Кіріспе

Қайыңдар тұқымдасы Автоматты таксоблок.
| аты = Emydidae
| суреті = Graptemys nigrinoda жасөспірімдері.jpg
| сурет сипаттамасы = Қара түйіншелі карта бақасы
| таксоны = Emydidae
| авторы = (Рафинеск, 1815)
| синонимдер сілтемесі = Осы тұқымдасқа жататын бақаларды көбінесе террапин, көл бақасы немесе батпақ бақасы деп атайды. Бұрын Азиялық қорап бақаларының бірнеше түрі осы тұқымдасқа жатқызылған, бірақ түзетілген таксономия оларды басқа тұқымдасқа (Geoemydidae) бөліп шығарды. Қазіргі анықтама бойынша, Emydidae тұқымдасы екі түрлі көл бақасын қоспағанда, Батыс жарты шарда ғана кездеседі.

Сипаттама

Көптеген эмидидтердің жоғарғы қабығы (қаптамасы) төменгі арка пішінінде болады, бірақ кейбір түрлерінде күмбезді болып келеді. Жоғарғы қабықта жануардың алдыңғы жағынан артқы жағына дейін созылатын бір немесе екі қыр болуы мүмкін (әдетте "киль" деп аталатын өспе), немесе мұндай белгі болмауы да мүмкін. Көбінесе жоғарғы қабықты төменгі қабықпен (пластрон) байланыстыратын айқын көпір болады. Эмидидтердің үлкен төменгі қабықтары бар, ал отбасының кейбір өкілдерінің кеуде және құрсақ бөлімдерін (скут) бөлетін қозғалмалы буыны бар. Бас сүйегі кішкентай.

Мінез-құлық

Тамақтану әдеттері қатаң етқоректілерден қатаң өсімдікқоректілерге дейін ауыспалы. Етқоректілер аннелидтер, қабықшалылар және балықтармен қоректенеді. Көптеген түрлерде жас жануарларда етқоректілік, ересектерде өсімдікқоректілікке өту байқалады. Ұсақ сүтқоректілер, әсіресе еншікөріктер, көптеген эмидидтердің ұяларын бүлдіруге кінәлі. Ересектердің мөлшерінің кең ауқымы түрлі жыртқыштарға алып келеді. Қабықтары бар тасбақалар (мысалы, Glyptemys muhlenbergii) кейбір кіші түрлердің жыртқыштары болып табылады, бірақ олар ірі түрлерді жей алмайды. Аллигаторлар бірнеше түрдің ересектеріне қауіп тудырады. Көбелек мінез-құлқы туралы білім кейбір таксондардың (Мичиган штатындағы Chrysemys picta) ең толыққанды, ұзақ мерзімді зерттелуінен бастап, толыққанды ақпараттың болмауына дейін жетеді. Көптеген түрлерде диморфизмге еркектердің ұзын алдыңғы тырнақтары немесе ойыс пластроны жатады. Ұзын тырнақтар еркек әйелге бетімен қарайтын және оның бетін желпіп, сүйемелдеу кезінде қолданылады. Ойыс пластрон еркекке көбірек күмбезді қабықтары бар түрлерде (мысалы, Terrapene) әйелдермен жұптасуға мүмкіндік береді. Көбелек жылдық цикл бойынша жүзеге асады және бір маусымда бірнеше жұмыртқа салу мүмкін. Жұмыртқа саны едәуір өзгеріп, екіден 30-дан астам жұмыртқаға дейін жетеді.

Қауіптер

Эмидидтер - үй жануарлары саудасында ең көп таралған бақалар. Құдықтық бақа (Trachemys scripta) жануарларды салғырт түрде жабайы табиғатқа жіберу арқылы өзінің ареалын кеңейтті. Көптеген Азия түрлеріне базарларда сату үшін және үй жануарлары саудасына арналған жануарларды көптеп жинау қауіп төндіреді. Солтүстік Американың Clemmys muhlenbergii түрі CITES-тің II қосымшасына енгізілген және көптеген штаттарда қауіпті немесе жойылып бара жатқан түрлер қатарына жатады. Бұл мәртебе ортаның нашарлауы және шамадан тыс жинаудың салдарынан туындады.

Жүйелілік және эволюция

Emydidae туысы (Testudinidae) - тасбақалар туысына ең жақын, және олар осы туыспен бірге Testudinoidea тобына жатады. Ортақ белгілеріне инфрамаргинальді қабықшалардың болмауы, илийдің пішіні мен бұлшық еттерінің бекітілуі, сондай-ақ сегізінші мойын омыртқасының пішіні (биконвекс) жатады. Emydidae тұқымдасының ішінде биогеографиялық принцип бойынша екі кіші тұқымдас анықталған. Қазіргі түсінікте Emydidae Жаңа әлем түрлерін (Emys-тен басқа) қамтиды, ал бұрынғы Batagurinae, қазір Geoemydidae жеке туысы, Ескі әлем түрлерін (Rhinoclemmys-тен басқа) қамтиды. Төменгі жақ сүйегінің құрылысы және мойын омыртқаларының буындары сияқты остеологиялық ерекшеліктер екі туысты ажыратады. Үлкен басты тасбақа (Platysternon megacephalum) біраз уақыт бойы Emydidae-дің маманданып дамыған, бірақ әлі де өте ерте буыны деп есептелді. Geoemydidae бөлініп шыққаннан кейін, оны Platysternidae деген жеке туыс ретінде қайта жаңарту дұрыс, бірақ ол эмидид-геоэмидид тобына өте жақын болып көрінеді.

Қалдық деректері

Эмидидтер деп саналатын жануарлар қазба жәдігерлерінде жақсы сақталған. Gyremys sectabilis және Clemmys backmani – Солтүстік Америкаға тән, олардың бірі жоғарғы креда кезеңінен, екіншісі палеоцен кезеңінен қалған түрлер. Бұл екі түрдің ең ежелгі қазба қалдықтары. Көптеген басқа жойылған түрлер дәстүрлі түрде Emydidae тұқымдастығына жатқызылады және Солтүстік Америка, Азия және Еуропаның эоцен кезеңінен белгілі, бірақ Ескі Дүние таксондарының көбірек Geoemydidae тұқымдастығына жататындығы ықтимал. Солтүстік Американың Palaeochelys туысы және, мүмкін, Атлант мұхиты арқылы таралған Echmatemys та Emydidae болып көрінеді, бірақ олардың қазіргі заманғы туыстармен байланысы әлі анықталған жоқ.