Кіріспе

Бауырымен жорғалаушылардың түрі

Алмаз арқалы террапин немесе жай ғана террапин (Malaclemys terrapin) – Америка Құрама Штаттарының шығыс жағалауы мен Мексика шығанағының жағалауындағы тұзды саздықтарда, сондай-ақ Бермудада табиғи ортасы бар террапиннің бір түрі. Ол Malaclemys туысына жатады, ол монотиптік болып табылады. Бұл Солтүстік Америкадағы барлық тасбақалардың ең кең таралған түрлерінің бірі, оңтүстікке Флорида-Кейс аралына дейін, ал солтүстікке Кейп-Кодқа дейін созылады. "Террапин" атауы алгонкин тіліндегі "torope" сөзінен шыққан. Бұл атау британдық және американдық ағылшын тілдерінде Malaclemys terrapin-ге қатысты қолданылады. Бұл атауды Солтүстік Америкаға алғашқы еуропалық қоныс аударушылар тұщы сулы және теңіздік ортада өмір сүрмейтін, тұзды сулы бақаларды сипаттау үшін пайдаланған. Американдық ағылшын тілінде бұл атау осы бастапқы мағынасын сақтайды. Қаптамасы әдетте алдыңғы бөлігінен артқы бөлігіне қарай кеңейеді және жоғарыдан қарағанда үшбұрышты пішінге ие. Қаптамасының түсі қоңырдан сұрға дейін, ал денесінің түсі сұр, қоңыр, сары немесе ақ болуы мүмкін. Олардың барлығының денелері мен басында иректелген қара іздері немесе дақтары болады. Алмаз арқалы террапиннің үлкен, қанатты аяқтары бар. Бұл түрде жыныстық диморфизм байқалады, аталықтарының қаптамасының ұзындығы шамамен , ал аналықтарының орташа қаптамасының ұзындығы шамамен , бірақ олар одан да үлкенге жете алады. Қаптамасының ұзындығы ең үлкен аналықтың шамамен болған. Әрдайым жылы аймақтардағы жекелеген даналар, салқын, солтүстік аймақтардағылардан ірілеу болады. Алмаз арқалы еркектердің орташа салмағы , ал аналықтардың салмағы шамамен . Ең ірі аналықтардың салмағыға дейін жете алады.

Қоршаған ортаға бейімделу

Террапиндер тұщы су туыстарына ұқсас, бірақ жағалауға жақын теңіз ортасына жақсы бейімделген. Оларда әртүрлі тұздылықта тіршілік етуге мүмкіндік беретін бірнеше бейімделулер бар. Олар толық тұзды суда ұзақ уақытқа дейін тірілей алады, ал олардың терісі тұзға көбінесе өткірмейді. Террапиндерде туыстарынан айырмашылығы лакримальды тұз бездері бар, олар негізінен организм сусызданғанда қолданылады. Олар әртүрлі тұздылығы бар суды ажырата алады. Террапиндер тұщы су алу үшін ерекше және күрделі мінез-құлық көрсетеді, соның ішінде жаңбыр кезінде тұзды судың үстіне жиналатын тұщы судың беткі қабатын ішу және ауыздарын ашып, басын көтеріп, төменнен түсетін жаңбыр тамшыларын ұстау сияқты әрекеттер жасайды. Террапиндер күшті жүзушілер. Олардың артқы аяқтарында қалың жарғақ бар, бірақ теңіз тасбақаларындағы қанаттар сияқты емес. Туыстары (Graptemys) сияқты, олардың балықтар мен ұлулардың қабықтарын ұсатуға арналған күшті жақтары бар. Бұл әсіресе аналықтарына қатысты, олардың жақтары еркектерге қарағанда ірі және күшті.

