ табыс табуға болады: мысалы, бір адам ерлерге, екіншісі әйелдерге аяқ киім жасайды, кейбір жерлерде бір адам тек аяқ киім жөндеу арқылы, енді бірі оны кесу арқылы, үшіншісі тек жоғары бөлігін тігу арқылы күнкөріс табады, ал төртіншісі мүлдем осы операциялардың ешқайсысын жасамайды, тек бөліктерін жинап құрастырады. Қажеттілік тудырғанда, өте мамандандырылған жұмысты айналысқан адам оны ең жақсы орындайды.

Гиппонийлік Августин

Августин Гиппо қолданған теңеу еңбек бөлінісінің Рим империясының соңғы кезеңінде қолданылып, түсінілгенін көрсетеді. "Құдай қаласы" атты кішігірім шығармасында Августин тауар өндірісіндегі әртүрлі әлеуметтік топтардың рөлін, мысалы, үй шаруашылықтарын (familiae), корпорацияларды (collegia) және мемлекеттің рөлін білгендей көрінеді. Олар күмісшілер көшесіндегі жұмысшылар сияқты: бір толыққанды өнімді шығару үшін ол көптеген адамдардың қолынан өтеді, бірақ оны бір толыққанды шебер де жасауы мүмкін еді. Алайда, көптеген жұмысшылардың біріккен шеберлігі қажет деп ойланудың жалғыз себебі – өнердің әр бөлігін арнайы жұмысшының үйренуі, оны жылдам және оңай орындауға болады. Ал олардың барлығы бір өнердің барлық аспектілерінде шебер болуға мәжбүр болғанда, оған тек баяу және қиындықпен жете алатын еді. (Маркус Додс аудармасы)

Ортағасырлық мұсылман ғалымдары

Еңбек бөлінісін көптеген ортағасырлық парсы ғалымдары талқылаған. Олар бір шаңырақтың мүшелері, қоғам мүшелері және халықтар арасындағы еңбек бөлінісін қарастырды. Насир әл-Дин әл-Түси мен әл-Газали үшін еңбек бөлінісі қажетті және пайдалы болды. Осы ғалымдар келтірген мысалдардың Адам Смит келтірген мысалдармен (мысалы, әл-Газалидің ине фабрикасы және Тусидің айырбас, ал оның арқасында еңбек бөлінісі – адамның ойлау қабілетінің нәтижесі, ал жануарлардың бір сүйекті екіншісімен ауыстырғаны көрінбегені) ұқсастығы кейбір ғалымдарды Смит ортағасырлық парсы ғылымының ықпалында болды деген болжамға келтірді.

Уильям Петти

Сэр Уильям Петти еңбек бөлінісін атап өткен алғашқы қазіргі заманғы жазушы болды, оның Голландия кеме жасау орындарындағы құндылығы мен тиімділігін көрсетті. Дәстүр бойынша, кеме жасаушылар бір кемені толық аяқтап, содан кейін келесісіне кірісер еді. Бірақ голландтар жұмысты бірнеше топқа бөліп, әр топ бірдей тапсырманы бірнеше кемеге қатарынан орындады. Нақты бір жұмысты атқаратын адамдар, саяси экономика жайында жазғандар кейін байқап, негіздеген жаңа әдістерді алдымен өзіндік тәжірибесімен ашқан болуы керек. Петти осы принципті Ирландияны зерттеуде де қолданды. Оның табысы – жұмысты бөліп, оның үлкен бөлігін көп дайындықтан өтпеген адамдардың атқаруына мүмкіндік жасады.

Бернард де Мандевилл

Бернард де Мандевилль бұл мәселені "Бал араларының аңызы" атты еңбегінің екінші томында (1714 ж.) талқылаған. Бұл түпнұсқа өлеңдегі "Бұрқылдаған ұя" туралы көтерілген көптеген мәселелерді кеңейте түсіндіреді. Ол былай дейді: Бірақ егер біреу садақ-жебе жасауға толыққанды берілсе, екіншісі тамақпен, үшіншісі тұрғын үйлермен, төртіншісі киіммен, ал бесіншісі тұрмыстық заттармен айналысса, олар бір-біріне ғана емес, сонымен қатар осы кәсіптер мен қызметтердің өзі де бес адамның бәрі бірдей кездейсоқ түрде айналысқаннан гөрі, осы жылдар ішінде көп дамиды.

