Кіріспе
Өндіріс процесінде қолданылатын ресурстар Экономикада өндіріс факторлары, ресурстар немесе кірістер – тауарлар мен қызметтерді өндіру үшін өндіріс процесінде пайдаланылатын элементтер. Қолданылған кірістердің мөлшері өндіріс функциясы деп аталатын қатынас бойынша өнімнің көлемін анықтайды. Өндірістің негізгі төрт ресурсы немесе факторы бар: жер, еңбек, капитал және кәсіпкерлік (немесе кәсіпорын). Факторлар тұтынушылар сатып алатын тауарлар мен қызметтерден ерекшелену үшін жиі "өндіруші тауарлар немесе қызметтер" деп аталады, ал олар "тұтыну тауарлары" деп белгіленеді. Факторлардың екі түрі бар: біріншілік және екіншілік. Жоғарыда аталған біріншілік факторлар – жер, еңбек және капитал. Материалдар мен энергия классикалық экономикада екіншілік факторлар болып саналады, себебі олар жер, еңбек және капиталдан алынады. Біріншілік факторлар өндірісті жеңілдетеді, бірақ өнімнің құрамына кірмейді (шикізат сияқты) және өндіріс процесінде маңызды өзгерістерге ұшырамайды (машиналарды қуаттандыруға қолданылатын отын сияқты). Жер өндіріс орны ғана емес, сонымен қатар топырақтың үстіндегі немесе астындағы табиғи ресурстарды да қамтиды. Жақында адам капиталы (еңбек күшінің білім қоры) еңбектен ажыратылып қарастырылады. Кәсіпкерлік кейде өндіріс факторы ретінде қарастырылады. Технологияның жалпы деңгейі де кейде өндіріс факторы ретінде сипатталады. Факторлардың саны мен анықтамасы теориялық мақсатқа, эмпирикалық зейінге немесе экономика мектебіне байланысты өзгеруі мүмкін.
In economics, factors of production, resources, or inputs are what is used in the production process to produce output—that is, goods and services. The utilized amounts of the various inputs determine the quantity of output according to the relationship called the production function. There are four basic resources or factors of production: land, labour, capital and entrepreneur (or enterprise). The factors are also frequently labeled "producer goods or services" to distinguish them from the goods or services purchased by consumers, which are frequently labeled "consumer goods". There are two types of factors: primary and secondary. The previously mentioned primary factors are land, labour and capital. Materials and energy are considered secondary factors in classical economics because they are obtained from land, labour, and capital. The primary factors facilitate production but neither become part of the product (as with raw materials) nor become significantly transformed by the production process (as with fuel used to power machinery). Land includes not only the site of production but also natural resources above or below the soil. Recent usage has distinguished human capital (the stock of knowledge in the labor force) from labour. Entrepreneurship is also sometimes considered a factor of production. Sometimes the overall state of technology is described as a factor of production. The number and definition of factors vary, depending on theoretical purpose, empirical emphasis, or school of economics.
Тарихи мектептер мен факторлар
Қазіргі басым көзқарас пен неоклассикалық экономистер қалыптастырған классикалық экономикалық теорияны түсіндіруде "факторлар" термині классикалық кезеңнен кейін ғана пайда болды және сол дәуірдегі әдебиеттерде кездеспейді. Ең маңызды факторды анықтау мәселесіндегі ерекшеліктер айқын байқалады.
Физиократия
Физиократия (грек тілінен аударғанда "табиғат үстемдігі") – 18 ғасырдағы француз ағартушыларының тобы жасаған экономикалық теория. Олар ұлттардың байлығы тек "жер өндірісінен" немесе "жерді игеруден" алынады деп есептеді, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасы жоғары болуы тиіс деді.
