Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жалақыға жұмыс істейтін жұмысшылар нарығын зерттеу
Study of the markets for wage labour
Еңбек экономикасы жалдамалы жұмысшылар нарығының жұмыс істеуін және динамикасын түсінуге бағытталған ғылым. Еңбек – бұл жұмысшылармен ұсынылатын тауар, әдетте, талап етуші фирмалар төлейтін жалақыға алмасу арқылы. Бұл жұмысшылар әлеуметтік, институционалдық немесе саяси жүйенің бір бөлігі болғандықтан, еңбек экономикасы әлеуметтік, мәдени және саяси факторларды да ескеруі тиіс. Еңбек нарығы немесе жұмыс нарығы жұмысшылар мен жұмыс берушілердің өзара әрекеттесуі арқылы қалыптасады. Еңбек экономикасы еңбек қызметін ұсынатындарға (жұмысшыларға) және еңбек қызметін талап ететіндерге (жұмыс берушілерге) қарап, жалақының, жұмыспен қамтудың және табыстың қалыптасуын түсінуге тырысады. Мұндай үлгілердің болуына себеп – нарықтағы әрбір адамның жалақы, еңбек етуге деген ниеті және бос уақытқа деген құштарлығы туралы ақпарат негізінде рационалды шешімдер қабылдайды деген болжам. Еңбек нарығы көбінесе географиялық шектеулермен байланысты, бірақ интернеттің пайда болуы кейбір салаларда «планеталық еңбек нарығын» құрады. Еңбек – адамның атқаратын жұмысының өлшемі. Ол жер мен капитал сияқты өндіріс факторларынан ерекшеленеді. Кейбір теориялар адам капиталына немесе кәсіпкерлікке назар аударады (бұл жұмысшылардың иеленген біліктіліктеріне қатысты, бірақ олардың өндіретін нақты жұмысына емес). Еңбек зерттеу үшін ерекше, себебі ол иесінен бөлінбейтін тауардың ерекше түрі (яғни, жұмысты оны орындаған адамнан ажырату мүмкін емес). Еңбек нарығы басқа нарықтардан да өзгеше, себебі жұмысшылар ұсынушы, ал фирмалар сұранушы болып табылады. Еңбек күші (ЕК) – жұмыс істейтін немесе жұмыс іздеп жүрген (жұмыссыз) еңбекке жарамды жастағы адамдардың саны ретінде анықталады. Еңбекке қатысу деңгейі (ЕҚД) – еңбекке жарамды жастағы халықтың санына (мекемелік емес) немесе ересек халықтың санына (мекемелік емес) еңбек күшінің бөлінуі арқылы есептеледі, ЕҚД = ЕК/Халық саны. Еңбекке қатыспайтын халыққа жұмыс іздемейтіндер, мекемелерде (мысалы, түрмелерде немесе психиатриялық стационарларда) ұсталып отырғандар, үйде күтім жасаушы жұбайлар, еңбекке жарамды жасқа толмаған балалар және әскери қызметтегілер жатады. Жұмыссыздық деңгейі – еңбек күші мен қазіргі уақытта жұмыс істейтін адамдардың санының айырмасы ретінде анықталады. Жұмыссыздық деңгейі – жұмыссыздық деңгейінің еңбек күшіне бөлінуі арқылы есептеледі. Жұмыспен қамту деңгейі – қазіргі уақытта жұмыспен қамтылған адамдардың санының ересек халыққа (немесе еңбекке жарамды жастағы халыққа) бөлінуі арқылы есептеледі. Бұл статистикада өзін-өзі жұмыспен қамтығандар жұмыспен қамтылғандар ретінде есептеледі. Жұмыспен қамту деңгейі, жұмыссыздық деңгейі, еңбек күші және бос орындар сияқты көрсеткіштер қор көрсеткіштері деп аталады, себебі олар белгілі бір уақыттағы шаманы өлшейді. Оларды уақыт өте келе шаманы өлшейтін ағым көрсеткіштерімен салыстыруға болады. Еңбек күшінің өзгеруі халықтың табиғи өсуі, таза көші-қон, жаңадан жұмысқа кірушілер және зейнеткерлер сияқты ағым көрсеткіштеріне байланысты. Жұмыссыздықтың өзгеруі жұмыс іздеуге кірісетін жұмыссыз адамдар мен жұмысын жоғалтқан және жаңа жұмыс іздеп жүрген жұмыс істейтін адамдардың (кіріс) және жұмыс тауып, жұмыс іздеуді тоқтататындардың (шығыс) санына байланысты. Макроэкономикалық тұрғыдан қарастырғанда, жұмыссыздықтың бірнеше түрі анықталды, оларды табиғи және табиғи емес жұмыссыздыққа бөлуге болады.
