Кіріспе

Қиялылар тұқымдасы Trionychidae – көбінесе жұмсақ қабықты тасбақалар деп аталатын бірнеше тасбақа туысының таксономиялық тұқымдасы. Бұл тұқымдас 1826 жылы Леопольд Фитцингермен құрылған. Жұмсақ қабықты тасбақаларға әлемдегі ең ірі тұщы су тасбақалары жатады, бірақ олардың көпшілігі жоғары тұздылық деңгейіне бейімделе алады. Осы тұқымдастың өкілдері Африка, Азия және Солтүстік Америкада кездеседі, ал Австралиядан жойылған түрлері де белгілі. Көптеген түрлер дәстүрлі түрде Trionyx туысына жатқызылған, бірақ көпшілігі кейін басқа туыстарға көшірілген. Олардың ішінде 1987 жылға дейін Trionyx-ке жатқызылған Солтүстік Американың Apalone жұмсақ қабықты тасбақалары бар.

Сипаттамалары

Олар "жұмсақ қабықты" деп аталады, себебі олардың қабықтарында мүйізді шұңғырлар (қабықшалар) жоқ, бірақ тікенді жұмсақ қабықтың, Apalone spinifera, кейбір проекцияларға ұқсас шұңғырлары бар, содан оның аты шыққан. Қабық былғарыдай және иілгіш, әсіресе бүйірлерінде. Қабықтың орталық бөлігінде, басқа да тасбақалар сияқты, астында қатты сүйек қабаты бар, бірақ бұл сыртқы жиектерінде жоқ. Кейбір түрлерде пластронда тері сүйектері де болады, бірақ олар қабықтың сүйектеріне бекітілмеген. Бұл тасбақалардың жеңіл және иілгіш қабығы оларға ашық суда немесе көлдің лайлы түбінде оңай қозғалуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, жұмсақ қабықтары болғандықтан, олар құрлықта көптеген тасбақаларға қарағанда әлдеқайда жылдам қозғалады. Олардың аяқтары қанатты және үш тырнақты, сондықтан олардың отбасылық аты "Trionychidae", яғни "үш тырнақты" дегенді білдіреді. Әр түрлі жұмсақ қабықты тасбақалардың қабығының түсі оның географиялық аймағының құм немесе лай түсімен үйлеседі, бұл олардың "күтіп отыру" әдісімен қоректенуіне көмектеседі. Бұл тасбақалардың су ортасында өмір сүруге бейімделген көптеген ерекшеліктері бар. Көптеген түрлер тамақ жұту үшін суға батуы керек. Оларда ұзын, жұмсақ, түтікше тәрізді мұрын тесіктері бар. Олардың мойындары дене өлшемдерімен салыстырғанда пропорционалды емес, ұзын, бұл оларға денелерін судың астындағы субстратқа (лай немесе құмға) бір фут немесе одан да көп тереңдікке батырып, беттік ауамен дем алуға мүмкіндік береді. Әйелдер қабығының диаметрі бірнеше футқа дейін жете алады, ал еркектер әлдеқайда кішкентай болады; бұл олардың негізгі жыныстық диморфизмі. Оңтүстік-Шығыс Азияда кездесетін Pelochelys cantorii – ең ірі жұмсақ қабықты тасбақа. Көпшілігі қатаң ет жейтін, диетасы негізінен балық, су шаяндары, ұлулар, қосмекенділерден тұрады. Бұл оларға су астында ұзақ уақыт қалуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, қытай жұмсақ қабықты тасбақасы су астында "тыныс алғанда" мочевина бөліп шығарады; бұл жануардың тұщы суға қол жеткізе алмаған жағдайда, мысалы, тұзды су ортасында тиімді шешім. Дитмарс (1910) жазғандай: "Көптеген түрлердің жауырықтары күшті ұсату процесінің сыртқы шекарасын құрайды – жауырықтардың альвеолалық беттері", бұл моллюскалар сияқты қатты жемді жұтуға көмектеседі. Бұл жауы үлкен тасбақаларды қауіпті етеді, себебі олар адамның саусағын немесе тіпті қолын кесіп тастауға қабілді. Көптеген тасбақалардың жынысын анықтау температураға байланысты болса, Trionychidae-лерде ZZ/ZW генетикалық жыныс анықталуы бар; микрохромосомалар жынысты анықтауда рөл атқарады.

Шығыс Азияда

Жай қабықты тасбақалар таралған ареалдарының көп бөлігінде, әсіресе Шығыс Азияда, деликатес ретінде желінеді. Қытай тағамында оларды тауық етімен бірге қайнатады. 1930 жылғы Соаме Дженнстің баяндамасына сәйкес, Гуандун мейрамханалары оларды Гуансиден көп мөлшерде тасымалдатып алған; "бадаммен пісіріліп, чили соусымен қуырылып немесе бамбук көкөзімен бірге тартылған, олар өте дәмді тағам саналған". Әлемде ең көп тұтынылатын жұмсақ қабықты түр – қытай жұмсақ қабықты тасбақасы (Pelodiscus sinensis). 1904 жылы белгілі жапон биологы атап өткендей, сол кезде Trionyx japonicus деп жіктелетін осы тасбақаның жапондық түрі, жапон асханасында АҚШ-тағы ромбылы тасбақа немесе Англиядағы жасыл тасбақа сияқты құрметті орынға ие болған. Жапонияда суппон деп аталатын бұл "әдемі жорғалаушы" 19 ғасырдың соңында өнеркәсіптік масштабта өсіріле бастады. Сұраныстың өсуіне және аң аурудың күшеюіне байланысты, 1990 жылдардың ортасына қарай Қытайда Pelodiscus sinensis бағасы күрт өсті; Қытайда және көрші елдерде ірі масштабты тасбақа шаруашылығы дамыды, осы түрді жүздеген миллиондап өсіруге көшті, нәтижесінде бағалар тез арада қолжетімді деңгейге оралды. Palea steindachneri түрі де Қытайда өсіріледі, бірақ оның көлемі әлдеқайда кішкентай (фермалық мал басы жүздеген миллион емес, жүздеген мыңмен өлшенді). 2009 жылдың 20 шілдесінен күшіне енген жаңа ережелер бойынша, жабайы тасбақаларды жинау бір адамға күніне бір данамен шектеледі, мамыр мен шілде айларында жұмсақ қабықты тасбақаларды (Apalone) жинау толығымен тыйымдалады, сондай-ақ жабайыдан ауланған тасбақалардың саудасы да тыйымдалады. Лицензиясы бар тасбақа шаруашылықтарына, өсіру үшін жабайы тасбақаларды аулауға рұқсат беріледі. АҚШ-тың басқа да бірнеше штаттары жабайы тасбақа саудасына қатаң шектеулер қойды. 2009 жылы Оңтүстік Каролина штаты (H.3121 заң жобасы) жабайыдан ауланған тасбақаларды (жұмсақ қабықты және басқа да түрлерді) мемлекеттік және халықаралық экспорттауды бір адамға бір ретте 10 данаға және жылына 20 данаға дейін шектеу туралы заң қабылдады.

Филогения

Уолтер Г. Джойс, Ариэль Реван, Тайлер Р. Лайсон және Игорь Г. Даниловтың (2009) кладограммасы.