Классикалық
Адам Смит, Дэвид Рикардо және олардың ізбасарларының классикалық экономикасы өндіріс факторларын анықтауда физикалық ресурстарға баса назар аударады және осы факторлар арасындағы шығындар мен құндылықтың үлесуі туралы талқылайды. Адам Смит пен Дэвид Рикардо «бағаның құрамдас бөліктері» деп пайдалану құнын атады: Жер немесе табиғи ресурстар – су, ауа, топырақ, минералдар, флора, фауна және климат сияқты, өнімдерді жасауға қолданылатын табиғатта кездесетін тауарлар. Жер иесіне төленетін төлем – жалға алу ақысы, роялти, комиссия және игілік. Еңбек – өндірісте қолданылатын адам күші, соның ішінде техникалық және маркетингтік біліктілік. Біреудің еңбегі үшін төленетін ақы, ал өз еңбегінен алынған барлық табыс – жалақы. Еңбек, сондай-ақ, қызметкердің тауар өндірісіне физикалық және зихи үлесі ретінде қарастырылуы мүмкін. Капиталдық қор – басқа тауарларды өндіруге қолданылатын адам жасаған заттар. Оларға машиналар, құрал-жабдықтар және ғимараттар жатады. Олар екі түрлі: тұрақты және айналымды. Тұрақты капитал – машиналар, құралдар сияқты бір реттік инвестициялар, ал айналымды капитал – қолма-қол ақша және шикізаттан тұрады. Классикалық экономистер «капитал» сөзін ақшаға қатысты да қолданды. Дегенмен, ақша капиталдық қор сияқты өндіріс факторы болып есептелмейді, себебі ол тікелей тауар өндіруге қолданылмайды. Қарызға берілген ақшаға немесе капиталдық қорға төленетін сыйақы пайыз ретінде, ал капиталдық қордың иесіне (құралдар және т.б.) төленетін сыйақы пайда ретінде қарастырылды. Сондай-ақ, кірістерді қараңыз.
Land or natural resource — naturally occurring goods like water, air, soil, minerals, flora, fauna and climate that are used in the creation of products. The payment given to a landowner is rent, loyalties, commission and goodwill. Labor — human effort used in production which also includes technical and marketing expertise. The payment for someone else's labor and all income received from one's own labor is wages. Labor can also be classified as the physical and mental contribution of an employee to the production of the good(s). Capital stock — human made goods which are used in the production of other goods. These include machinery, tools, and buildings. They are of two types, fixed and working. Fixed are one time investments like machines, tools and working consists of liquid cash or money in hand and raw material. The classical economists also employed the word "capital" in reference to money. Money, however, was not considered to be a factor of production in the sense of capital stock since it is not used to directly produce any good. The return to loaned money or to loaned stock was styled as interest while the return to the actual proprietor of capital stock (tools, etc.) was styled as profit. See also returns.
Экологиялық экономика
Экологиялық экономика неоклассикалық экономиканың баламасы болып табылады. Ол, басқа да нәрселермен қатар, термодинамиканың бірінші және екінші заңдарын біріктіреді (қараңыз: Термодинамика заңдары) негізгі физикалық шектеулерді сақтайтын нақтырақ экономикалық жүйелерді құру үшін. Экологиялық экономика тиімді бөлуге бағытталған неоклассикалық көзқарасқа қоса, масштабтың тұрақтылығына және әділ таратуға баса назар аударады. Экологиялық экономика неоклассикалық теориялардан өндіріс факторларын анықтау тұрғысынан да ерекшеленеді, оларды келесілермен ауыстырады:
Материя – өнімдерді жасауға қолданылатын материал. Материяны тазарту немесе қайта құру арқылы қайта өңдеуге немесе қайта пайдалануға болады, бірақ оны жасауға немесе жоюға болмайды, бұл қолданылатын материал мөлшеріне жоғарғы шек қояды. Осылайша, қолда бар материяның жалпы көлемі белгілі, және барлық қолда бар материя пайдаланылғаннан кейін, бұрынғы өнімдерден алынған материяны қайта өңдеу немесе қайта пайдаланбастан ештеңе өндірілмейді. Энергия – өндірістің физикалық, бірақ материалдық емес элементі. Энергияның түрлерін өнімді жасауда қаншалықты пайдалы екеніне қарай, тиімділік шкаласына қоюға болады. Энтропия заңына сәйкес, энергияның тиімділігі