Кіріспе
Қайыңдар туысы (Dermatemys mawii) немесе испан тілінде tortuga blanca ('ақ қайың'), сонымен қатар Орталық Америка өзен қайыңы деп аталады, Dermatemydidae тұқымына жататын жалғыз тірі түр. Бұл түр Орталық Американың Атлантикалық су алабында, атап айтқанда Белизде, Гватемалада, Мексиканың оңтүстігінде және, мүмкін, Гондураста кездеседі. Бұл салыстырмалы түрде ірі денелі қайың, қабығының ұзындығы және салмағы ; бірақ көптеген жекелемелер кішірек. Бұл өсімдіктермен қоректенетін, судан шығуға тіпті бейімделмеген қайың. Ғалымдардың соңғы зерттеулеріне сәйкес, жұмыртқалары бірнеше апта бойы су астында болғаннан кейін де тірі қалуы мүмкін. Бұрын кейбір ғалымдар оның су астында ұя салатынын қате тұжырымдаған, бұл жиі су тасқыны болатын Орталық Америкаға сапар шегуімен байланысты болуы мүмкін, осы кезде ұялар көбінесе су астында қалады. Ежелгі майя цивилизациясының мәдениетінде бұл түр және жалпы алғанда қайыңдар соғыста, музыкалық аспаптар ретінде және тамақ ретінде қолданылған, бұл түрдің элиталар мерекелерде тұтынуы мүмкін. Майялар осы қайыңдарды, олардың қабық қалдықтары ас үй қоймаларында табылғандықтан, олардың таралмаған аймақтарына экспорттаған болуы мүмкін. Генетикалық дәлелдер майялар мен басқа да ежелгі халықтар қазіргі кезде кездесетін аймақтарда оларды аулау арқылы жергілікті түрлерді жойып жіберген болуы мүмкін екенін көрсетеді, ал кейбір қазіргі заманғы қайың популяциялары басқа жерден су жолдарымен әкелінген қайыңдардан тараған. Бұл қайыңның мифологиялық символикасы да болған, бірақ ежелгі майя мифологиясының нақты мәні уақыт өте келе жойылған. Бұл жерді мұра еткен қазіргі қауымдастықтарда қайың маңызды мәдени шараларда желетін тағам ретінде іздеуді жалғастыруда. Оның етінің өте дәмді екені айтылады. Осылайша, ол ұзақ жылдар бойы пайдаланылып келген. Бұл батыстың табиғатты қорғаушыларын осы пайдаланудың тұрақты еместігін жариялауға мәжбүр етті және қайыңның қазіргі кезде "өте қауіпті түрге" жататынын мәлімдеді, әсіресе Табаско халқын кінәлі деп атады. Белизде, бұл жануарларды аулау әлі де заңды болған жалғыз елде, ол кейбір аймақтарда әлі де кең таралған, бірақ адамдар тұратын жерлерде саны азайған. Мексикада популяцияның жағдайы белгісіз – 2006 жылы 1970 жылдардағы кітапқа сүйене отырып, Мексикадан жойылып кеткені айтылды, бірақ Табаско және Кинтана-Роо сияқты аймақтарда әлі де ақылға қонымды мөлшерде ұсталады. Гватемалада бұл түр кейбір аймақтарда көптеп кездеседі, бірақ басқа жерлерде сирек. 1990 жылдары ғалымдар осы түрді өсіруді мүмкін емес деп санаған, бірақ қазір олар тіпті нашар суларда да көбейе алатыны белгілі, ал жалпы өсімдіктермен қоректенетін түр ретінде жем-шөп құны төмен. Олардың мал шаруашылығына қатысты көптеген жаңалықтар ашылды, АҚШ ғалымдары коммерциялық өсірудің тәжірибелік поликультуралық жүйелерді пайдалану арқылы тиімді болуы мүмкін екенін айтады. Мексика үкіметі 2000 жылдары осы түрді өсіруді ынталандырды, қазір онда бірнеше мың данасы тұтқындықта ұсталады. Бұл жануарлардың денсаулығы жақсы емес, ал операциялардың сәттілігі әлі белгісіз.
