Өндіріс құралдары: экономика, саясат, әлеуметтанудағы маңызды түсінік. Жер, еңбек, капитал, инфрақұрылым, тауар өндіру, тарату және айырбас қарастырылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Экономикалық құнды тауарлар мен қызметтерді өндіруге қолданылатын ресурстар – экономика термині.
Inputs used in the production of goods and services with economic value
the economics term
Саяси философияда өндіріс құралдары – дегеніміз, қоғамның өндіріс процесіне қатысуына қажетті негізгі активтер мен ресурстар. Бұл терминге кіретін нақты ресурстар әртүрлі болуы мүмкін, бірақ көбінесе өндірістің классикалық факторлары (жер, еңбек және капитал), сондай-ақ тұрақты өнімділікті қамтамасыз етуге қажетті инфрақұрылым мен капиталдық тауарлар кіреді. Ол "өндіріс және тарату құралдары" деген қысқарту ретінде де қолданылуы мүмкін, бұл жағдайда өнімдерді логистикалық тарату және дистрибьюторлар арқылы жеткізу қарастырылады; немесе "өндіріс, тарату және айырбас құралдары" деген қысқарту ретінде, ол таратылған өнімдерді тұтынушыларға сатуды да қамтиды. "Өндіріс құралдары" түсінігі саясат, экономика және социология сияқты түрлі ғылымдарда зерттеушілер тарапынан өнімділікке қолданылатын кез келген нәрсе, оның меншік иесі және оны жасауға қажетті әлеуметтік элементтер арасындағы байланысты талдау үшін кеңінен қолданылады.
In political philosophy, the means of production refers to the generally necessary assets and resources that enable a society to engage in production. While the exact resources encompassed in the term may vary, it is widely agreed to include the classical factors of production (land, labour, and capital) as well as the general infrastructure and capital goods necessary to reproduce stable levels of productivity. It can also be used as an abbreviation of the "means of production and distribution" which additionally includes the logistical distribution and delivery of products, generally through distributors; or as an abbreviation of the "means of production, distribution, and exchange" which further includes the exchange of distributed products, generally to consumers. The concept of "means of production" is used by researchers in various fields of study — including politics, economics, and sociology — to discuss, broadly, the relationship between anything that can have productive use, its ownership, and the constituent social parts needed to produce it.
Өнеркәсіптік өндіріс
Фирманың көзқарасынан алғанда, фирма өзінің капитал тауарларын пайдаланады, олар физикалық сипатымен материалдық активтер ретінде де белгілі. Өндіріс процесінде дайын емес тауарлар өнім мен қызметке айналады. Капитал тауарлары тұтыну тауарлары ретінде нарықта саудаланбаса да, капитал тауарлары өндірілген жағдайда, өндіріс үшін қажетті тауарлар ретінде бағалана алады. Капитал тауарларының жалпы құны капитал құнын құрайды. Әлеуметтік өндіріс құралдары – бұл жеке еңбекке қарағанда ұйымдастырылған ұжымдық еңбек күшін қажет ететін капитал тауарлары мен активтер. Әлеуметтік өндіріс құралдарына меншік құқығы мен ұйымдастырылуы экономикалық жүйелердің түрлерін жіктеуде және анықтауда маңызды фактор болып табылады. Өндіріс құралдары екі негізгі санатқа бөлінеді: еңбек құралдары (құралдар, фабрикалар, инфрақұрылым және т.б.) және еңбек нысандары (табиғи ресурстар мен шикізаттар). Адамдар еңбек құралдарын пайдаланып еңбек нысандарына әсер етеді, нәтижесінде өнім жасайды; яғни, еңбек өндіріс құралдары арқылы жақсы затты құрайды. Аграрлық қоғамда негізгі өндіріс құралдары – топырақ пен қашау. Индустриалдық қоғамда өндіріс құралдары әлеуметтік өндіріс құралдарына айналады, оларға фабрикалар мен шахталар кіреді.
