Кіріспе
Николо Макиавеллидің саяси трактаты, Николо Макиавеллидің кітабы. «Принц» (il ˈprintʃipe; De Principatibus) – 16 ғасырда итальяндық дипломат, философ және саяси теоретик Николо Макиавеллидің жаңа билеушілерге арналған реалистік нұсқаулық түрінде жазылған саяси трактаты. «Принц» шығармасының басты ойы – саяси даңққа қол жеткізу үшін әдепсіздікке жол берудің қажеттігі. Макиавеллидің хаттарынан мәлім болғандай, 1513 жылы «De Principatibus» («Биліктер туралы») деген латынша атаумен таратылған нұсқасы болған. Бірақ, кітап Макиавелли қайтыс болғаннан кейін бес жыл өткен соң, 1532 жылы ғана жарық көрді. Бұл Медичи папасы Климент VII-нің рұқсатымен жасалды, алайда «оған дейін, тіпті «Принцтің» қолжазбасы жарық көрген сәттен бастап, оның жазбаларына қатысты пікір таластары болған». «Принц» билеушілерге арналған дәстүрлі еңбектер стилінде жазылса да, оның ерекше жаңашылдығын көпшілік мойындады. Бұл, бір жағынан, латын тілі емес, итальян тілінде жазылғандығымен байланысты, мұндай тәжірибе Дантенің «Құдай комедиясы» және Ренессанс әдебиетінің басқа да туындылары жарық көргеннен кейін кеңінен таралды. Макиавелли өз ойларын классикалық, библиялық және ортағасырлық оқиғаларды салыстыру арқылы түсіндіреді, соның ішінде Макиавеллидің өзінің дипломатиялық қызметі кезінде болған Цезарь Борджияның қатыгездікке толы өміріне көптеген жағымды сілтемелер бар. «Принц» кейде заманауи философияның, әсіресе заманауи саяси философияның алғашқы туындыларының бірі деп есептеледі, онда нақты нәтиже абстрактілі идеалдан гөрі маңыздырақ саналады. Оның көзқарасы сол кездегі басым католик және схоластикалық доктриналарға, әсіресе саясат және этика салаларындағы доктриналарға тікелей қайшы келді. Бұл қысқа трактат Макиавеллидің ең танымал еңбегі және «макиавеллизм» сөзінің кейінірек теріс мағынада қолданылуына себепкер болды. Ол тіпті Батыс елдерінде «саясат» және «саясаткер» сөздерінің қазіргі жағымсыз түсініктеріне де әсер етті. Мазмұны жағынан ол Макиавеллидің бірнеше жылдан кейін жазған Ливий тарихына арналған ой-толғауларымен (Discourses on Livy) байланысты. Сонымен қатар, Макиавеллидің «Принцке» салыстырылатын тағы бір аз танымал еңбегі – Каструччо Кастракани өмірі, онда саяси мақсаттар үшін қылмыстық әрекеттер жасаған замандастары мысал ретінде келтіріледі.
the book by Niccolò Machiavelli
The Prince ( il ˈprintʃipe; De Principatibus) is a 16th century political treatise written by the Italian diplomat, philosopher, and political theorist Niccolò Machiavelli in the form of a realistic instruction guide for new princes. As a remarkable general theme, The Prince appears to take it for granted that immoral acts are justified if they can help achieve political glory. From Machiavelli's correspondence, a version appears to have been distributed in 1513, using a Latin title, De Principatibus (Of Principalities). However, the printed version was not published until 1532, five years after Machiavelli's death. This was carried out with the permission of the Medici pope Clement VII, but "long before then, in fact since the first appearance of The Prince in manuscript, controversy had swirled about his writings". Although The Prince was written as if it were a traditional work in the mirrors for princes style, it was generally agreed as being especially innovative. This is partly because it was written in the vernacular Italian rather than Latin, a practice that had become increasingly popular since the publication of Dante's Divine Comedy and other works of Renaissance literature. Machiavelli illustrates his reasoning using remarkable comparisons of classical, biblical, and medieval events, including many seemingly positive references to the murderous career of Cesare Borgia, which occurred during Machiavelli's own diplomatic career. The Prince is sometimes claimed to be one of the first works of modern philosophy, especially modern political philosophy, in which practical effect is taken to be more important than any abstract ideal. Its world view came in direct conflict with the dominant Catholic and scholastic doctrines of the time, particularly those on politics and ethics. This short treatise is the most remembered of Machiavelli's works, and the most responsible for the later pejorative use of the word "Machiavellian". It even contributed to the modern negative connotations of the words "politics" and "politician" in Western countries. In subject matter, it overlaps with the much longer Discourses on Livy, which was written a few years later. In its use of near contemporary Italians as examples of people who perpetrated criminal deeds for political ends, another lesser known work by Machiavelli to which The Prince has been compared is the Life of Castruccio Castracani.
Қорытынды
"Князь" еңбегінің әр бөлімі ғасырлар бойы кең пікірталас тудырды. Макиавеллидің жазбалары көшбасшылық пен үкіметті зерттеуді жалғастырып, биліктің мәні және оны сақтау үшін билеушілердің қабылдауы тиіс шешімдер туралы мәңгілік сұрақтарды қояды.