Labour economics, or labor economics, seeks to understand the functioning and dynamics of the markets for wage labour. Labour is a commodity that is supplied by labourers, usually in exchange for a wage paid by demanding firms. Because these labourers exist as parts of a social, institutional, or political system, labour economics must also account for social, cultural and political variables. Labour markets or job markets function through the interaction of workers and employers. Labour economics looks at the suppliers of labour services (workers) and the demanders of labour services (employers), and attempts to understand the resulting pattern of wages, employment, and income. These patterns exist because each individual in the market is presumed to make rational choices based on the information that they know regarding wage, desire to provide labour, and desire for leisure. Labour markets are normally geographically bounded, but the rise of the internet has brought about a 'planetary labour market' in some sectors. Labour is a measure of the work done by human beings. It is conventionally contrasted with other factors of production, such as land and capital. Some theories focus on human capital, or entrepreneurship, (which refers to the skills that workers possess and not necessarily the actual work that they produce). Labour is unique to study because it is a special type of good that cannot be separated from the owner (i. e. the work cannot be separated from the person who does it). A labour market is also different from other markets in that workers are the suppliers and firms are the demanders. The Labour force (LF) is defined as the number of people of working age, who are either employed or actively looking for work (unemployed). The labour force participation rate (LFPR) is the number of people in the labour force divided by the size of the adult civilian noninstitutional population (or by the population of working age that is not institutionalized), LFPR = LF/Population. The non labour force includes those who are not looking for work, those who are institutionalized (such as in prisons or psychiatric wards), stay at home spouses, children not of working age, and those serving in the military. The unemployment level is defined as the labour force minus the number of people currently employed. The unemployment rate is defined as the level of unemployment divided by the labour force. The employment rate is defined as the number of people currently employed divided by the adult population (or by the population of working age). In these statistics, self employed people are counted as employed. Variables like employment level, unemployment level, labour force, and unfilled vacancies are called stock variables because they measure a quantity at a point in time. They can be contrasted with flow variables which measure a quantity over a duration of time. Changes in the labour force are due to flow variables such as natural population growth, net immigration, new entrants, and retirements. Changes in unemployment depend on inflows (non employed people starting to look for jobs and employed people who lose their jobs that are looking for new ones) and outflows (people who find new employment and people who stop looking for employment). When looking at the overall macroeconomy, several types of unemployment have been identified, which can be separated into two categories of natural and unnatural unemployment.