The hickatee (Dermatemys mawii) or in Spanish tortuga blanca ('white turtle'), also called the Central American river turtle, is the only living species in the family Dermatemydidae. The species is found in the Atlantic drainages of Central America, specifically Belize, Guatemala, southern Mexico and probably Honduras. It is a relatively large bodied species, with records of straight carapace length and weights of ; although most individuals are smaller. This is a herbivorous and almost completely aquatic turtle that does not even surface to bask. Bizarrely for reptiles, the eggs can remain viable even after being underwater for weeks in the recent past, some scientists mistakenly claimed it nests underwater, likely due to visiting Central America during a frequent flood, when nests are often submerged. In the culture of the Ancient Mayan civilisation this species and turtles in general had numerous uses such as being used in warfare, as musical instruments and as food, with this species likely being consumed by the elites during feasts. The Maya probably exported these turtles to areas where they do not occur, based on their shell remains in kitchen middens. There is genetic evidence that the Mayans and other ancient peoples may have hunted the turtle to local extinction in areas it now occurs in, and that some modern turtle populations stem from turtles introduced into waterways from elsewhere. The turtle also had mythological symbolism, although the true nature of Ancient Mayan myth has been largely obscured by time. Among the modern communities inheriting this land the turtle continues to be eagerly sought as a dish eaten during important cultural events. The meat of this turtle is said to be very tasty. It has thus had a long history of exploitation. This has prompted Western conservationists to declare this use unsustainable, and that the turtle is now 'critically endangered', especially singling out the people of Tabasco as the culprits. In Belize, the only country where it is still legal to hunt these animals, it is still common in some areas, but populations are depressed in areas where people live. In Mexico the state of the population is unclear it was said to be almost extirpated from Mexico in 2006 based on an entry in a book from the 1970s, but reasonable amounts are still caught in areas such as Tabasco and Quintana Roo. In Guatemala the species is abundant in some areas, but uncommon elsewhere. Although in the 1990s scientists dismissed breeding this species as impracticable, it is now known they can reproduce in even quite poor waters, and as a generalist herbivorous species fodder costs are low. Much has been discovered regarding their animal husbandry, with some US scientists now musing that commercial breeding might be cost effective using experimental polyculture systems with the turtles as a secondary income source. The Mexican government already stimulated the farming of this species in the 2000s, there are now likely a few thousand kept in captivity there. The health of these captive animals is not ideal, and the success of these operations is unclear.
Таксономия
Dermatemys mawii – Dermatemydidae тұқымдастығының жалғыз тірі түрі. Оның ең жақын туыстары қазба жәндіктерінен ғана белгілі, олардың шамамен 19 туысы Юра және Бор кезеңдерінде бүкіл әлемде таралған.
Этимология
Мави атауы типтік үлгіні жинаған Ұлыбритания Әскери-теңіз флотының лейтенанты Маудың құрметіне берілген. Бұл түр испан тілінде көбінесе tortuga blanca деп аталады, себебі оны тамақ ретінде дайындағанда оңай ажыратуға болады. Осы бақаның еті пісірілгенде ақ түске өтеді, ал көбірек таралған бақа етінен (Trachemys scripta) айырмашылығы, ол қара түске боялады.
Генетика