Урбино герцогы Лоренцо де Медичиге хат
Макиавелли өзінің еңбегін Урбино герцогы Лоренцо де Медичиге арналған кіріспе хатпен ашады, осы еңбек оған жолданған.
Тақырыбы: Жаңа княздіктер (1 және 2-тараулар)
"Принц" өзінің тақырыбын сипаттаудан бастайды. Бірінші сөйлемде Макиавелли "мемлекет" сөзін (итальян тілінде stato, ол "статус" дегенді де білдіруі мүмкін) бейтарап тұрғыда "жоғары саяси биліктің барлық түрлерін – республикалық немесе князьдік болсын" қамтиды. "Мемлекет" сөзінің Ренессанс дәуірінде қазіргі мағынасын қалай алғаны туралы көптеген академиялық пікірталастар болды, оның ішінде осы сөйлем және Макиавеллидің еңбектеріндегі осыған ұқсас сөйлемдер ерекше маңызды деп есептеледі. Макиавелли мұнда "Принц" князьдіктер туралы екенін түсіндірді, бұл оның басқа жерлерде республикалар туралы жазғанын көрсетеді, бұл Ливий тарихына арналған еңбектеріне сілтеме. Зерттеушілер нақтырақ айтқанда, ол көптеген жерлерде республикалар туралы талқылауды осы жұмысқа енгізіп, республикаларды көптеген артықшылықтары бар князьдік түрі ретінде қарастырады. Көбірек маңызға ие және дәстүрлі емес нәрсе – ол жаңа князьдіктерді орнаған мұрагерлік князьдіктерден ажыратады. Мұрагерлік билік туралы ол 2-тарауда жылдам айтады, оларды басқару әлдеқайда оңай екенін мәлімдейді. Мұндай билеуші үшін "егер оның айқын кемшіліктері оны жек көруге себеп болмаса, оның поддандылары оған жақсы қарым-қатынас танытуы мүмкін" деп күтуге болады. , осы талапты дәстүрлі билеушілерге берілген кеңеспен салыстырып, 1 және 2-тараулардағы жаңалықтың "әдет-ғұрыпқа қарсы тұрып, өзін орнатуға тиіс жаңа билеушімен жұмыс істеудің қасақана мақсаты" екенін жазды. Әдетте, мұндай еңбектер тек мұрагерлік билеушілерге арналған. Оның пікірінше, Макиавеллиге Тацит тәжірибесі де әсер еткен болуы мүмкін. Бұл режимдерді жіктеу де "Аристотельдік емес" және, көрінетіндей, дәстүрліге қарағанда қарапайым, мысалы, Аристотельдің "Саясат" еңбегіндегідей, ол режимдерді жеке монарх, олигархия немесе демократиядағы халық басқаратын режимдерге бөледі. Макиавелли сондай-ақ жақсы және бұзылған формалар арасындағы классикалық айырмашылықтарды, мысалы, монархия мен тирания арасындағы айырмашылықтарды да ескермейді.
"Қатты" княздіктер (3-ші 5-ші тарау)
Жаңа биліктер немесе толығымен жаңа болады, немесе "аралас" болады, яғни олар бұрыннан бар мемлекеттің жаңа бөліктері, және олар осы билік иесіне тиесілі.
Жеңіп алынған патшалықтар (4-тарау)
Кейбір жағдайларда, жаулап алынған мемлекеттің ескі патшасы өз феодалдарына тәуелді болды; Макиавелли мұндай мемлекеттің мысалы ретінде 16 ғасырдағы Францияны, яғни «Принц» жазылған кездегі Францияны келтіреді. Мұндай мемлекеттерге ену оңай, бірақ оны ұстап тұру қиын. Егер мемлекет патшаның төңірегінде құрылып, барлығы оның қызметкері болса, онда оған ену қиын, бірақ оны ұстап тұру оңай. Шешім – ханзаданың ескі әулетін жою. Макиавелли осыны көрсету үшін Ұлы Александрдың жаулап алған Дарий III-нің парсы империясын пайдаланды, содан кейін Медичи, егер ойланса, бұл тарихи мысалдың өз заманындағы «түрік мемлекетіне» (Осман империясына) ұқсас екенін байқайды – бұл Франциядан гөрі ұстап тұруға ыңғайлырақ болуы мүмкін.
Жеңіп алынған еркін мемлекеттер, өз заңдары мен тәртібімен (5-тарау)
Бұл тарау ханзадаларға арналған бұрынғы кітаптардан өте ерекше екенін айтады. Гилберт еркін республикаларды бағындыруды талқылау қажеттілігі Макиавеллидің Италияны біріктіру жобасымен байланысты болуы мүмкін деп болжады, себебі Италияда еркін республикалар бар еді. Ол сондай-ақ атап өткендей, бұл тарау кез келген жағдайда мұндай мемлекетті ұстап тұру әмірші үшін өте қиын екенін нақты көрсетеді. Макиавелли үш мүмкіндік ұсынады: оларды қирату, Рим Карфагенді қиратқандай, және Макиавелли айтқандай, римдіктердің Грекияда соңынан жасағанындай. Олардың ішінде тұрып, жеке басқару. Мемлекетті сақтап, бірақ олигархия орнату. Макиавелли билеушіге бірінші жолды таңдауға кеңес береді, егер билеуші қаланы жоймаса, онда ол "одан өзі жойылды" деп күте алады.