Неоклассикалық сұраныс
Фирманың еңбекке деген сұранысы оның шекті физикалық еңбек өніміне (ШФЕӨ) негізделеді. Бұл еңбектің бір бірлігінің артуынан (немесе еңбектің өте аз артуынан) туындайтын қосымша өнім (немесе физикалық өнім) деп анықталады. (Сондай-ақ, Өндіріс теориясының негіздерін қараңыз.) Еңбек сұранысы – туынды сұраныс; яғни, еңбекті жалдаудың өзіндік мақсаты жоқ, керісінше, ол өнім өндіруге көмектеседі, бұл жұмыс берушінің кірісіне және одан кейін пайдаға үлес қосады. Қосымша еңбек күшіне деген сұраныс шекті кіріс өніміне (ШКӨ) және жұмысшының шекті шығындарына (ШШ) байланысты. Тауар нарығында толық бәсекелестік болған жағдайда, ШКӨ соңғы өнімнің немесе қызметтің бағасын жұмысшының шекті физикалық өніміне көбейту арқылы есептеледі. Егер ШКӨ фирманың шекті шығындарынан жоғары болса, онда фирма жұмысшыны жұмысқа алады, себебі бұл пайданы арттырады. Алайда, фирма тек ШКӨ=ШШ нүктесіне дейін жұмысқа алады, және неоклассикалық экономикалық теория бойынша одан артық емес. Неоклассикалық теорияға сәйкес, тиісті өнімдер ауқымында еңбектің шекті физикалық өнімі төмендейді (азаятын табыс заңы). Яғни, жұмысқа алынған еңбек бірліктерінің саны артқан сайын, олардың қосымша өнімі азая бастайды. Сонымен қатар, ШКӨ жұмыс берушінің сұранысын білдірудің жақсы тәсілі болғанымен, әлеуметтік топтардың қалыптасуы сияқты басқа факторлар да сұранысқа, сондай-ақ еңбек ұсынысына әсер етеді. Бұл еңбек нарығының нақты бейнесін қайта құрылымдайды және инфляция теорияларына қиындықтар туғызады. Жұмыс берушіге еңбекқор және жұмыстан жаңылған қызметкерлерді анықтау қиын болғандықтан, жақсы жұмыс істеуге ынталандыру болмайды және өнімділік жалпы төмендейді, бұл көбірек жұмысшыларды жұмысқа алуға және жұмыссыздық деңгейінің төмендеуіне әкеледі. Моральдық тәуекелден сақтанудың бір жолы – компанияның табысынан тікелей үлес алуға мүмкіндік беретін қызметкерлерге акция опцияларын беру. Алайда, бұл шешім сынға ұшырады, өйткені үлкен акция опцияларына ие басшылар компанияның ұзақ мерзімді әл-ауқатына зиян келтіретін акциялардың құнын жасанды түрде көтеруге тырысқан деп күдіктенді. Тағы бір шешім, Жапонияда уақытша жұмысшылардың көбеюі және 2008 жылғы қаржы дағдарысына жауап ретінде олардың көптеген жұмыс орындарынан босатылуынан көрінетін, жұмыс келісімшарттары мен шарттарындағы икемділік, жұмысшыларды толық емес жұмыспен қамтуға ынталандыру, жұмыстан босатылған сағаттарды ішінара өтеу, жұмысшылардың жұмыс уақытын жұмыс талаптары мен экономикалық жағдайларға бейімдеуге мүмкіндік беру, ал жұмыс берушінің берілген тапсырманы орындау үшін қанша жұмыс қажет екенін анықтауға тырысу және оны шамадан тыс бағалау. Белгісіздіктің тағы бір көзі – фирманың жұмысшының қабілеті туралы толыққанды білімеушілігі. Егер фирма жұмысшының қабілетіне сенімді болмаса, ол орташа қабілетке ие деп есептей отырып, жалақы төлейді. Бұл жалақы жоғары қабілетті жұмысшыларды еңбек нарығынан ығыстырып, сонымен қатар төмен қабілетті жұмысшыларды тартады. Мұндай құбылыс, кері таңдау деп аталады, кейде нарықтың құлдырауына әкелуі мүмкін.