Дэвид Юм

Егер әрбір адам жеке-жеке еңбек етсе, және тек өзі үшін ғана жұмыс істесе, оның күші ешқандай маңызды жұмысты іске асыруға жеткіліксіз болады. Оның еңбегі барлық түрлі қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмсалғандықтан, ол ешқашан ерекше бір өнерде толықтыққа жете алмайды. Ал оның күші мен табысы әрқашан бірдей болмайтындықтан, осы екі жағдайдың кез келгеніндегі ең кішкентай сәтсіздік те қаулы да, қайғы да әкелуі мүмкін. Қоғам осы үш кемшілікке шешім табады. Күштерді біріктіру арқылы біздің күшіміз күшейеді, еңбек бөлінісі арқылы біздің қабілетіміз артады, ал өзара көмекпен бақытқа да, жазаға да аз ұшыраймыз. Осы қосымша күш, қабілет және сенімділік арқылы қоғам пайдалы болады. Дэвид Юм, Адам табиғаты туралы зерттеу.

Анри-Луи Духамель дю Монсо

"Шина жасау өнері" (Art de l'Épinglier, 1761) кітабына кіріспеде Анри Луи Дюхамель дю Монсо «бұл жұмыстың бөлінуі» туралы жазады: осы қарама-қайшылық Смиттің еңбек бөлінісіне қатысты пікірін талқылауға себеп болды. Алексис де Токвиль Смитпен келісті: «Еңбек бөлінісінің шегіне жеткенде ешнәрсе адамды материалдық нәрсеге айналдырмайды және оның еңбегінен ең кішкентай ой-сананың іздерін де жояды». Адам Фергюсон Смитпен ұқсас көзқарастарды білдірді, бірақ көбінесе одан теріс пікірде болды. Жұмысшылардың жекелеген қосалқы тапсырмаларға мамандануы және шоғырлануы көбінесе олардың нақты қосалқы тапсырмаларын орындаудағы біліктілігі мен өнімділігін, бірдей сандағы жұмысшылардың бастапқы кең ауқымды тапсырманы орындауынан артық етеді. Бұл өндіріс сапасының артуымен қатар, ең бастысы – өндіріс тиімділігінің жоғарылауына байланысты, нәтижесінде уақыт бірлігіне өндірілетін өнімнің номиналды көлемі артады. Смит мысал ретінде 10 адам жұмыс істейтін өндірістік кәсіпорынмен салыстырғанда, жеке шына жасаушының өндірістік мүмкіндіктерін келтіреді: бір адам сымды созады, екіншісі түзетеді, үшіншісі кеседі, төртіншісі ұшын кестелейді, бесіншісі басты орнату үшін үстін ұсайды; басты жасау үшін екі-үш жеке операция қажет, оны орнату – жеке мамандық, шыналарды ақтарту – тағы бір сала, ал оларды қағазға салу – өз алдына жеке кәсіп. Осылайша, шына жасаудың маңызды процесі шамамен он сегіз жеке операцияға бөлінеді, олардың кейбіреулерінде әртүрлі жұмысшылар орындайды, ал басқаларында бір адам кейде екеуін немесе үшеуін орындайды. Мен он адам жұмыс істейтін мұндай шағын фабриканы көрдім, олардың кейбіреулері екі-үш операцияны орындады. Бірақ олар өте кедей болғандықтан, қажетті жабдықтармен толық қамтамасыз етілмегенімен, күш салғанда күніне шамамен он екі фунт шына жасады. Бір фунтта орташа өлшемдегі төрт мыңнан астам шына болады. Сондықтан, осы он адам күніне қырық сегіз мыңнан астам шына жасады. Демек, әр адам қырық сегіз мың шынаның оннан бір бөлігін, яғни күніне төрт мың сегіз жүз шына жасады деп есептеуге болады. Бірақ егер олардың барлығы жеке-жеке және тәуелсіз жұмыс істесе, ешқайсысы осы ерекше кәсіпке оқытылмаған болса, олардың әрқайсысы күніне жиырма, тіпті бір шына да жасай алмас еді. Смит дағдыларды жабдықтармен үйлестірудің маңыздылығын көрді, әдетте ұйым аясында. Мысалы, шына жасаушылар бірі басты, екіншісі денесін жасаумен айналысты, әрқайсысы әртүрлі жабдықтарды қолданды. Сондай-ақ, ол кеме жасау үшін қажетті көптеген біліктіліктер мен тиісті жабдықтардың қажеттігін атап өтті. Қазіргі экономикалық талқылауда «адам капиталы» термині қолданылады. Смиттің түсінігі технология немесе технологиялық прогрестен алынатын өнімділіктің үлкен артуы мүмкін екенін көрсетеді, өйткені адам және физикалық капитал, әдетте, ұйымда үйлесім табады. Адам Смиттің теориясын бизнес процестер контекстінде қысқаша қарастырыңыз. Бэббидж «Машиналар мен өндірістің экономикасы туралы» атты маңызды еңбегін жазды, ол, бәлкім, алғаш рет фабрикалардағы еңбек бөлінісін талдады.