Ruin them, as Rome destroyed Carthage, and also as Machiavelli says the Romans eventually had to do in Greece. Go to live there and rule it personally. Keep the state intact, but install an oligarchy. Machiavelli advises the ruler to go the first route, stating that if a prince does not destroy a city, he can expect "to be destroyed by it".
Әділдікпен жеңімпаздар (6-тарау)
Өздерінің шеберлігі мен ресурстары ("әдептілігі") арқылы билікке көтерілген ханзадалар бақытқа тәуелді болмай, билікке жоғарылауда қиындыққа ұшырайды, бірақ біржола билікке жеткеннен кейін өте берік орналасады. Өйткені олар қарсыластарын тиімді түрде талқандайды және баршаның құрметіне ие болады. Олар күшті және дербес болғандықтан, одақтастарымен келісімге аз түсуге мәжбүр. Макиавеллидің айтуынша, қалыптасқан тәртіпті реформалау – ханзаданың атқара алатын ең қауіпті және қиын іс. Бұның бір себебі – адамдардың табиғатынан өзгеріске және реформаға қарсы тұруға бейімділігі. Ескі тәртіптен пайда көргендер өзгеріске аяусыз қарсылық көрсетеді, ал жаңа тәртіптен пайда күткендер де қолдау көрсетуге аса құлшыныс танытпайды, себебі жаңа тәртіп оларға беймәлім және оның уәделерін орындайтынына көз жеткізе алмайды. Сонымен қатар, ханзаданың баршаның күтіктерін қанағаттандыруы мүмкін емес. Ол сөзсіз, бір бөлігін көңіліне қанағаттандырмайды. Сондықтан, ханзаданың қолдаушыларын, тіпті олар ойларын өзгерте бастағанда да, оны қолдауын жалғастыруға мәжбүрлейтін құралдары болуы керек, әйтпесе ол билігін жоғалтады. Тек Мұса сияқты қаруланған пайғамбарлар ғана ұзаққа соқатын өзгерістерді әкеле алады. Макиавелли Мұсаның өз еркімен өз халқының есепсіз сандағы адамдарын өлтіргенін айтады. Макиавелли бұл үрдісті байқаған алғашқы ойшыл емес. Аллан Гилберт былай деп жазды: "Макиавелли жаңа заңдар тіледі, бірақ оларда қауіп көріп, өзі жаңашыл емес еді", себебі бұл идея дәстүрлі болды және Аристотельдің еңбектерінде де кездеседі. Бірақ Макиавелли бұл мақсатқа баса назар аударуда басқа авторлардан әлдеқайда асып түсті, ал Гилберт Макиавеллидің осындай қатаң мақсаттарға баса назар аударуын Италиядағы жемқорлықтың жоғары деңгейімен байланыстырады.
Тағдырдың жеңісі, яғни біреудің ізгілігі (7-тарау)
Макиавеллидің пікірінше, сәттілік немесе биліктегі күшті тұлғалардың қолдауы арқылы билікке келген ханзада билікті алуда оңайлыққа жетеді, бірақ оны сақтап қалу қиынға түседі, себебі оның билігі оның қолдаушыларының ықыласына байланысты. Ол өзінің билігін ұстап тұратын әскерлер мен шенеуніктердің адалдығын қамтамасыз етпейді, және олар кез келген сәтте одан алынып тасталуы мүмкін. Осылай оңай жолмен билікке келген ханзаданың өз күшімен тұра алатындай шеберлігі мен қабілеті бар-жоғы белгісіз. Бұл әрқашан дұрыс бола бермейді. Макиавелли Цезарь Борджияны осындай жағдайдан құтылып, сәттілікке жеткен ханзаданың мысалы ретінде келтіреді. Ол саяси айлакерлік арқылы билігін нығайта алды. Цезарь әкесі, VI Александр папаның әскерлеріне қолбасшы болып тағайындалды, бірақ Орсини ағайындыларына адал жалдамалы әскерлерге және француз корольінің қолдауына қатты тәуелді болды. Борджия Орсини ағайындыларының ізбасарларын жақсы жалақымен және жоғары лауазымдармен өз жағына тартты. Романья аймағын бағындыру үшін ол өзінің адал адамы Ремирро де Орконы зорлық-зомбылық жасауға жіберді. Ремирроның әрекеттері халықтың наразылығын тудырғанда, Борджия оған жауап ретінде оны "екіге бөліп тастауға" бұйрық берді, осылайша қатыгездіктің өзінен емес, оның тапсырмасынан болғанын көрсетуге тырысты. Кейбір жалдамалы әскербасылары оған қарсы қастандық жоспарлағанда, ол оларды тұтқындап, өлім жазасына кесті. Франция корольі оны тастап кетуі мүмкін болғанда, Борджия жаңа одақтар іздеді. Соңында, Макиавелли жеңілген халыққа жаңа пайда әкелу, ескі жарақаттардың естелігін жою үшін жеткіліксіз екенін айтады, бұл идеяны Аллан Гилберт Тацит пен кіші Сенека еңбектерінде де кездестіргенін мәлімдеді.