A firm's labour demand is based on its marginal physical product of labour (MPPL). This is defined as the additional output (or physical product) that results from an increase of one unit of labour (or from an infinitesimal increase in labour). (See also Production theory basics.) Labour demand is a derived demand; that is, hiring labour is not desired for its own sake but rather because it aids in producing output, which contributes to an employer's revenue and hence profits. The demand for an additional amount of labour depends on the Marginal Revenue Product (MRP) and the marginal cost (MC) of the worker. With a perfectly competitive goods market, the MRP is calculated by multiplying the price of the end product or service by the Marginal Physical Product of the worker. If the MRP is greater than a firm's Marginal Cost, then the firm will employ the worker since doing so will increase profit. The firm only employs however up to the point where MRP=MC, and not beyond, in neoclassical economic theory. According to neoclassical theory, over the relevant range of outputs, the marginal physical product of labour is declining (law of diminishing returns). That is, as more and more units of labour are employed, their additional output begins to decline. Additionally, although the MRP is a good way of expressing an employer's demand, other factors such as social group formation can the demand, as well as the labour supply. This constantly restructures exactly what a labour market is, and leads way to cause problems for theories of inflation. Since it is difficult for the employer to identify the hard working and the shirking employees, there is no incentive to work hard and productivity falls overall, leading to the hiring of more workers and a lower unemployment rate. One solution that is used to avoid a moral hazard is stock options that grant employees the chance to benefit directly from a firm's success. However, this solution has attracted criticism as executives with large stock option packages have been suspected of acting to over inflate share values to the detriment of the long run welfare of the firm. Another solution, foreshadowed by the rise of temporary workers in Japan and the firing of many of these workers in response to the financial crisis of 2008, is more flexible job contracts and terms that encourage employees to work less than full time by partially compensating for the loss of hours, relying on workers to adapt their working time in response to job requirements and economic conditions instead of the employer trying to determine how much work is needed to complete a given task and overestimating. Another aspect of uncertainty results from the firm's imperfect knowledge about worker ability. If a firm is unsure about a worker's ability, it pays a wage assuming that the worker's ability is the average of similar workers. This wage under compensates high ability workers which may drive them away from the labour market as well as at the same time attracting low ability workers. Such a phenomenon, called adverse selection, can sometimes lead to market collapse.
Кадр экономикасы: жұмысқа қабылдау және ынталандыру
Микродеңгейде соңғы онжылдықтарда қызығушылық артып келе жатқан бір сала – кадр экономикасы және кадрларды басқару тұрғысынан зерттелетін ішкі еңбек нарықтарының талдауы, яғни фирмалар (немесе басқа ұйымдар) ішіндегі қатынастар. Керісінше, сыртқы еңбек нарығы "жұмыскерлердің фирмалар арасында белсенді түрде қозғалатынын және жалақының фирмалардың жалақыны белгілеуде маңызды ықпалы жоқ белгілі бір жиынтық үдеріспен анықталатынын" білдіреді. ("Дереккөз сенімсіз: дата=2014 қаңтар") Назар "фирмалардың еңбек қатынастарын қалай құратынына, сақтайтынына және тоқтатуына, сондай-ақ қызметкерлерге қандай ынталандырулар беретініне" аударылады, оның ішінде ынталандыру жүйелерінің теориялық және эмпирикалық зерттеулері, экономикалық тиімділік және сыйақы мен тәуекел арасындағы қарым-қатынас талданды.
At the micro level, one sub discipline eliciting increased attention in recent decades is analysis of internal labour markets, that is, within firms (or other organisations), studied in personnel economics from the perspective of personnel management. By contrast, external labour markets "imply that workers move somewhat fluidly between firms and wages are determined by some aggregate process where firms do not have significant discretion over wage setting. "Unreliable source: date=January 2014 The focus is on "how firms establish, maintain, and end employment relationships and on how firms provide incentives to employees," including models and empirical work on incentive systems and as constrained by economic efficiency and risk/incentive tradeoffs relating to personnel compensation.
Азық-түлік пен теңсіздік
Жұмыс орнындағы теңсіздік және кемсітушілік жұмыскерлерге көптеген әсерлер тигізуі мүмкін. Еңбек экономикасы саласында теңсіздік әдетте үй шаруашылықтары арасындағы табыстың тең емес үлесуін білдіреді.
Inequality and discrimination in the workplace can have many effects on workers. In the context of labour economics, inequality is usually referring to the unequal distribution of earning between households.
