Кіріспе

Қайыңдар тұқымдасы Автоматты taxobox | кескін = Chelus fimbriatus 2005. jpg | кескін сипаттамасы = Chelus fimbriatus | қазбалық таралу аймағы = | таксон = Chelidae | авторы = Gray, 1831 Тұқымдас Австралияда, Жаңа Гвинеяда, Индонезияның бір бөлігінде және Оңтүстік Американың көп бөлігінде таралған. Бұл – ірі қайыңдар тұқымдасы, олардың қазба тарихы креда кезеңіне дейін жетеді. Тұқымдастың шығу тегі Гондванаға қатысты, қазіргі кезде немесе қазба қалдықтары түрінде Гондванадан тыс жерде оның өкілдері табылмаған.

Сипаттама

Барлық плевродироздық тасбақалар сияқты, хелидтер мойындарын қабықтарына бүйірлеуімен криптодирлерден ерекшеленеді, ал криптодирлер мойындарын тік жазықтықта бүкпейді. Олардың барлығы дерлік сулы түрлер, қанатты аяқтары бар және ұзақ уақытқа су астында қалуға қабілетті. Жылан мойынды түрлер (Chelus, Chelodina және Hydromedusa туыстары) көбінесе балық, жұмырқалылар және гастроподтармен қоректенетін шабуылдап аулайтын немесе азық іздейтін жануарлар. Ал қысқа мойынды түрлер көбінесе шөпқоректі немесе моллюскақоректі, бірақ мүмкіндікті пайдаланушылар да, соның ішінде бірнеше түрі жеміс жеуге бейімделген. Топтың сулы өмірі Elseya және Rheodytes туыстарындағы кейбір түрлерде клоакалық тыныс алу арқылы көрсетеді. Дегенмен, кейбір түрлер, мысалы, Австралиядан шыққан шығыс ұзын мойынды тасбақа (Chelodina longicollis) құрлықта көп уақыт өткізеді және құрлықта тіршілік ететін түрлерге жатады. Осы отбасының кішігірім өкілдеріне шамамен 16 см-лік Маклей өзені тасбақасы (Emydura macquarii), 18 см-лік мойны бұралатын тасбақа (Platemys platycephala) және 15 см-лік батыс батпақты тасбақа (Pseudemydura umbrina) жатады, ал ірі түрлер, мысалы, мата-мата (Chelus fimbriata) және ақ тамақ тасбақасы (Elseya albagula) қабығының ұзындығы 45 см-ден аспайды. Хелидтер XX/XY генетикалық жыныс анықтауын көрсетеді, бұл көптеген басқа тасбақалардан өзгеше, оларда жыныс анықталуы температураға байланысты болады.

Қабықтың морфологиясы

Chelidae тұқымдасының өкілдерінің қабықшалары ерекше морфологиялық ерекшеліктерге ие. Қаптамасында көбінесе жүйке сүйектерінің беткі жағы азайған немесе тіпті жоқ болуы мүмкін. Бұл екі жақ мойынды бақаларға үлкен дорсальды бұлшық еттерінің қажеттілігінің төмендеуіне байланысты. Қаптаманың ішкі беті көбінесе күшті тіреулермен нығайтылған. Бұл кейде қабықтың тістеу күшіне қарсы тұру қабілетін арттыратын қорғаныс механизмі ретінде қарастырылады, алайда Томсон (2003)

Эволюциялық тарих

Pan Chelidae (Chelidae және Chelidae-мен басқа плевродирлерге қарағанда жақын туысқан барлық түрлерді қамтитын клад) туралы ең көне мәліметтер алғаш рет Оңтүстік Америка мен Австралиядағы креда кезеңінің ортасында кездеседі. Олар Аргентинаның Cerro Barcino формациясынан табылған Prochelidella cerrobarcinae арқылы бейнеленген, оның жасы 118-110 миллион жылға дейін соққан, сондай-ақ Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Griman Creek формациясынан 100 миллион жыл бұрын табылған белгісіз қалдықтар арқылы да көрінеді.

Филогения

Тірі организмдердің қарым-қатынасы Georges және басқалар, 2014 ж. Chelidae тұқымдасына жататын түрлер Австралия, Жаңа Гвинея және Оңтүстік Америкада кеңінен таралған. Уақыт өте келе, олар тамақ жетіспеушілігі, мекендеу орындарының жойылуы және ауа райының қолайсыз өзгеруіне байланысты таралуға мәжбүр болды. Осы жылы климатты аймақтардың барлығында оларды лайлы суларда, шөгінділердің және су асты өсімдіктерінің тамыр торының астында кездестіруге болады. Олар мекендейтін суларда көбінесе оларға қауіп тудыратын ірі балық түрлері жоқ.