Кім қылмыспен билік иелері болды (8-тарау)
"Қылмыстық ізгілік" арқылы жеңіс – жаңа билеушінің қатыгез, адалсыз әрекеттер арқылы, мысалы, саяси қарсыластарын жою арқылы билігін бекітуі. Макиавелли Сиракузалық Агатокл мен Оливеротто Еуфредюччи есімді екі билеушінің үлгісін көрсетуді ұсынады. Агатокл Сиракуза преторы болғаннан кейін, қала элитасын шақырды. Оның белгісімен әскер барлық сенаторларды және ең бай азаматтарды өлтіріп, ескі олигархияны толығымен жойды. Ол қарсылықсыз билеуші деп жарияланды. Оның билігі соншалықты мықты болды, ол Африкадағы әскери жорықтарға қатысу үшін кетіп қалуға болатын. Макиавелли Агатоклдың іс-әрекеті жай ғана ізгілік емес екенін айтады: «Дегенмен, азаматтарды өлтіруді, достарға сатқындық жасауды, адалсыздыққа, мейірімсіздікке, дінсіздікке бой ұруды ізгілік деп атауға болмайды. Бұл әдістер империяны иеленуге мүмкіндік береді, бірақ даңққа емес. [ ] Дегенмен, оның қатыгездігі мен адамдықсыздығы, шексіз қылмыстары оны ең ұлы адамдардың қатарында атауға мүмкіндік бермейді. Сондықтан оның жетістіктерін сәттілікке немесе ізгілікке жатқызуға болмайды». Содан кейін Макиавелли келесі мысалына тоқталады – Италиялық кондотьер Оливеротто де Фермо. Ол билікке жақында ғана өзінің барлық жауларын, тіпті өзінің туысы Джованни Фоглианиді де банкетте өлтіріп келген. Ол үкіметтік кеңесті қоршап алып, халықты қорқытып, өзін абсолютті билеуші етіп орнатты. Бірақ ирониялық жайт, Оливеротто өзінің қарсыластары сияқты өлтірілді, өйткені Цезарь Борджия оны және Вителлоццо Вителлиді достық кездесуге шақырғаннан кейін өлтірді. Макиавелли билеуші билігін сақтау үшін жасауға тиіс барлық жамандықтарды мұқият есептеп, содан кейін оларды бірден орындау керектігін кеңес береді. Осылайша, оның халқы оның қатыгездігін біртіндеп ұмытып, билеуші өз халқымен жақсы қарым-қатынас орната алады. Бұны жасамай, шешімдерін кешіктіретін билеушілер «қасында пышақ ұстап», өзін әрқашан қорғауы керек болады, өйткені ол өз халқына ешқашан сенбеуі мүмкін. Бұл тарау алдыңғы тарауларға қарағанда одан да дәстүрлі емес екенін атап өтеді, себебі ол қылмыстық мінез-құлыққа қатысты ерекше көзқарас ұсынады және билікті бірден тартып алу туралы кеңес береді. Аристотель өзінің «Саясат» еңбегінде (5.11.1315a13) осыған қарама-қарсы кеңес бергенін айтады. Алайда, Гилберт осы тараудағы тағы бір кеңес – мәжбүрлеу сезімін тудырмайтын пайда беру – дәстүрлі екенін көрсетеді.
Князьдік күштердің күшін қалай бағалау керек (10-тарау)
Княздықтың күшін бағалау үшін, оның өзін қорғай алатынын немесе одақтастарға мұқтаж екенін анықтау керек. Бұл қалаларды дайындау мен халықты оқыту ғана емес, сондай-ақ халықтан жек көрініс тапқан билеуші де осал болады.
Діндік княздықтар (11-тарау)
"Князьдық" деп аталатын бұл түр, мысалы, католик шіркеуіне тікелей қатысты, әрине, дәстүрлі түрде князьдық деп есептелмейді. Макиавеллидің пікірінше, оларды бір рет құрғаннан кейін сақтап тұру салыстырмалы түрде оңай. Олар өздерін әскери тұрғыдан қорғауға немесе поддандыларын басқаруға мұқтаж емес. Макиавелли шіркеудің соңғы тарихын Италияны басқа князьдарға қарсы жаулап алу үшін бәсекелес болған князьдық сияқты қарастырады. Ол фракциялықтарды шіркеудегі тарихи әлсіздік ретінде көрсетеді және Борджиа әулетінің соңғы мысалын тиімді стратегия ретінде келтіреді, ол жартылай сәтті болды. Одан кейін Медичи осыны қайтадан қолдануға қабілетті екенін нақты айтады.