Сындар
Көптеген әлеуметтанушылар, саяси экономистер және дәстүрлі емес экономистер еңбек экономикасы жеке жұмысқа орналасу шешімдерінің күрделілігін естен шығарады деп санайды. Бұл шешімдер, әсіресе ұсыныс жағынан алғанда, көбінесе ауыр эмоционалдық жүкпен байланысты болады және таза сандық талдау процестің маңызды аспектілерін, мысалы, жоғары табыс немесе жалақының әлеуметтік пайдасын, тұтынудың артуынан немесе нақты экономикалық мақсаттардан тыс қалдыруы мүмкін. Басты экономикалық көзқарас бойынша, неоклассикалық модельдер белгілі бір адамның еңбек қатынастарына қатысты психологиялық және субъективті факторлардың толық сипаттамасы ретінде емес, жиынтық түрдегі адам мінез-құлқының пайдалы жуықтауы ретінде қарастырылады, оны ақпарат асимметриясы, транзакциялық шығындар, келісім-шарт теориясы сияқты ұғымдарды қолдану арқылы одан әрі дамытуға болады. Сондай-ақ, көптеген еңбек нарығын талдауларда жалақысыз еңбектің, мысалы, тәжірибесі аз немесе жоқ жұмысшыларға белгілі бір мамандық бойынша тәжірибе алу үшін жалақысыз жұмыс істеуге мүмкіндік беретін жалақысыз тағылымдамалардың рөлі ескерілмейді. Бұл еңбек түрі ақы төленбесе де, егер жұмыс берушілер оны дұрыс пайдаланбаса, қоғам үшін маңызды рөл атқара алады. Ең айқын мысалы – бала тәрбиесі. Дегенмен, соңғы 25 жылда «отбасы экономикасы» деп аталатын әдебиеттер саны артып, үй шаруашылығы шешімдерін, соның ішінде бірлескен еңбек ұсынымын, туылу деңгейін, бала тәрбиесін және жалпы «үй шаруашылығы өндірісі» деп аталатын басқа да салаларды зерттеуге бағытталды.
Many sociologists, political economists, and heterodox economists claim that labour economics tends to lose sight of the complexity of individual employment decisions. These decisions, particularly on the supply side, are often loaded with considerable emotional baggage and a purely numerical analysis can miss important dimensions of the process, such as social benefits of a high income or wage rate regardless of the marginal utility from increased consumption or specific economic goals. From the perspective of mainstream economics, neoclassical models are not meant to serve as a full description of the psychological and subjective factors that go into a given individual's employment relations, but as a useful approximation of human behaviour in the aggregate, which can be fleshed out further by the use of concepts such as information asymmetry, transaction costs, contract theory etc. Also missing from most labour market analyses is the role of unpaid labour such as unpaid internships where workers with little or no experience are allowed to work a job without pay so that they can gain experience in a particular profession. Even though this type of labour is unpaid it can nevertheless play an important part in society if not abused by employers. The most dramatic example is child raising. However, over the past 25 years an increasing literature, usually designated as the economics of the family, has sought to study within household decision making, including joint labour supply, fertility, child raising, as well as other areas of what is generally referred to as home production.
Жалақыға құлдық
Еңбек нарығы, қазіргі нарықтық экономикалық жүйелерде институционалдық тұрғыда қалыптасқан, әсіресе, басты ағымдағы социалистер мен анархосиндикалистер тарапынан сынға ұшырады. Олар жалақылы еңбекке қатысты «жалақы құлдығы» терминін жағымсыз сипаттама ретінде қолданады. Социалистер еңбекті тауар ретінде сату мен құлдықтың арасында параллельдер жүргізеді. Цицерон да осындай ұқсастықтарды айтқан. Ноам Чомскийдің сөзіне қарағанда, жалақы құлдығының психологиялық салдарына талдау жасау Ағарту дәуіріне дейін жетеді. 