Иммануил Кант

"Мораль метафизикасының негіздері" (1785 ж.) еңбегінде Иммануил Кант еңбек бөлінісінің маңыздылығын атап көрсетеді: Барлық қолөнер, кәсіптер және өнер еңбек бөлінісінен үлкен пайда тапты; себебі әрбір жұмысшы басқалардан өзгеше дағды талап ететін жұмыстың бір түріне бейімделгенде, ол оны бір адамның бәрін істеуіне қарағанда жақсырақ және жеңілірек орындай алады. Егер жұмыс осылай ерекшеленбесе және бөлінбесе, егер әркімнің барлық кәсіпке қабілеті болса, онда қолөнерлер толығымен дамымай, бастапқы деңгейде қалады.

Карл Маркс

Маркс мамандандырудың артуы жұмысшылардың жалпы біліктілігінің төмендеуіне және жұмысына деген ынтаның жоғалуына алып келуі мүмкін екенін айтты. Ол бұл процесті бөтендеу (шеттету) деп сипаттады: жұмысшылардың мамандануы күшейе түседі, жұмыс қайталана бастайды, соңында өндіріс процесінен толық бөтендеуге ұшырайды. Сөйтіп, жұмысшы "рухани және физикалық тұрғыдан машинаның жағдайына дейін түсіп кетеді". Бұдан өзге, Маркс еңбек бөлінісінің біліктісіз жұмысшыларды жасайтынын мәлімдеді. Жұмыс қаншалықты маманданған болса, әр нақты жұмысқа сонша аз дайындық қажет болады, ал жұмыс күші, жалпы алғанда, бір жұмысшы бір жұмысты толық орындағандағыдан гөрі біліктісіз болады. Маркстің теориялық еңбектерінің бірі – экономикалық және әлеуметтік еңбек бөлінісі арасындағы айқын шекараны белгілеуі. Яғни, еңбек етудің кейбір түрлері таза "техникалық қажеттіліктен" туындайды, ал басқалары – сыныптық және мәртебелік иерархиямен байланысты "әлеуметтік бақылау" функциясының нәтижесі болып табылады. Егер осы екі бөлініс біріктірілсе, еңбек бөлінісі техникалық тұрғыдан сөзсіз және өзгермейтіндей көрінеді, бірақ (көп жағдайда) әлеуметтік тұрғыдан құрылған және билік қатынастарының ықпалында емес. Ол сондай-ақ, коммунистік қоғамда еңбек бөлінісі жойылатынын, яғни адамдардың өз табиғатын әртүрлі шығармашылық жұмыстарда толыққанды көрсете алатын, тепе-теңдікпен даму алатынын айтады.

Генри Дэвид Торо мен Ральф Уолдо Эмерсон

Генри Дэвид Торо еңбек бөлінісін «Уолден» (1854) еңбегінде сынға алды, оның пікірінше, ол адамдарды қоғаммен және бүкіл әлеммен, соның ішінде табиғатпен байланыс сезімінен үзіп тастайды. Ол өркениетті қоғамдағы қарапайым адамның, «жабайы» қоғамдағы адамға қарағанда, іс жүзінде кем бай екенін айтты. Оның берген жауабы – өзін-өзі қамтамасыз етудің негізгі қажеттіліктерді жабуға жеткілікті екендігі болды.

Людвиг фон Мизес

Маркс теориялары, оның ішінде еңбек бөлінісіне қатысты оның сынды пікірлері австриялық экономистер, әсіресе Людвиг фон Мизес тарапынан сынға алынды. Басты аргумент – еңбек бөлінісінен туындайтын экономикалық пайда, оның салдарынан болатын шығындардан әлдеқайда артық, осылайша еңбек бөлінісі өндіріс шығындарын азайтуға алып келеді деген тезис дамиды. Капитализм шеңберінде жан-жақты адам дамуына қол жеткізу мүмкін екендігі айтылады, ал адамгершіліктен шеттеу – бұл тек романтикалық қиял ретінде қарастырылады. Мизес пікірінше, бұл идея механикаландыру тұжырымдамасына әкелді, онда белгілі бір жұмыс жеке жұмысшының орнына механикалық құралмен орындалады. Бұл өндіріс әдісі өнімділік және шығын тиімділігі тұрғысынан айтарлықтай тиімдірек, сондай-ақ еңбек бөлінісін толыққанды пайдаланады. Мизес, нақты міндетті арнайы механикалық құрал атқару идеясын еңбек бөлінісінің ең үлкен жетістігі деп есептеді.