From the perspective of a firm, a firm uses its capital goods, which are also known as tangible assets as they are physical in nature. Unfinished goods are transformed into products and services in the production process. Even if capital goods are not traded on the market as consumer goods, they can be valued as long as capital goods are produced commodities, which are required for production. The total values of capital goods constitute the capital value. The social means of production are capital goods and assets that require organized collective labor effort, as opposed to individual effort, to operate on. The ownership and organization of the social means of production is a key factor in categorizing and defining different types of economic systems. The means of production includes two broad categories of objects: instruments of labor (tools, factories, infrastructure, etc.) and subjects of labor (natural resources and raw materials). People operate on the subjects of labor using the instruments of labor to create a product; or stated another way, labor acting on the means of production creates a good. In an agrarian society the principal means of production is the soil and the shovel. In an industrial society the means of production become social means of production and include factories and mines.
Білімді өндіру
Білім экономикасында оқу, зерттеу, даму, инновация, идеялар және шығармашылық – [білімді] өндірудің құралдары болып табылады; кітаптар, мақалалар, бейнелер сияқты физикалық және цифрлық түрде, Интернет арқылы таратылатын коммуникация – [білімді] таратудың құралы болып табылады. Кең мағынада, "өндіріс құралдары" дүкендер, интернет және теміржол (инфрақұрылымдық капитал) сияқты "тарату құралдарын" да қамтиды.
In a knowledge economy, learning, research, development, innovation, ideas and creativity are the means of [knowledge] production; communication such as books, articles, videos disseminated both physically and digitally over the Internet are a means of [knowledge] distribution. In a broad sense, the "means of production" also includes the "means of distribution" such as stores, the internet and railroads (Infrastructural capital).
Амортизациялық құн
Фирманың өндіріс құралдары тозуы мүмкін, яғни машиналар, зауыт жабдықтары сияқты капиталдық тауарлардың немесе материалдық активтердің экономикалық құны тозу мен ескіру салдарынан төмендеуі мүмкін. Бұл капиталдық тауарлардың құнсыздануы деп аталады.
The means of production of the firm may depreciate, which means there is a loss in the economic value of capital goods or tangible assets (e. g. machinery, factory equipment) due to wear and tear, and aging. This is known as the depreciation of capital goods.
Марксизм және марксистік тап теориясы
Өндіріс құралдарының технологиялық жетілдірілуін және оларға иелік ету жолдарын талдау – тарихи материализмнің марксистік теориялық негізінде, Маркстің саяси экономиканы сынауында және кейіннен марксистік экономикадағы маңызды құрамдас бөлік болып табылады. Маркстің еңбектерінде және марксистік теорияның одан әрі дамуында, әлеуметтік-экономикалық эволюция процесі өндіріс құралдарының технологиялық жақсаруына негізделген. Технология деңгейі өндірістік мүмкіндіктерге қатысты арта келе, қалыптасқан әлеуметтік қатынастардың бұрынғы маңызы қалмайды, себебі өндіріс құралдарына енгізілген технологияның дамуы қоғамның қалыптасқан құрылымымен және экономикасымен қайшы келеді. Уақыт өте келе, жаңа технологияларды жасау мен бейімдеу арқылы өндіріс құралдарының тиімділігі артуы жергілікті және жаһандық нарық құрылымдарын өзгертуге бейім, бұл қолданыстағы табыс көздерін бұзып, зор экономикалық әсерге мүмкіндік тудырады. Жаңа технологиялар еңбек күшінің түрлі формаларын құнсыздандыруы мүмкін, тіпті кейбір салаларда адам еңбегінің экономикалық бәсекеге қабілеттілігін жоғалтып, табыс арасындағы теңсіздікті күшейтеді. Маркс пікірінше, жоғарғы және төменгі таптар арасындағы шиеленістің күшеюі – технологияның еңбек күшінің құнын төмендетуінің және