1791 жылы жарық көрген «Мемлекеттік биліктің шектері туралы» кітабында классикалық либералдық ойшыл Вильгельм фон Гумбольдт: «Адамның еркіндік таңдауынан туындамаған немесе тек нұсқау мен басшылықтың нәтижесі болған нәрсе оның табиғатына енбейді; ол оны шынайы адамдық күшпен емес, тек механикалық дәлдікпен істейді» деп түсіндірген. Сондықтан жұмысшы сыртқы бақылауда жұмыс істегенде, «біз оның істегеніне ғана таңданыс білдіреміз, ал оның кім екеніне немқұрайды қараймыз». Милграм мен Стэнфорд эксперименттері еңбекақыға негізделген жұмыс ортасындағы қарым-қатынастарды психологиялық тұрғыдан зерттеуде пайдалы деп танылды. Америкалық философ Джон Дьюи «индустриялық феодализм» «индустриялық демократиямен» алмастырылмаса, саясат «ірі бизнестің қоғамға түсіретін көлеңкесі» болады деп болжады. Томас Фергюсон өзінің партиялық бәсекелестік туралы инвестициялық теориясында капитализмдегі экономикалық институттардың демократиялық еместігі сайлауды инвесторлардың топтары бірігіп, мемлекетті бақылау үшін бәсекелесетін мүмкіндікке айналдырады деп тұжырымдайды. Антрополог Дэвид Грейбердің мәлімдемесіне сәйкес, бізге белгілі ең ерте жалақылы еңбек шартылары құлдарды жалға алу шарты болған (әдетте, меншік иесі ақшаның бір бөлігін алса, құл өмірлік шығындарын қамтамасыз ету үшін қалғанын алатын). Грейбердің сөзіне қарағанда, мұндай келісімдер Жаңа дүниедегі құлдықта, АҚШ және Бразилияда да кең таралған. К. Л. Р. Джеймс индустриялық революция кезінде фабрика жұмысшыларына қолданылған адамдарды ұйымдастырудың көптеген әдістері алғаш рет құл плантацияларында жасалғанын айтты. Сонымен қатар, марксистер еңбекті тауар ретінде қарастырады, олар жалақылы еңбекті осылай қарастырады, капитализмге қарсы күрестің өте маңызды бағытын ұсынады. Бір философ атап көрсеткендей: «Жұмысшының еңбегін тауар ретінде қарастыру Маркстің жеке капитализмнің жалақы жүйесін «жалақы құлдығы» деп айыптауын растайды, яғни капиталистер жұмысшының жағдайын құлдың жағдайына, тіпті одан да төмендету үшін пайдаланатын құрал ретінде».
The labour market, as institutionalised under today's market economic systems, has been criticised, especially by both mainstream socialists and anarcho syndicalists, who utilise the term wage slavery as a pejorative for wage labour. Socialists draw parallels between the trade of labour as a commodity and slavery. Cicero is also known to have suggested such parallels. According to Noam Chomsky, analysis of the psychological implications of wage slavery goes back to the Enlightenment era. In his 1791 book On the Limits of State Action, classical liberal thinker Wilhelm von Humboldt explained how "whatever does not spring from a man's free choice, or is only the result of instruction and guidance, does not enter into his very nature; he does not perform it with truly human energies, but merely with mechanical exactness" and so when the labourer works under external control, "we may admire what he does, but we despise what he is." Both the Milgram and Stanford experiments have been found useful in the psychological study of wage based workplace relations. The American philosopher John Dewey posited that until "industrial feudalism" is replaced by "industrial democracy", politics will be "the shadow cast on society by big business". Thomas Ferguson has postulated in his investment theory of party competition that the undemocratic nature of economic institutions under capitalism causes elections to become occasions when blocs of investors coalesce and compete to control the state. As per anthropologist David Graeber, the earliest wage labour contracts we know about were in fact contracts for the rental of chattel slaves (usually the owner would receive a share of the money, and the slave, another, with which to maintain his or her living expenses.) Such arrangements, according to Graeber, were quite common in New World slavery as well, whether in the United States or Brazil. C. L. R. James argued that most of the techniques of human organisation employed on factory workers during the industrial revolution were first developed on slave plantations. Additionally, Marxists posit that labour as commodity, which is how they regard wage labour, provides an absolutely fundamental point of attack against capitalism. "It can be persuasively argued", noted one concerned philosopher, "that the conception of the worker's labour as a commodity confirms Marx's stigmatisation of the wage system of private capitalism as 'wage slavery;' that is, as an instrument of the capitalist's for reducing the worker's condition to that of a slave, if not below it."