Қорғаныс және әскери (12-14-тараулар)
Князьдықтардың әртүрлі түрлерін талқылағаннан кейін, Макиавелли мемлекеттің басқа территорияларға шабуыл жасау немесе өзін қорғау жолдарына көшеді. Кез келген мемлекеттің, ескісі немесе жаңасы, ең қажетті екі негізі – заңның күші және мықты әскери күштер. Өзін-өзі қамтамасыз ете білетін билеуші – майданда кез келген жаумен күресе алатын адам. Ол өзінің қару-жарағымен "қамтамасыз етілген" болуы керек. Дегенмен, тек бекіністерге немесе басқалардың көмегіне сүйеніп, қорғанысқа түсетін билеуші өзін-өзі қамтамасыз ете алмайды. Егер ол күшті әскер құра алмаса, тек қорғанысқа жүгінуі керек болса, онда қаласын нығайтуы тиіс. Жақсы нығайтылған қалаға шабуыл жасау қиын, ал жасалса, көптеген әскерлер ұзақ қоршауға шыдамайды. Бірақ, қоршау кезінде адал билеуші өзінің халқының рухын көтеріп, барлық наразыларды жояды. Осылайша, қала тиісті түрде қорғалған және жеткілікті азық-түлікпен қамтамасыз етілген болса, дана билеуші кез келген қоршауға төтеп бере алады. Макиавелли жалдамалы әскерлерді пайдалануға күшті қарсы тұрады, және бұл жағынан ол жаңашыл болды, сонымен қатар Флоренцияда жеке тәжірибесі болды. Ол олардың билеушіге еш пайдасы жоқ деп санайды, себебі олар тәртіпсіз, қорқақ, адалдықсыз және тек ақшаға қызығушы. Макиавелли итальяндық қала-мелекеттердің әлсіздігін жалдамалы әскерлерге сенуіне байланысты деп есептейді. Макиавелли сондай-ақ одақтастардан алынған, қосымша күштерді пайдаланудан сақтандырады, өйткені егер олар жеңіске жетсе, жұмыс беруші олардың ықпалында болады, ал егер жеңіліске ұшыраса, ол құрып кетеді. Қосымша күштер жалдамалы күштерден қауіпті, себебі олар біріктірілген және қабілетті басшылармен басқарылады, олар жұмыс берушіге қарсы шығуы мүмкін. Билеушінің басты ойы – соғыс немесе оған дайындалу, кітаптар емес. Соғыс арқылы мұрагерлік билеуші өкіметін сақтайды немесе қарапайым азамат билікке жетеді. Макиавелли билеушінің дене күшін сақтау үшін және өзінің мемлекетін қоршаған жерді білу үшін жиі аң аулауға кеңес береді. Осылайша, ол өзінің территориясын қалай қорғауға болатынын және басқаларға қалай шабуыл жасауға болатынын жақсырақ түсінеді. Ал зияткерлік күш үшін, ол ұлы әскери қолбасшыларды зерттеуге кеңес береді, осылайша олардың жетістіктерін қайталап, қателіктерін болдырмауға болады. Бейбіт уақытта тыңғырықпен жұмыс істейтін билеуші, қиын уақытта дайын болады. Макиавелли былай деп жазады: "Осылайша, тағдыр оған қарсы болғанда, ол оған қарсы тұруға дайын болады".
Князь қасиеттері (14-19-тараулар)
Келесі тараулардың әрқайсысы ханзаденің бойында болуы мүмкін белгілі бір жақсы қасиет немесе жаман мінез туралы әңгімелейді, сондықтан олар ханзадеге берілетін дәстүрлі кеңес сияқты құрылымдалған. Дегенмен, берілген кеңес дәстүрлі кеңестен мүлдем өзгеше.
Әскери істерге қатысты әміршінің міндеті (14 - тарау)
Макиавеллидің пікірінше, ханзаданың басты назары соғыс өнерін жетілдіруге бағытталған болуы керек. Ол осы кәсіпті таңдаған болашақ ханзада мемлекетке ие бола алады және қол жеткізгенін сақтап қала алады деп санайды. Ол "демократиядан айырылу адамды жек көретін етеді" деп мәлімдейді. Оның ойынша, әскерлердің адалдығын қамтамасыз етудің жалғыз жолы – әскери істерді түсіну. Макиавелли соғысқа дайындалу үшін дене және ой жаттығуларын ұсынады. Дене жағынан, ол билеушілер өз территорияларының географиясын білуі керек деп есептейді. Ой жағынан, ол өткен әскери оқиғаларды зерттеуге шақырады. Сондай-ақ ол жарамсыздыққа қарсы ескертеді.
Билеушінің беделі (15 тарау)
Макиавеллидің айтуынша, ол түсінушілерге пайдалы бір нәрсе жазуды қалағандықтан, "бұл нәрсенің қиялына қарағанда, іс жүзіндегі шындыққа ("verità effettuale") тікелей жүгінуді" дұрыс деп санады. Осы бөлімде Макиавеллидің прагматикалық идеалы ең анық көрінеді. Макиавеллидің ойынша, ханзадалар жаман адамдарға кездесетіндіктен, өзі де сондай болуға үйренуі керек және осы қабілетін қажеттілікке қарай пайдалануы тиіс. Билеушінің өзінің поддандыларына қатысты мінез-құлқы туралы айта келіп, Макиавелли басқа жазушылардың пікірінен өзгешеленеді және былай деп жазады: Адамдар шын мәнінде болмаған республикалар мен биліктерді ойлап тапты. Бірақ адамдардың өмір сүру жолы, олардың қалай өмір сүруі керек дегенінен соншалықты алшақтап кеткен, кім болса да, қазіргі жағдайды ұмытып, идеалды қуалайтын болса, өзіне зиян келтіреді, өйткені барлық ісінде жақсылықты іздеуші адам құрып кетеді, себебі жақсы емес адамдар көп. Ханзаданың бойында көптеген қасиеттер болуы мүмкін, бірақ оның барлық жақсы қасиеттерге ие болуына тым көп мән беруінің қажеті жоқ. Ханзада мейірімді, адал, кішіпейіл, турашыл және діндар болып көрінуі мүмкін, бірақ ең бастысы – осы қасиеттерге ие екенін көрсетуі ғана. Ханзаданың мұндай қасиеттері болуы міндетті емес, өйткені кейде оларға қарсы әрекет ету қажет. Жаман атқа ие болуден сақтану керек болса да, кейде солай болуға дайын тұру керек. Шындығында, ол кейде қасақана жамандықты таңдауы керек: Егер кімде-кім істегенін емес, қалай істеу керек еді дегенге мән берсе, ол өзінің құрылуына жылдам жетеді, аман қалуға емес.