Кіші түрлер

Жеті түрше танылады, оның ішінде атаулы түршесі де бар. M. t. centrata (Latreille, 1801) – Каролина ромбылы тасбақасы (Джорджия, Флорида, Солтүстік Каролина, Оңтүстік Каролина)
M. t. littoralis (Hay, 1904) – Техас ромбылы тасбақасы (Техас)

Бермудаға адамдар әкелгеннен гөрі өздігінен келген, оқшауланған Бермуда популяциясы әлі ресми түрде түршеге жатқызылмаған, бірақ мтДНК негізінде ол Каролинадан келген популяциямен тығыз байланысты. Бұл тасбақа тұщы су мен толық тұздылықтағы мұхит суында да өмір сүре алады, бірақ ересектер аралық тұздылықты ұнатады. Тұзды суды ұнатса да, ол нағыз теңіз тасбақасы емес және толыққанды теңіздік емес. Олардың басқа тасбақалармен бәсекелестігі жоқ, бірақ қарапайым қабыланбақалар кейде тұзды батпақтарды пайдаланады. Террапиндердің өздерінің ареалындағы өзендердің жоғарғы ағысына неге қоныстанбайтыны белгісіз, себебі тұтқын күйінде олар тұщы суды жақсы көреді. Мүмкін, олардың тамақ іздеу аумағымен шектелуі мүмкін. Терапиндер теңізге шалқап кететін теңіз тасбақаларынан айырмашылығы, жағалауға жақын өмір сүреді; алайда, Бермудадағы терапиндер популяциясы адамдар әкелгеннен гөрі өздігінен пайда болған деп анықталды.

Өмірлік цикл

Ересектер ерте көктемде жұптасады, ал жаздың басында құм төбелерге 4–22 жұмыртқа салады. Олар жаздың соңында немесе күздің басында шығады. Аталықтары 2–3 жылда, шамамен ұзындығында жетіледі; аналықтарына көбірек уақыт керек: 6–7 жыл (солтүстік ромбылы тасбақалар үшін 8–10 жыл), шамамен ұзындығында.

Көбею

Барлық бауырымен жорғалаушылар сияқты, террапиннің де ұрықтануы ішкі жолмен жүреді. Мамыр және маусым айларында көрінетін қызығушылық, жақын туысқан қызыл құлақты тайғаққа (Trachemys scripta) ұқсас. Ана террапиндер бірнеше аталықпен жұптасып, сперманы жылдар бойы сақтай алады, нәтижесінде кейбір жұмыртқалардың клаттарында бірнеше әке болуы мүмкін. Көптеген тасбақалар сияқты, террапиндердің жынысы температураға байланысты анықталады, яғни шабалдардың жынысы инкубация температурасының нәтижесі болып табылады. Табиғатта аналықтары жылына 3 дейін жұмыртқа клаттарын салады, ал тұтқындықта 5 дейін. Олардың көбеюден қаншалықты жиі бас тартатыны белгісіз, сондықтан нақты клаттардың жиілігі белгісіз. Аналықтары ұя салу үшін құрлықта біршама қашықтыққа жүруі мүмкін. Ұялар әдетте маусым және шілде айларында мұхитқа жақын құмды төбелерде немесе бұталы өсімдіктер арасында салынады, бірақ Флоридада ұя салу сәуірдің соңында басталуы мүмкін. Аналықтары ұя салу кезінде алаңдатылса, ұя салуға тырысуды дереу тоқтатады. Клаттардың мөлшері ендік бойынша өзгереді, орташа клаттардың мөлшері Оңтүстік Флоридада 5,8 жұмыртқадан, Нью-Йоркте 10,9 дейін жетеді. Ұяға шабуыл жасау – алмақыртық террапиндерге үлкен қауіп төндіреді. 3159 ұяны зерттеу көрсеткендей, ең ірі жыртқыш – қарақұстар, ал шабуылға ұшыраған ұялар жұмыртқадан толығымен босатылған. Шабал террапиндер қырысуға төзімді. Қабықшадағы өсу сақиналарын санау арқылы жас есептеу әлі тексерілмеген, сондықтан жабайы террапиндердің жасын қалай анықтау керектігі белгісіз.

Маусымдық қызмет

Террапиннің құрлықта ұя салудан басқа қызметі болмағандықтан, олардың мінез-құлқының көп бөлігі жақсы зерттелмеген. Аз ғана мәліметтерге сүйенсек, террапиндер қыс айларында өмір сүретін аймақтарының көп бөлігінде, өзендер мен батпақтардың лайлы түбінде қыстайды.