дамитын өндіріс құралдарының қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық жүйелерге тигізетін әсерінің басты салдары. Маркс жоғарғы және төменгі таптар арасындағы теңсіздіктің артуы таптық қақтығыстардың негізгі қозғаушы күші екеніне сенді, ол өндірістің қазіргі түрінің тұрақсыздығына, құлауына немесе әлеуметтік революцияда құлатылуына әкеледі. Осы кезде технологиялық прогресс пен еңбек күші арасындағы қайшылық, өндіріс құралдарына иелік етудің жаңа үлгілерін қамтитын, жаңа өндіріс тәсілінің пайда болуымен шешіледі. Өндіріс құралдарына меншік ету және олардың қызметінен туындаған артық өнімді бақылау – өндірістің әртүрлі түрлерін ажыратудың басты факторы болып табылады. Капитализм – өндіріс құралдарына жеке меншік және бақылау ретінде анықталады, онда артық өнім иелері үшін еңбексіз табыс көзіне айналады. Бұл жүйеде пайда табуға ұмтылған жеке тұлғалар немесе ұйымдар экономикалық қызметтің көп бөлігін жүзеге асырады. Алайда, капитализм өндірістің барлық материалдық құралдары жеке меншікте екенін білдірмейді, себебі аралас экономикалар мемлекеттік меншікте болуы мүмкін. Керісінше, социализм – өндіріс құралдарының қоғамдық меншігі ретінде анықталады, яғни артық өнімнің қоғамға таратылуы.
The analysis of the technological sophistication of the means of production and how they are owned is a central component in the Marxist theoretical framework of historical materialism and in Marx's critique of political economy, and later in Marxian economics. In Marx's work and subsequent developments in Marxist theory, the process of socioeconomic evolution is based on the premise of technological improvements in the means of production. As the level of technology improves with respect to productive capabilities, existing forms of social relations become superfluous and unnecessary as the advancement of technology integrated within the means of production contradicts the established organization of society and its economy. The increasing efficiency of the means of production via the creation and adaptation of new technologies over time has a tendency to rearrange local and global market structures, leading to the disruption of existing profit pools, creating the possibility of massive economic impact. Disruptive technologies can lead to the devaluation of various forms of labor power, up to the point of making human labor power economically noncompetitive in certain applications, potentially widening income inequality. According to Marx, escalating tension between the upper and lower class is a major consequence of technology decreasing the value of labor force and the contradictory effect an evolving means of production has on established social and economic systems. Marx believed increasing inequality between the upper and lower classes acts as a major catalyst of class conflicts, which develop to a point where the existing mode of production inevitably becomes unsustainable, either collapsing or being overthrown in a social revolution, at which point the contradictory relationship between technological advancement and the value of labor force is resolved by the emergence of a new mode of production based on a different set of social relations including, most notably, different patterns of ownership for the means of production. Ownership of the means of production and control over the surplus product generated by their operation is the fundamental factor in delineating different modes of production. Capitalism is defined as private ownership and control over the means of production, where the surplus product becomes a source of unearned income for its owners. Under this system, profit seeking individuals or organizations undertake a majority of economic activities. However, capitalism does not indicate all material means of production are privately owned as partial economies are publicly owned. By contrast, socialism is defined as social ownership of the means of production so that the surplus product accrues to society at large.