уақыт өте келе төмендейді (мысалы, электр энергиясы – өте пайдалы энергия түрі, ол плюштік ойыншық жасауға арналған машинаны іске қосу үшін қолданылады. Бірақ, бұл процесте электр энергиясы жылуға айналады, бұл энергияның аз пайдалы түрі). Материя сияқты, энергияны да жасауға немесе жоюға болмайды, сондықтан пайдаланылатын энергияның жалпы мөлшеріне де шектеу бар. Дизайн зияты – тауарлардың қалай жасалатындығы туралы білімді, шығармашылықты және тиімділікті қамтитын фактор. Дизайн жақсы болған сайын, жасалған өнім тиімдірек және пайдалырақ болады. Дизайн әдетте алдыңғы нұсқаларынан жақсарады, өйткені жинақталған біліміміз уақыт өте келе артады. Дизайн зиятының неоклассикалық аналогының бірі – технологиялық прогресс. Экологиялық экономиканың маңызды тұжырымы: тұрақты материя мен энергияны қабылдаудың ең жоғары деңгейінде өнімділікті арттырудың жалғыз жолы – дизайн зиятының артуы. Бұл экологиялық экономиканың негізгі қағидасының негізін құрайды, атап айтқанда, шексіз өсім мүмкін емес. Бұл соғыстан кейінгі неоклассикалық синтезде қалыпты жағдайға айналды. Мысалы, Дж. Б. Кларк өндіріс пен таратудағы үйлестіру функцияларын кәсіпкерлер атқарады деп қарады; Франк Найт өзінің қаржы капиталын және басқалардың қаржы капиталын пайдалана отырып үйлестіретін менеджерлерді енгізді. Керісінше, бүгінгі таңда көптеген экономистер «адам капиталын» (білім мен дағдыларды) өндірістің төртінші факторы деп санайды, ал кәсіпкерлікті адам капиталының бір түрі деп есептейді. Тағы басқалары интеллектуалды капитал туралы айтады. Соңғы кезде көптеген адамдар «әлеуметтік капиталды» тауарлар мен қызметтерді өндіруге үлес қосатын фактор ретінде қарастыра бастады.
Matter — the material from which products are produced. Matter can be recycled or reused through refining or reforming, but it cannot be created or destroyed, placing an upper limit on the amount of material that can be withdrawn and used. Consequently, the total amount of available matter is fixed, and once all the available matter is used, nothing more can be produced without recycling or reusing matter from prior products. Energy — the physical but non material inputs of production. We can place different forms of energy on a scale of utility depending on how useful it is for creating a product. Due to the law of entropy, energy tends to decrease in utility over time. (e. g. electricity, a very useful form of energy, is used to run a machine that builds a stuffed bear. In the process, however, electricity is converted to heat, a less useful form of energy). Like matter, energy can neither be created nor destroyed and thus there is also an upper limit to the total amount usable energy. Design intelligence — a factor that incorporates the knowledge, creativity, and efficiency of how goods are created the better the design, the more efficient and beneficial the creation is. Designs are usually improvements on their predecessors since our store of accumulated knowledge grows with time. One possible neoclassical analogue of design intelligence is technological progress. Integral to ecological economics is the following notion: at the maximum rates of sustainable matter and energy uptake, the only way to increase productivity would be through an increase in design intelligence. This provides the basis for a core tenet of ecological economics, namely that infinite growth is impossible. This became standard in the post war Neoclassical synthesis. For example, J. B. Clark saw the co ordinating function in production and distribution as being served by entrepreneurs; Frank Knight introduced managers who co ordinate using their own money (financial capital) and the financial capital of others. In contrast, many economists today consider "human capital" (skills and education) as the fourth factor of production, with entrepreneurship as a form of human capital. Yet others refer to intellectual capital. More recently, many have begun to see "social capital" as a factor, as contributing to production of goods and services.