Диета

Алмаз арқалы тасбақа көбінесе балықтармен, қабықтылылармен (мысалы, креветкалар мен крабтар), теңіз құрттарымен, ұлулармен, балыққұйрықтармен, мидиялармен, басқа моллюскалармен, жәндіктермен, өлекселермен қоректенеді, кейде балдырлар сияқты өсімдік материалдарын шамалы мөлшерде жұтады. Жынысы мен жасы алмаз арқалы тасбақаның тамақтануына елеулі әсер етеді, еркектер мен жас аналықтардың рационында әртүрлілік аз болады. Ересек аналықтар, мықты және қалыптасқан жақтарының арқасында, кейде крабтар сияқты қабықтылылармен қоректенеді және қатты қабықты моллюскаларды жеуге бейім.

Мәртебе

1900 жылдардың басында бұл түр деликатес саналды және жоғалуға дейін ауланды. Халық саны жағалау аймақтарының дамуына байланысты да азайды, себебі террапиндер моторлы қайықтардың пернелерінен жарақат алатын. Өлімнің тағы бір себебі – бақалармен бірге жемге тартылатын демалыс шараларына арналған шабақ тұзақтарына түсуі. Сулы-батпақты жерлер институтының есебуынша, Нью-Джерси жағалауындағы шабақ тұзақтарында жылына кемінде 14 000 – 15 000 террапин суға батып өледі. Тағы да көптеген бақалар тасталған немесе жоғалған шабақ тұзақтарында, сондай-ақ тасталған торларда суға батып немесе аштықтан өледі. Биологиялық әртүрлілік орталығының мәліметінше, Грузиядағы бір сазды жердегі зерттеуде екі тастап кетілген шабақ тұзағынан 133 өлген террапин табылды. Бұған қоса, климаттың өзгеруі мен теңіз деңгейінің көтерілуі салдарынан дауыл мен эрозияны бақылау үшін салынған теңіздік қабырғалар мен тіреулердің көбеюі, жағажайларда және жұмсақ жағалаулары бар биік жазықтарда террапиндердің көбею ортасын жояды. Осы факторларға байланысты, ромбылы қабықты террапин Род-Айленд штатында жоғалу қаупі төнген түр, Массачусетс штатында қауіпті түр деп тізілген, ал Джорджия, Делавэр, Алабама, Луизиана, Солтүстік Каролина және Вирджиния штаттарында "назардағы түр" деп есептеледі. Ромбылы қабықты террапин Оңтүстік Каролина штатының жабайы табиғатты қорғау жоспарында "жоғары басымдыққа ие түр" ретінде тізілген. Нью-Джерси штатында 2001 жылы оны ерекше қорғауға алынатын түр ретінде тізілуге ұсынылған. 2016 жылдың шілдесінде бұл түр Нью-Джерси штатының аң аулау тізімінен алынып, қазірде аң аулау маусымы жоқ, аң емес түр ретінде саналады. Коннектикут штатында осы жануарға аң аулау маусымы жоқ. Дегенмен, ол федералдық қорғау статусына ие емес. 2021 жылы Массачусетс штатында екі басы, екі асқазан-ішек жүйесі және біріккен екі тірек сүйегі бар террапин жарыққа келді.

Қорғау мәртебесі

IUCN бұл түрді оның ареалындағы популяция санының азаюына байланысты осал деп жіктейді. Террапиндерге қатысты штаттық деңгейде шектеулі қорғау шаралары бар; Род-Айленд штатында олар жойылу қаупі төнген, ал Массачусетс штатында – қауіпті жағдайда саналады. Diamondback Terrapin жұмыс тобы аймақтық қорғау мәселелерімен айналысады. Лейси заңынан басқа ұлттық қорғау шаралары жоқ, халықаралық қорғау да аз. Алмаз арқалы торналар – АҚШ-тағы өзен сағаларының, таяз сулардың және тұзды батпақтардың суларында тіршілік ететін жалғыз торналар түрі. Тарихи ареалы Массачусетстен Техасқа дейін созылған террапиндер популяциясы Атлант жағалауындағы жерді игеру және адамның басқа да әсерлерінен қатты кеміген. Earthwatch Institute, ғалымдармен бірлесіп маңызды экологиялық зерттеулер жүргізу үшін еріктілерді біріктіретін жаһандық коммерциялық емес ұйым, "Джерси жағалауындағы террапиндерді таңбалау" зерттеу бағдарламасын қолдайды. Бұл бағдарламаға еріктілер Нью-Джерси штатының Оушен округіндегі Барнегат шығанағының жағалауын зерттеуге мүмкіндік алады, ол Шығыс жағалаудағы ең кең тұзды батпақ экожүйелерінің бірі, осы әсем торнаны іздеу үшін. Бұл жобада еріктілер қарқынды даму кезеңінде қоршаған ортаның тұрақтылығын сақтауға үлес қосады. Тәжірибелі торна ғалымдары доктор Хэл Эйвери, доктор Джим Спотила, доктор Уолтер Биен және доктор Эд Стандара осы бағдарламаны және қоршаған ортаның өзгеруіне байланысты террапиндер популяциясының сақталуын қадағалайды.