Since there are many possible qualities that a prince can be said to possess, he must not be overly concerned about having all the good ones. Also, a prince may be perceived to be merciful, faithful, humane, frank, and religious, but most important is only to seem to have these qualities. A prince cannot truly have these qualities because at times it is necessary to act against them. Although a bad reputation should be avoided, it is sometimes necessary to have one. In fact, he must sometimes deliberately choose evil: He who neglects what is done for what ought to be done, sooner effects his ruin than his preservation.
Кеңпейілділік пен сақтық (16-тарау)
Егер билеуші өзінің халқына тым жомарт болса, Макиавелли оны бағаламайтынын, тек ашкөздікке ұшырататынын айтады. Бұған қоса, шамадан тыс жомарттық экономикалық тұрғыдан тиімсіз, себебі барлық ресурстар ақырында таусылып қалады. Бұл салықтардың өсуіне алып келеді, соның салдарынан билеушіге қайғы жетеді. Егер ол жомарттығын тоқтатуға немесе шектеуге шешім қабылдаса, оны ықшамдыққа салып қараушы болады. Осылайша, Макиавелли адамдардың жеккөруінен сақтану, жомарттыққа қатысты жақсы бедел құрудан маңызды деген қорытындыға келеді. Ақылды билеуші, тым жомарт болуға тырысып жек көрінуден гөрі, қаскөй деп танылуға дайын болуы керек. Ал екінші жағынан: "Өзіңе немесе халқыңа тиесілі емес нәрселерді беру – Кир, Цезарь және Александр сияқты үлкен сыйлықтарға ұласуы мүмкін, өйткені бөтеннің мүлкін жұмсау сенің абыройыңды кемітпейді, керісінше, арттырады; тек өзіңдікінен жұмсағанда ғана зиян көресің".
Қатыгездік пен мейірімділік (17 - тарау)
Макиавелли осы тарауды мейірімділіктің қалай дұрыс емес қолданылуы мүмкін екендігімен бастайды, бұл ханзада мен оның мемлекетіне зиян келтіреді. Ол соңында ханзаданың, егер ол өзінің поддандыларын бағынышта ұстау үшін қажет болса, қатыгездікке ұшыраудан тартынбауы керектігін айтады. Себебі, бұл оның билігін сақтауға көмектеседі. Ол өзінің қатыгездігімен бүліктерден қорғалған Чезаре Борджияның мысалын келтіреді. Ол бұл мысалды Флоренция басшыларымен салыстырмайды, олар тым көп мейірімділік танытып, қалаларында тәртіпсіздіктерге жол берді. Махаббат пен қорқыныш арасында қайсысы жақсы деген сұраққа жауап бере отырып, Макиавелли былай деп жазады: «Жауап: екеуі де болуды әркім қалайды; бірақ оларды біріктіру қиын болғандықтан, егер екеуі де мүмкін болмаса, сүйгеннен гөрі қорқынышқа ие болу әлдеқайда қауіпсіз». Макиавеллинің сөзіне сәйкес, бейбіт уақытта берілген уәделер қиын жағдайда әрдайым орындалмайды, ал қорқынышпен берілген уәделер қорқыныштан туып, орындалады. Дегенмен, ханзаданың өзін жек көруге дейін қорқытуға болмайды, мұндай жағдай туындауы мүмкін. Бұл тарау, мүмкін, еңбектің ең танымал бөлігі болып табылады, себебі ол Макиавеллидің сүйгеннен гөрі қорқынышқа ие болу жақсы деген атақты идеясының негізін түсіндіреді. Оның негіздемесі таза прагматикалық: «Адамдар өзін сүйгенге зиян келтіруден гөрі, өзін қорқытқанға зиян келтіруден аз алаңдайды», - деп атап көрсетеді ол. Қорқыныш – поддандыларының бағынуын қамтамасыз ету және ханзаданың қауіпсіздігін сақтау құралы. Ең бастысы, Макиавеллидің пікірінше, ханзада поддандыларының мүлігіне немесе әйелдеріне араласпауы керек, ал егер кімді-де бірді өлтіру қажет болса, оны дұрыс себеппен жасауы керек. Әскерге қатысты, үлкен гарнизонды біріктіру үшін қорқыныш қажет, және ханзада бұл жағдайда қатыгездікке қарсы болмауы керек. Әскерін басқаратын ханзада үшін қатыгездік таныту өте маңызды, себебі ол жауынгерлерінің толық құрметін алудың жалғыз жолы. Макиавелли екі ұлы әскери қолбасшыны – Ганнибал мен Сципион Африканды салыстырады. Ганнибалдың әскері әртүрлі нәсілден құралған болса да, олар басшыларынан қорқып, ешқашан көтеріліс жасаған емес. Макиавелли мұны «адамдыққа жат қатыгездік» деп атайды, оны ол жақсы қасиет деп сипаттайды. Ал Сципионның әскері, керісінше, Сципионның «тырысқан мейірімділігі» салдарынан бүлік-шайқастарға ұшырады, бірақ ол республикада өмір сүргендіктен, бұл оған даңқ әкелді.