Фридрих А. Хайек

Фридрих А. Хайек "Қоғамдағы білімді пайдалану" атты еңбегінде былай дейді: Баға жүйесі – адам оны түсінбей, кездейсоқ соқтығысқаннан кейін пайдалануға үйренген құрылымдардың бірі (бірақ оны ең тиімді пайдалануға үйренуден әлі де қашық). Осы арқылы ғана еңбекті бөлу мүмкін болды, сонымен қатар теңдей бөлінген білімге негізделген ресурстарды үйлесімді пайдалану да қолға алынды. Бұл туралы әлдебір ұсыныс жасағандарды сынайтындар, көбінесе аргументті бұрмалап, осы жүйенің қазіргі өркениетке ең лайықты түрі қандай да бір керемет арқылы өздігінен пайда болды деген пікірді сіңіріп айтады. Шындығында керісінше: адам баласы осы өркениетіміздің негізін құрайтын еңбектің бөлінуіне осылайша, оған тап болған әдіс арқылы қол жеткізді. Егер олай болмағанда, онда біз мүлдем басқаша, мысалы, термиттердің "мемлекеті" сияқты, немесе тіпті көзге көрінбейтін өркениетті дамытуға мүмкіншілік алған болар едік.

Еңбектің жыныстық бөлінуі

Адам қоғамының барлық түрлерінде жыныстық еңбек бөлінісінің принциптерін ең нақты түсіндіруді, келесі үлгідегі көптеген логикалық тұжырымдармен шектеулер арқылы қорытындылауға болады: егер белгілі бір қауымда бала тудыру жасындағы әйелдер X (мысалы, егістікке топырақ дайындау) істесе, олар Y (мысалы, егін екпек) істейді; ал ерлер үшін бұл мысалдағы логикалық кері бұрылыс – егер ерлер егін ексе, олар топырақ дайындайды. Уайт, Бруднер және Бертонның (1977) «Қорытынды теориясы және әдістемесі: Еңбектің жыныстық бөлінісін кроссмәдени талдау», статистикалық қорытынды талдауды қолданып, әйелдер осы тәртіпте жиі таңдайтын жұмыстардың бала күтімімен байланысты ыңғайлы екенін көрсетеді. Бұл тұжырым түрлі зерттеулерде, соның ішінде қазіргі индустриялық экономикалар бойынша да қайталанды. Бұл шектеулер ерлердің (мысалы, тамақ пісіруде) немесе әйелдердің (мысалы, орманды тазалауда) нақты бір жұмысты қаншалықты атқара алатынын шектемейді, тек ең төменгі күш жұмсауға немесе рөлге сәйкес келетін бейімділіктерді көрсетеді. Мысалы, егер әйелдер ауыл шаруашылығы үшін орманды тазаласа, олар сол жердегі ауыл шаруашылығының барлық жұмыстарын істеуге бейім. Теориялық тұрғыдан алғанда, бала күтімімен қамтамасыз ету арқылы мұндай шектеулерді жоюға болады, бірақ этнографиялық мысалдар жетіспейді.

Өндірістік ұйымдық психология

Жұмыстан қанағаттанушылық, қызметкерге нақты бір жұмыс берілгенде артатыны дәлелденген. Өз таңдаған саласында PhD алған студенттер, бұрынғы жұмыстарымен салыстырғанда, қанағаттанушылықтарының жоғарылағанын хабарлайды. Бұл олардың жоғары деңгейдегі мамандануына байланысты. Мамандандырылған лауазымға қажетті білім деңгейі жоғары болған сайын, жұмыстан қанағаттану деңгейі де артады, алайда көптеген жоғары мамандандырылған жұмыстар монотонды болуы мүмкін және уақыт-уақытпен қызметтен тозу деңгейін күшейтеді.

Жұмысты бөлу

Еңбекті бөлуден өзгеше, жұмыс бөлінісі үлкен міндетті, келісімшартты немесе жобаны кішірек міндеттерге бөлуді білдіреді, олардың әрқайсысы жалпы жоба кестесінде жеке кестемен қамтамасыз етіледі. Ал еңбекті бөлу – адамдарға немесе ұйымдарға олардың дағдыларына және/немесе жабдықтарына сәйкес міндеттерді тағайындауды білдіреді. Көбінесе еңбекті бөлу де, жұмысты бөлу де индустриялық елдің немесе ұйымның экономикалық қызметінің бір бөлігі болып табылады.

Дезагрегацияланған жұмыс

Элементар бөліктерге бөлінген жұмысты кейде "бөлшектірілген жұмыс" деп атайды. Жұмыстың нақты бір бөлігіне маманданған жұмысшылар кәсіби мамандар деп аталады. Бір рет ғана орындалатын жұмыстың бір бөлігін атқаратын жұмысшылар мердігерлер, фрилансерлер немесе уақытша жұмыспен қамтылғандар деп аталуы мүмкін. Қазіргі заманғы коммуникациялық технологиялар, әсіресе Интернет, түрлі бөлшектірілген жұмыстар үшін онлайн-базарлар арқылы ұйымдастырылған ортақ экономиканың дамуына ықпал етті.