Сыныпты анықтаушы
Маркстің таптық теориясы таптарды өндіріс құралдарына иелік етуі және оларды бақылауына қарай анықтайды. Капиталистік қоғамда буржуазия, яки капиталистік сынып – өндіріс құралдарын иеленетін және олардың жұмыс істеуінен пассивті табыс алатын сынып. Капиталистік сыныпқа мысалдар ретінде бизнес иелері, акционерлер және зауыттарға, машиналарға және жерлерге иелік ететін азшылық жатады. Капиталистік елдер қатарына Австралия, Канада және еркін нарықтық экономикаға ие басқа да елдер кіреді. Қазіргі қоғамда шағын бизнес иелері, азшылық акционерлері және басқа да шағын капиталистер Маркс теориясына сәйкес шағын буржуазия деп есептеледі, ол буржуазия мен пролетариаттан өзгеше, себебі олар басқалардың еңбегін сатып ала алады, бірақ сонымен қатар қызметкерлермен бірге жұмыс істейді. Керісінше, пролетариат, яки жұмысшы класы – өндіріс құралдарына қол жеткізе алмайтын халықтың көпшілігін құрайды, сондықтан қажеттіліктерге, тауарлар мен қызметтерге қол жеткізу үшін өздерінің еңбек күшін жалақы немесе айлыққа сатуға мәжбүр болады. Маркс бойынша, жалақы мен айлық – жұмыс күшінің бағасы, ол жұмыс күшінің жұмыс уақытына немесе өндіріс нәтижелеріне байланысты есептеледі. Компания деңгейінде қызметкер капиталистік өндіріс тәсілінде өндіріс құралдарын иелене де, бақылай да алмайды. Оның орнына, қызметкер еңбек шарты бойынша белгілі бір міндеттерді орындайды және жалақы немесе айлық алады. Кәсіпорындар мен пайда табуға бағытталған ұйымдар үшін, кадр экономикасы тұрғысынан тиімділік пен өнімділікті арттыру үшін еңбек нарығы мен өнім нарығы арасында тепе-теңдік болуы қажет. Адам ресурстарын басқару тәжірибесінде, дұрыс қызметкерлерді тарту үшін, жұмыс беруші-қызметкер қатынасында мүдделер қақтығысы болған жағдайда да, өтемақы жүйесі негізгі жалақыдан гөрі нәтижеге байланысты бонус немесе ынталандыру ақысына қарай ығысады. Адам қоғамында таптардың неге пайда болғаны туралы сұраққа Карл Маркс тарихи және ғылыми тұрғыдан түсіндірме берді: таптардың пайда болуына өндіріс құралдарына меншік етудің мәдени практикасы себепкер болды. Бұл түсінік жеке адамдар арасындағы "қабілеттердегі айырмашылықтарға" немесе діни немесе саяси байланыстарға негізделген касталардың пайда болуы туралы басқа түсініктерден күрт өзгеше. Бұл түсінік Марксистік теорияның көп бөлігімен үйлеседі, онда саясат пен дін – халықтың негізгі экономикалық шындығының жай ғана туындылары (үстеме құрылымдары) ретінде қарастырылады.
Marx's theory of class defines classes in their relation to their ownership and control of the means of production. In a capitalist society, the bourgeoisie, or the capitalist class, is the class that owns the means of production and derives a passive income from their operation. Examples of the capitalist class include business owners, shareholders and the minority of people who own factories, machinery and lands. Countries considered as the capitalist countries include Australia, Canada and other nations which hold a free market economy. In modern society, small business owners, minority shareholders and other smaller capitalists are considered as Petite bourgeoisie according to Marx's theory, which is distinct from bourgeoisie and proletariat as they can buy the labour of others but also work along with employees. In contrast, the proletariat, or working class, comprises the majority of the population that lacks access to the means of production and are therefore induced to sell their labour power for a wage or salary to gain access to necessities, goods and services. According to Marx, wages and salaries are considered as the price of labour power, related to working hours or outputs produced by the labour force. At the company level, an employee does not control and own the means of production in a capitalist mode of production. Instead, an employee is performing specific duties under a contract of employment, working for wages or salaries. As for firms and profit seeking organizations, from a personnel economics perspective, to maximize efficiency and productivity there must be an equilibrium between labour markets and product markets. In human resource practices, compensation structure tends to shift towards pay for performance bonus or incentive pay rather than base salary to attract the right workers, even if conflicts of interest exist in an employer worker relationship. To the question of why classes exist in human societies in the first place, Karl Marx offered a historical and scientific explanation that it was the cultural practice of ownership of the means of production that gives rise to them. This explanation differs dramatically from other explanations based on "differences in ability" between individuals or on religious or political affiliations giving rise to castes. This explanation is consistent with the bulk of Marxist theory in which Politics and Religion are seen as mere outgrowths (superstructures) of the basic underlying economic reality of a people.