Қауіптер

Мұраны қорғау жағдайы 1900 жылдары алмаз арқалы террапиндерді тұтынудан қатты зардап шекті, содан кейін олардың тәтті еті гурман мейрамханалары үшін көп миллиондық өнеркәсіпке айналды. Асқазан-ішек жүйесін зерттеулер олардың тіндерінде сіңген PST (паралитикалық шала теңіз уыты) бар екенін анықтады, бұл бұлшық әлсіреуіне, сал болуына және соңында өлімге алып келеді. Ел бойынша террапиндер мекендеген тұзды батпақтардың шамамен 75%-ы жойылған немесе өзгертілген. Қазіргі уақытта мұхит деңгейінің көтерілуі қалғандарына қауіп төндіреді. Кәсіптік және жеке мақсатта крабтарды аулауға қолданылатын тұзақтар көбінесе алмаз арқалы террапиндерді ұстап, суға батырып тастайды. Бұл тұзақтар жоғалған немесе тасталған жағдайда ("көлеңке тұзақтар") террапиндерді көп жылдар бойы өлтіре алады. Краб тұзақтарын жаңарту үшін террапиндерді өткізбейтін құрылғылар бар; олар крабтарды аулау деңгейіне тигізетін әсер минималды немесе жоқ. Кейбір штаттарда (NJ, DE, MD) бұл құрылғыларды қолдану заңмен міндеттелген. Ұяларды, шабақтарды және кейде ересектерін еншік, түлкі, егеуқұйрық және көптеген түрдегі құстар, әсіресе қарғалар мен шағалалар жейді. Адамдармен байланысының нәтижесінде осы жыртқыштардың саны көбінесе артады. Жемқорлық деңгейі өте жоғары болуы мүмкін; Нью-Йорктегі Ямайка шығанағындағы жабайы табиғат резерватындағы террапин ұяларындағы еншіктердің жемі 1998 жылдан 2008 жылға дейін жыл сайын 92-ден 100%-ға дейін ауытқыды, ал өлім-жітім популяцияларға елеулі әсер етуі мүмкін. Кейбір штаттарда террапиндер әлі де тағам ретінде жиналады. Террапиндерге металдар және органикалық қосылыстар сияқты ластағыштардың әсері тиюі мүмкін, бірақ бұл жабайы популяцияларда дәлелденбеген. Террапиндерді кездейсоқ және кәсіби түрде үй жануарлары ретінде сату белсенді түрде жүргізілуде, және осы мақсатта жабайы табиғаттан қаншасы алынып тасталғаны белгісіз. Кейбір адамдар оларды тұтқындықта өсіреді, ал кейбір түс варианттары ерекше құнды деп есептеледі. Еуропада Malaclemys және оларға жақын түрлер үй жануарлары ретінде кеңінен таралған.