Кәсіпкерлік
Нарықта кәсіпкерлер пайда табу үшін жер, еңбек және капитал сияқты өндіріс факторларын біріктіреді. Көбінесе бұл кәсіпкерлер жаңа өнімдерді өндірудің жаңа тәсілдерін дамытатын инноваторлар ретінде қарастырылады. Жоспарлы экономикада орталық жоспарлаушылар жер, еңбек және капиталды барлық азаматтар үшін ең көп пайда әкелетіндей етіп қалай пайдалану керектігін шешеді. Нарықтық кәсіпкерлер сияқты, пайда көбінесе кәсіпкерлердің өзіне тиесілі болуы мүмкін. Әлеуметтанушы К. Райт Миллс корпоративтік және мемлекеттік бюрократияның ішінде және арасында жаңа және әртүрлі жолдармен жұмыс істейтін "жаңа кәсіпкерлерді" атайды. Басқалары (мысалы, қоғамдық таңдау теориясын қолданушылар) "саяси кәсіпкерлерге", яғни саясаткерлерге және басқа да тұлғаларға сілтеме жасайды. Кәсіпкерліктің нәтижесінде туындайтын пайда туралы көп дау бар. Бірақ, нақты мәселе – олардың жұмыс істейтін институттары (нарықтар, жоспарлау, бюрократия, үкімет) халыққа қызмет етудің қаншалықты тиімділігі. Бұл нарықтың кемшіліктері мен үкіметтік қателіктердің салыстырмалы маңыздылығы сияқты мәселелерге қатысты. "Идеялардың есебі" кітабында капиталистік жүйенің жаңа зерттелген өндіріс факторын қосу үшін теңдік ұғымынан "интеквитет" деген жаңа сөз шығарылған. Капиталдың бір бөлігі саналатын теңдік, теңдік пен интеквитетке бөлінді. Интеквитет – идеялар капиталы. Кәсіпкерлік желілік және құруға қатысты мәселелерге екіге бөлінді. Желілік мәселелер теңдік саласында, ал құруға қатысты мәселелер интеквитет саласында жұмыс істейді.
Табиғи ресурстар
Айрес және Уорр (2010) – ортодоксальды экономиканың табиғи ресурстардың ролін және азайып бара жатқан ресурстық капиталдың салдарларын назардан тыс қалдыруын сынаған экономистердің қатарында. Коинтеграциялық талдау сызықтық-экспоненциалдық (LINEX) өндіріс функцияларынан туындаған нәтижелерді растайды.
Мәдени мұра
К. Х. Дуглас өндірістің үш факторын ғана мойындаған классикалық экономистермен келіспеді. Дуглас өндірістегі осы факторлардың рөлін жоққа шығарған жоқ, бірақ ол "мәдени мұраны" басты фактор деп есептеді. Ол мәдени мұраны – өркениеттің бастауынан бері (яғни, прогресс) біртіндеп жинақталған білім, техника және процестер деп түсіндірді. Сондықтан адамзатқа "дөңгелекті қайтадан ойлап табу" қажет емес. "Біз тек сол мәдени мұраның басқарушыларымыз, сондықтан мәдени мұра – баршамыздың, ешқандай ерекшеліксіз, меншігіміз болып табылады". Адам Смит, Дэвид Рикардо және Карл Маркс еңбектің барлық құндылықты жасайтынын айтты. Дуглас барлық шығындардың соңында қандай да бір (өткен немесе қазіргі) еңбек төлемдерімен байланысты екенін жоққа шығарған жоқ, бірақ әлемдегі қазіргі еңбек барлық байлықты жасайды деп есептемеді. Дуглас құндылықты, шығындарды және бағаларды мұқият ажыратты. Ол экономистердің құндылықтарға және олардың бағамен, табыспен байланысына деген шамадан тыс қызығушылығы ақшаның мәні мен функциясы туралы ойлауда жаңылысқандыққа алып келетінін мәлімдеді. Дуглас "пайдалану құндылығын" құндылықтардың заңды теориясы деп мойындаса да, құндылықтарды субъективті және объективті өлшеуге келмейтін нәрсе деп қарастырды. Питер Кропоткин барлық интеллектуалдық және пайдалы мүліктің оны жасауға жұмсалған ұжымдық еңбекке байланысты жалпы меншік болуын қорлады. Кропоткин жұмысшының еңбегінің өнімі жұмысшыға тиесілі болуы керек демеді. Керісінше, Кропоткин әрбір жеке өнімнің мәнінде баршаның еңбегі бар екенін айтады, себебі әр адам өзінен бұрынғылардың зихи және физикалық еңбегіне, сондай-ақ айналасындағы әлемді салғандарға сүйенеді. Осы себепті Кропоткин әр адамның әл-ауқатқа құқығы бар екенін жариялайды, өйткені әр адам ұжымдық әлеуметтік өнімге үлес қосады: Кропоткин адамзаттың осы құқықты талап етуіне ең үлкен кедергі – мемлекеттің жеке меншікті күшпен қорғауы екенін айтады. Кропоткин бұл қарым-қатынасты феодализммен салыстырып, формалары өзгергенімен, мүлікті иеленушілер мен жерсіздер арасындағы негізгі қарым-қатынас феодалдар мен олардың шаруалары арасындағы қарым-қатынаспен бірдей екенін айтады.