Көптеген түрлердің ұқсас таралуы олардың геномдарында филогеографиялық құрылымды көрсетеді, ал популяция көбінесе осы аймақтың үш негізгі Атлантикалық гидрологиялық бассейндерін көрсететін кем дегенде үш кіші топқа бөлінеді: Папалоапан, Коатзакоалькос және Грижальва-Усумасинта. Дегенмен, 2011 жылғы митохондриялық ДНҚ (мтДНҚ) зерттеуі осы түрдің таралған аймағындағы қазіргі популяциялардың айырмашылығының одан да аз екенін көрсетті. Бірқатар генетикалық құрылым байқалса да, көптеген жерлерде әртүрлі тектік топтардың жоғары араласу деңгейі анықталды, екі негізгі, өте жақын митохондриялық гаплотиптер популяцияны басып тұрды. Үш түрлі митохондриялық тектік топ табылды: Grijalva-Usumacinta бассейнінің оңтүстік-шығыс шетіндегі Сарстун мен Салинастың төрт үлгісінде ғана кездесетін, өте сирек «1D» деп аталған тектік топ, Веракрус штатындағы Папалоапан бассейнімен шектелген, Сьерра-де-Санта-Марта мен Техуантепек аралшасының батысында орналасқан екінші, ең солтүстік «Папалоапан» тектік тобы, және барлық зерттелген жерлерде кездесетін үшінші, кең таралған «орталық» тектік топ. Бұрынғыда анық филогеографиялық үлгі, су жолдары арқылы тасбақа популяцияларын тасымалдау және енгізу арқылы, яғни популяциялар арасындағы кең ауқымды гендер ағыны салдарынан бүркемеленген сияқты. Кейбір жерлерде гаплотиптердің төмен деңгейде әртүрлілігі тарихи алдындағы популяцияның қысқаруын көрсетті, мүмкін, шамадан тыс аулаудан кейін, содан кейін популяцияның өсуі. Ежелгі майялардың осы тасбақа түрін алыс саудаға шығарғаны және көп мөлшерде тұтынғаны белгілі болғандықтан, осының майялардың салдарынан болғаны мүмкін деп есептелді (төмендегі адамдармен өзара әрекеттесу бөлімін қараңыз). Күні бүгінге дейін тасбақалар оқшауланған шағын тоғандарда (Гватемалада агуада деп аталады) тұтқындалып табылған, онда олар табиғи түрде таралуы немесе кездесуі екіталай, немесе адамдар оларды кейінірек аулау үшін сол жерге көшірген болуы мүмкін. 2013 жылғы зерттеуде іріктелген он бес жерде соңғы кездегі популяцияның қысқаруының белгілері табылмады, бұл соңғы жарты ғасыр бойы жүргізілген аулаудың геномдық әртүрлілікке әсер етпегенін көрсетеді, мүмкін, D. mawii-дің ұзақ буын алмасу кезеңі және кешіккен жыныстық жетілуі популяция мөлшерінің азаюына қарамастан генетикалық әртүрліліктің жоғалуына қарсы кедергі келтірді. Сарстун мен Салинас популяциялары көршілес популяциялардан айқын ерекшеленбеді, бірақ Сарстун мен Салинастан алынған, дивергентті митохондрияға ие төрт адамның микросателлит локустары әртүрлі мөлшерде әртүрлілік көрсетті, бұл төрт адамнан тұратын бұл кіші популяцияда үш сирек аллель табылды. Папалоапан жерлерінен алынған үлгілер басқа популяцияларға қарағанда ерекшеленді және бірегей аллельдерге бай болды. Алайда, Папалоапан типіндегі мтДНК гаплотиптерін тасыған адамдар орталық типтегі адамдардан ерекшеленбеді, және бұл адамдар орталық типтегі гаплотиптер арасында салыстырмалы түрде төмен жиілікте кездесті, бұл аралшаның батысына қарай митохондриялық тектік топтардың айтарлықтай гендер ағынын көрсетеді. Сонымен қатар, ядролық микросателлиттер гендер ағынын кері бағытта көрсетеді. Мұндай қайшылықты сигналдар әртүрлі эпизодтардың нәтижесі болуы мүмкін немесе таралудың жыныстық ерекшелігінен туындауы мүмкін. Сонымен қатар, Сибун өзені, Сальпетен көлі және Лагуна Сакнабтың популяциялары, олардың барлығы таралудың шығыс шетіне жақын орналасқан, қалған популяциялардан салыстырмалы түрде жақсы ерекшеленді. Бұл генетикалық өзгеріске және/немесе демографиялық оқшаулануға байланысты деп есептелді. Басқа популяциялардың барлығы, тіпті географиялық қашықтығы 300 км-ден асатын аймақтар арасында да, гендер ағынының жоғары деңгейіне ие болды. Зерттеу нәтижесінде бұл мыңдаған жылдар бойы адамдардың саудасының нәтижесі болуы мүмкін екені көрсетілді, бірақ бұл түр өмірінің барысында үлкен қашықтықтарға жүруге қабілетті екенін де білдіруі мүмкін. Микросателлит аймақтарынан басқа, ядролық ДНҚ-ның тағы бір бөлігі зерттелді, РНК протеині R35-тің бірінші интронының 779 жұп негізінен тұратын фрагменті, онда төрт гаплотип табылды. Бұл филогеографиялық құрылымды көрсетпеді: негізгі гаплотип барлық таралымда ортақ болды, ал Сарстун мен Салинастан алынған төрт адамның барлығы осы гаплотипке ие болды, сондай-ақ ұзын, қалың құйрықтары бар.