Княздар өз сөздерін қалай орындауы керек? (18-тарау)
Макиавелли әміршінің сөзін сақтағаны үшін мақталуын айтады. Алайда, ол шындығында ең айлакер билеушілер саяси жетістікке жететінін де атап көрсетеді. Сондықтан, әмірші өзінің сөзін тек мақсатына сай келген жағдайда ғана орындауы керек, бірақ сонымен қатар, өзінің сөзін орындайтыны және оған сенімді екені туралы көңілдегі түсінікті қалыптастыруға бар күшін салуы тиіс. Макиавелли билеушіге «үлкен өтірікші және алдамшы» болуға кеңес береді, сондай-ақ адамдарды алдау оңай болғандықтан, басқаларды алдау оған қиындық тудырмайды дейді. Ол мұны адамдардың жамандыққа бейім және өз сөздерін сақтамайтындықтарымен түсіндіреді, сондықтан билеуші де оларға сәлем беруге міндетті емес. Макиавелли айтқандай, «Ол мейірімді, сөзіне адал, әдепті, және ізгіленген болып көрінуі керек. Шын мәнінде, олай болуы да керек. Бірақ оның мінезі сондай болуы керек, егер қажет болса, керісінше болуға дайын болуы керек». 15-тарауда айтылғандай, билеуші өз әрекеттерін жасыру үшін жақсылыққа ұмтылуы керек, ал қажет болған жағдайда басқаша болуға дайын болуы керек; бұл өтірік айтуды да қамтиды, бірақ ол қанша өтірік айтса да, әрқашан шыншыл болып көрінуі керек. Осы тарауда Макиавелли «аңдарды» адал емес мінез-құлықтың метафорасы ретінде пайдаланады. Ол заңды мінез-құлық адам табиғатының бір бөлігі болғанымен, билеуші өзінің режимінің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін адамдар мен аңдардың табиғатын даналықпен пайдалануды үйренуі керек дейді. Алайда, осы тарауда оның назары тек «аңдық» табиғатқа аударған. Ол әсіресе күш қолдануды «арыстанға», ал алдауды «түлкіге» теңеп, билеушіге оларды зерттеуді кеңес береді. Осы метафораны қолдану арқылы Макиавелли, көрінетіндей, римдік шешен және мемлекет қайраткері Цицеронның «Міндеттер туралы» еңбегіне сілтеме жасайды және оның қорытындысын жоққа шығарады, кейде арсыз мінез-құлық саяси тұрғыдан қажет деп санайды.
Қадірсіздік пен жеккөрушіліктен аулақ болу (19-тарау)
Макиавелли монархтардың сезінетін қорқынышты ішкі (ішкі) және сыртқы (сыртқы) қорқыныштарға бөледі. Ішкі қорқыныш оның патшалығында болады және азаматтарына бағытталған. Макиавелли жаушыл көзқарастар пайда болғанда әркімге күдікпен қарауды ескертеді. Макиавеллидің пікірінше, адамдардың көпшілігі мүліктерінен және әйелдерінен айырылмаса қанағаттанады, ал амбициясы барлар аз ғана. Князь өзінің мінез-құлқы арқылы құрметке ие болуы керек, себебі билеушілерді жек көріндірмей, халықтың қанағаттануын сақтаған князь, Макиавелли сендіреді, сыртқы күштермен біріккен заговоршылардан қорықпауы керек. Мұндай жағдайда заговор жасау өте қиын және қауіпті. Макиавелли, көрінері, князь жек көруден қашып құтыла алады деген қағидасынан бас тартып отырған сияқты, өйткені ол әлдекімнің оны жек көретінін айтады, сондықтан қарапайым халықтың жек көруінен аулақ болуға тырысуы керек. Рим императорларында көпшілік пен амбициялы азшылықтан өзге, қатыгез және ашкөз әскер де болды, олар өз ашкөздігінен халыққа қарсы теріс талаптар қойып, қосымша проблемалар туғызды. Князь жек көрінуден аулақ болуы керек, бірақ оны әлдекім жек көреді, сондықтан ол ең болмаса ең күштілердің жек көруінен сақтануы керек, ал Рим императорлары үшін бұл өз ашкөздігінен халыққа қарсы теріс талаптар қойған әскерді қамтиды. Ол Септимий Северді жаңа билеушілердің үлгісі ретінде келтіреді, өйткені ол «бірдей түлкі мен арыстанның бейнесін» сомдады. Север әскери қарсыластарын алдап өлтірді, және халықты қысымға алғанымен, Макиавелли қарапайым халықты «қанағаттандырып, мас күйге жеткізді» дейді. Макиавелли өз заманында тек түрік империясында ғана римдіктерге тән мәселе болғанын айтады, себебі басқа елдерде халық әскерден күшті болды.