Қатынасты терминдер
Өндіріс факторларын неміс философы Карл Маркс өзінің "Капитал" кітабында еңбек, еңбек нысандары және еңбек құралдары деп анықтаған: бұл термин өндіріс құралдары мен еңбек жиынтығына тең. Өндіріс факторлары классикалық мектептен тараған экономикалық еңбектерде көбінесе "жер, еңбек және капитал" деп тізімделеді. Маркс кейде "өндіріс күштері" терминін "өндіріс факторларымен" мағыналас қолданады; "Капиталда" ол "өндіріс факторларын" қолданады, ал саяси экономиканы сынауға жасаған әйгілі Алдын ала сөзінде – "өндіріс күштерін" қолданады (бұл аудармаға байланысты болуы мүмкін). Өндіріс қатынастары (нем. Produktionsverhältnis) – адамдардың өндіріс құралдарын пайдалану арқылы бір-бірімен араласуы. Мұндай қатынастардың мысалдары: жұмыс беруші мен жұмыскер, сатып алушы мен сатушы, фабрикадағы еңбектің техникалық бөлінісі және меншік қатынастары. Өндіріс тәсілі (нем. Produktionsweise) – қоғамда өндірістің басым ұйымдастырылу жолы. Мысалы, "капитализм" – өндіріс құралдарының еңбекші класс еңбегінен пайда көретін шағын таптың (буржуазияның) жеке меншігінде болатын капиталистік өндіріс тәсілі. Коммунизм – өндіріс құралдары ешкімге тиесілі емес, олар ортақ иелікте болатын, сыныптық құлдыққа негізделмеген өндіріс тәсілі. Капитализм мен коммунизмнен басқа, аралас экономикалық жүйе деп аталатын өндіріс тәсілі де бар. Аралас экономикада капитал тауарларына жеке меншік құқығы қорғалады және нарықтық экономиканың белгілі бір деңгейіне жол беріледі. Алайда, үкімет әлеуметтік мақсаттарға қол жеткізу үшін нарыққа және экономикалық қызметке араласу құқығына ие. Таза капитализмнен айырмашылығы, мемлекеттік реттеу жеке бизнес секторындағы белгілі бір өндіріс құралдарын бақылау үшін қалыптасады. Коммунизмнен айырмашылығы, өндіріс құралдарының көп бөлігі жеке меншікте, ортақ иелікте емес.
Factors of production are defined by German philosopher Karl Marx in his book Das Kapital as labor, subjects of labor, and instruments of labor: the term is equivalent to means of production plus labor. The factors of production are often listed in economic writings derived from the classical school as "land, labour and capital". Marx sometimes used the term "productive forces" equivalently with "factors of production"; in Kapital, he uses "factors of production", in his famous Preface to his Critique of Political Economy: A Contribution to the Critique of Political Economy, he uses "productive forces" (that may depend on the translation). Production relations (German: Produktionsverhältnis) are the relations humans enter into with each other in using the means of production to produce. Examples of such relations are employer/employee, buyer/seller, the technical division of labour in a factory, and property relations. Mode of production (German: Produktionsweise) means the dominant way in which production is organised in society. For instance, "capitalism" is the name for the capitalist mode of production in which the means of production are owned privately by a small class (the bourgeoisie) who profits off the labor of the working class (the proletariat). Communism is a mode of production in which the means of production are not owned by anyone, but shared in common, without class based exploitation. Besides capitalism and communism, there is another mode of production which is called a Mixed Economic System. In a mixed economy, private ownership of capital goods are protected and a certain level of the market economy is allowed. However, the government has the right to intervene in the market and economic activities for social objectives. Different from the pure capitalism, the government regulation exists to control particular means of production over the private business sector. Different from communism, the majority of means of production are privately owned rather than shared in common.