Адамдармен қарым-қатынасы

Мэриленд штатында 18-ші ғасырда алмаз арқалы террапиндер сонша көп болғандықтан, құлдар бұл тағамды негізгі ақуыз ретінде шамадан тыс пайдалануға наразылық білдірді. 19 ғасырдың соңында бір жыл ішінде Чесапик шығанағынан 89 150 фунт жиналды. 1899 жылы Нью-Йорктегі танымал "Делмонико" мейрамханасының кешкі ас мәзірінде террапин үшінші ең қымбат тағам ретінде ұсынылды. Мэриленд немесе Балтимор террапині 2,50 долларға сатылды (1899 жылғы 2,5 доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең). Сұраныс жоғары болғанымен, шамадан тыс аулау 1920 жылы жиналған өнімді 823 фунтқа дейін азайтты. FAA ұлттық жануарлармен соқтығысу дерекқорына сәйкес, 1990 жылдан 2007 жылға дейін АҚШ-та алмаз арқалы террапиндер мен азаматтық ұшақтардың арасында 18 соқтығысу тіркелді, олардың ешқайсысы ұшаққа зақым келтірмеді. 2009 жылдың 8 шілдесінде Нью-Йорктегі Джон Ф. Кеннеди әуежайындағы рейстер 78 алмаз арқалы террапиннің бір ұшу-қону жолағына кіргеніне байланысты бір жарым сағатқа кешіктірілді. Әуежай әкімшілігінің мәліметінше, олар ұя салу үшін ұшу-қону жолағына кірген деп есептелді, олар алынып тасталып, табиғатқа қайтарылды. 2011 жылдың 29 маусымында 150-ден астам тасбақа 4-ші ұшу-қону жолағын кесіп өтіп, оны жауып, әуе қозғалысын тоқтатты. Бұл террапиндер де қауіпсіз жерге көшірілді. Нью-Йорк және Нью-Джерси порты JFK әуежайының 4L ұшу-қону жолағы бойында террапиндердің санын азайту және оларды басқа жерде ұялауға ынталандыру үшін тосқауыл орнатты. Бірақ 2014 жылдың 26 маусымында 86 террапин тағы да сол ұшу-қону жолағына шықты, себебі жоғары толқын оларды тосқауылдан асырып өтті. Олардың санына еншілес аңдар бақылайды; еншілес аңдардың саны азайғанда, жұптасқан террапиндердің саны артып, әуежайда тасбақалардың белсенділігі күшейеді. Адамның көптеген іс-әрекеттері алмаз арқалы террапиндердің қауіпсіздігіне қауіп төндіреді. Террапиндер адамдар қойған шабақ торларына түсіп, суға батып, адамдардың салдарынан болатын ластанудан уланып, қала құрылысының салдарынан батпақ және жағалау мекендерін жоғалтады. Соңғы антропогендік ортаны өзгерту, мысалы, кемежайлар, жолдар және тұрғын үйлер салу, сондай-ақ шабақ аулау сияқты іс-шаралар, жылдық тіршілік ету деңгейінің төмендеуіне ықпал етуі мүмкін.

Тарих - бұл нәзік тағам

Террапинді жеудің қызығының бір бөлігі, сәннің шарықталу кезеңінде, оның ерекше, жақсы білінбейтін, тіпті құбыжықтай табиғаты болған. Террапинді өлтіру, тазалау және дайындау оңай емес. – Пол Фридман

1917 жылға қарай террапиндердің біреуі 5 долларға сатылды (1917 жылғы 5,0 доллар қазіргі жылдарда шамамен <есептелген сомаға> тең). 1902 жылдың өзінде АҚШ Балық шаруашылығы бюросы (кейіннен АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметіне айналды) террапин популяциясының азайып бара жатқанын мойындады және Солтүстік Каролинадағы Бофорт балық шаруашылығы зертханасының негізінде террапиндерді жасанды түрде өсіру әдістерін зерттеу үшін ірі зерттеу орталықтарын құруды бастады. Адамдар оларды Сан-Францисконы қоса алғанда, көптеген басқа да жерлерде орнатуға тырысты (әрекеттері сәтсіз аяқталды).

Символ ретінде пайдалану

Мэриленд штаты 1994 жылы алмасты қабықты тасбақаны (diamondback terrapin) өзінің ресми штаттық жорғалаушысы деп жариялады. Мэриленд университеті, Колледж Парк 1933 жылдан бері осы түрді өзінің лақап аты (Мэриленд тасбақалары - Maryland Terrapins) және талисманы (Тестудо) ретінде пайдаланып келеді, ал мектеп газеті 1921 жылдан бері «Диамондбек» деп аталады. Сәйкесінше, спорт командаларын көбінесе қысқаша «Терпс» деп атайды. 1914 және 1915 жылдары Федералды лигаға қатысқан Балтимор бейсбол клубы «Балтимор тасбақалары» (Baltimore Terrapins) деп аталды. Алмасты қабықты тасбақа Grateful Dead тобының «Terrapin Station» студиялық альбомы жарық көргеннен кейін олардың символына айналды; нәтижесінде, Grateful Dead естеліктеріндегі плакаттар мен футболкаларда домбырамен билейтін тасбақаның көптеген суреттері пайда болды. Бұл әннің ықпалымен Terrapin Beer Company компаниясы да тасбақаны өзінің аты және логотипі ретінде қолданады.