Тарату
D. mawii Атлантикада, Орталық Америкадағы үлкен өзендер мен көлдерді құрғатады, Мексиканың оңтүстігінен Белиз арқылы Гватемала мен Гондурас шекарасына дейін таралған. Гватемалада бұл түр оңтүстік және орталық Петен департаментінен, оңтүстікке қарай Лаго-де-Исабельге және оған құйылатын өзендерге дейін кездеседі. 2007 және 2009 жылдары Перудегі Лагунада өте көп қыран балықтары ұсталды. 1998 жылы Кэмпбелл бұл ауызсамырдың өзінің санының жеткілікті болмауы бұл мәселенің туындауына себеп бола алмайтынын атап өтті. Крокодилдер қабықты сындырып, тасбақаны толығымен жұтады. Табиғи ортада жиналған тасбақалардың қанын зерттеу барысында Табаскодағы Пантанос де Сентла биосфералық қорығы мен тасбақа шаруашылығындағы жабайы тасбақалардың 100%-ы Haemogregarina түріне жұққан, бұл тасбақалардың қызыл қан жасушаларында мекендейтін және қантұрғыштар арқылы таралатын протозоан паразиті екені анықталды. Бұл паразиттің таралуы жаңбырлы маусымда күшейеді. Жабайы тасбақалардың 27%-ында қантұрғыштар тамақтануда байқалды, бірақ бұл олардың денсаулығына ешқандай зиян келтірмеді. Шаруашылықтағы тасбақалардың екеуі де жұқпаған, бірақ басқа жағынан денсаулығы нашар болды, ал жабайы тасбақалар жақсы тамақтанды, үлкен болды және қабығында зақым немесе ірі жаралар болған жоқ. Веракрустағы бір тасбақа шаруашылығында кез келген уақыт бойы судан тыс ұсталған тасбақалардың бактериялық өкпе инфекциясына бейім екендігі байқалды. Сондай-ақ, ол жеміс-жидектер мен гүлдерді мүмкіндігі келгенде жейді. Жаңбырлы маусымда су бірнеше метрге, кейде одан да көп көтеріледі, кейбір жерлерде бұл құрлықтағы ағаштардың жапырақтары мен бұтақтарын тасбақаның жауырына жеткізеді, ол осы маусымда олармен қоректенеді, ал басқа жерлерде су жайылымдарды суға батып, тасбақа негізінен су астында қалған шөпті жаяды. Көптеген өзендерде тамақтануға әсер ететін негізгі фактор – тіршілік ортасы. Судың күшті ағысы немесе судың лайлы болуы су өсімдіктерінің өмірін қамтамасыз етуге мүмкіндік бермейді, ал мұндай суларда тасбақалар жағалауда өсетін өсімдіктермен қоректенеді. Жағалауы бұндай өсімдіктер үшін тым тік болған жерде, тасбақалар жоғары шығып тұрған бұтақтардың жапырақтарымен қоректенеді. Алайда, диапауза мен жергілікті көбею белгілерінің үйлесімі бұл жағдайға себеп болуы мүмкін. Бұл екі түрдің бірінің көбею кезеңі жаңбырлы маусымның соңына (қыркүйектен желтоқсанға дейін) және екіншісінің құрғақ маусымның басына (қаңтар мен ақпанға) сәйкес келеді. Мұндай қалдықтар шығыс және солтүстік Юкатан сияқты аймақтарда да кездеседі, онда бұл түрлер қазіргі уақытта кездеспейді деп есептеледі. Бұл Майя дәуірінде импортқа байланысты болуы мүмкін, немесе ол қазір жойылған таралымын білдіреді, немесе қазіргі ғалымдар мұнда дұрыс қараған жоқ. 2011 жылы осы түрдің барлық аймақтарындағы қазіргі популяциялардың mtDNA зерттеуі популяция Майя дәуірінде қатты әсер еткенін және кейбір аймақтардан жойылып кеткен болуы мүмкін екенін көрсетті, тек басқа су жолдарынан қайтадан толтырылуы мүмкін. Митохондриялық дивергенциялар ықтимал, үш миллион жылға дейін өмір сүрген популяциялар арасындағы гидрологиялық репродуктивтік кедергілерді білдіреді, бірақ тұқымдар мен жинақтау жерлері арасында нақты филогеографиялық үлгі жоқ, әртүрлі митохондриялық тұқымдар бір-біріне шашырап, бұл популяциялар арасындағы ірі масштабтағы гендер ағынын көрсетеді. Бұл аймақтың импорттық жануарлармен отарлануымен түсіндірілуі мүмкін. Сонымен қатар, кейбір популяцияларда гаплотиптік әртүрлілік өте төмен екені анықталды, бұл Майя дәуірінде халық санының ұлғаюынан кейін өсірудің артығымен туындаған бөтелкелердің нәтижесі деп түсіндірілді. 1950 немесе 1960 жылдардағы рецепт бойынша, кесектелген кесінділердің үстінен қайнаған су құйып, жұқа қабығын алып тастау керек, етке құрма, қара бұрыш, пияз, сарымсақ және сірке суын қосып, бір түн бойы маринадтауға, ыстық майда пісіруге, кокос қаймағымен араластыруға және күрішке қызмет етуге болады. Гватемаланың Петен таулы аймағында бұл – өзінің дәмді етіне байланысты ең бағалы тасбақа. Бұл түрді жерлестер тамақ ретінде бағалайтындықтан, ол өте көп аңшылыққа ұшырайды, сондықтан ет жақсы бағаға сатылады. 1983 және 1984 жылдары Белиздегі халықты зерттеу барысында бұл түрдің кейбір аймақтарда кең таралған және мол екені, бірақ адам көп тұратын аймақтарда саны азайып бара жатқаны анықталды. Белиздің солтүстік орталығында 1989 жылдан 1991 жылға дейін жүргізілген зерттеулер адам тұрып жатқан жерлерде орақ жинау деңгейі тұрақсыз екенін анықтады.