Қамалды билік құрудың тиімділігі (20-тарау)
Макиавеллидің айтуынша, бағындырылған территорияларда бекіністер орнату, кейде тиімді болғанымен, көбінесе сәтсіз аяқталады. Бекіністерді пайдалану жақсы жоспар болуы мүмкін, бірақ Макиавелли: «Қамалдарға сене отырып, халықтың өзін жек көруін ескермейтін адамдарды кінәлаймын» дейді. Ол Катерина Сфорцаны мысалға келтірді, ол өзін қорғау үшін бекініс қолданған, бірақ соңында өз халқының сатқындығына ұшырады.
Құрметке ие болу (21-тарау)
Патшаның ұлы істер атқару арқылы ғана құрметке ие болатыны рас. Макиавелли Испания королі Фердинандты үлкен жетістіктері арқылы өзінің қабілетін көрсетіп, құрметке қол жеткізген және дін атынан көптеген жерлерді жаулап алып, халқын көтеріліс жасамас үшін бағындырған монархтың мысалы ретінде келтіреді. Екі соғысып жатқан мемлекетке қатысты Макиавелли бейтарап болудың орнына әрқашан бір жаққа қосылудың абзал екенін айтады. Оның себептерін былай түсіндіреді: Егер одақтастарыңыз жеңіске жетсе, сіз олардан күшті болсаңыз да, болмасаңыз да пайда көресіз. Егер сіз күшті болсаңыз, одақтастарыңыз сіздің бағыныңызда болады; ал егер олар күшті болса, сізге көрсеткен көмегіңіз үшін әрдайым міндеттілік сезінеді. Егер сіздің тарапыңыз жеңіліске ұшыраса, сізде жеңілген жақта да одақтас болады. Макиавелли билеушінің күшті күшке одақтасуды қажет болмаса, дұрыс емес екенін де айтады. Қорытындылай келе, ең маңызды қасиет – қай кәсіптің көп пайда әкелетінін білу және оны батыл түрде іске асыру.
If your allies win, you benefit whether or not you have more power than they have. If you are more powerful, then your allies are under your command; if your allies are stronger, they will always feel a certain obligation to you for your help. If your side loses, you still have an ally in the loser. Machiavelli also notes that it is wise for a prince not to ally with a stronger force unless compelled to do so. In conclusion, the most important virtue is having the wisdom to discern what ventures will come with the most reward and then pursuing them courageously.
Асылдар мен қызметкерлер (22 тарау)
Жақсы қызметшілерді таңдау тікелей ханзаданың зиялы қабілетіне әсер етеді, сондықтан егер олар адал болса, ханзада дана саналады; бірақ, олар басқаша болса, ханзада жағымсыз сынға ұшырайды. Макиавелли зиялы қабілеттің үш түрі бар екенін айтады:
Біріншісі – өзінің күшімен түсінетін, бұл – өте жақсы қасиет. Екіншісі – басқалардың түсінгенін түсінетін, бұл – жақсы қасиет. Үшіншісі – өзі де, басқалар арқылы да түсінбейтін, бұл – пайдасыз. Егер ханзаданың бірінші типтегі зиялы қабілеті болмаса, онда ол кем дегенде екінші типке ие болуы керек. Себебі, Макиавелли айтқандай, "бастықтың өзінің ақыл-парасаты болмаса да, басқаның айтқаны мен істегенінің жақсылығын немесе жамандығын ажырата білуі қажет".
The kind that understands things for itself – which is excellent to have. The kind that understands what others can understand – which is good to have. The kind that does not understand for itself, nor through others – which is useless to have. If the prince does not have the first type of intelligence, he should at the very least have the second type. For, as Machiavelli states, "A prince needs to have the discernment to recognize the good or bad in what another says or does even though he has no acumen himself".
Мақтанушылардан аулақ болу (23-тарау)
Бұл тарауда жағымпаздардың жаман қасиеттері көрсетілген; Макиавелли: «Адамдар өз ісіне осылай құмарланып, өзін-өзі алдауға бейім, сондықтан олардың осы аурудың құрбаны болмауы қиын. Ал жағымпаздардан қорғануға жасалған әрекеттер жек көріну қаупін де әкелуі мүмкін», – деп жазады. Жағымпаздар әмірші үшін үлкен қауіпті құрады, себебі олардың мақтауы әміршінің ақылға сыймас шешімдер қабылдауына, ал ақыл-кеңестен толығымен бас тарту да жамандыққа алып келуі мүмкін еді. Сондықтан, орта жол таңдалуы керек. Саналы әміршінің жақсы кеңесшілер тобы болуы керек, олар оған барлық мәселелер бойынша шындықты айтуы тиіс. Олардың барлық пікірлері ескерілуге тиіс. Ақырында, шешімді әмірші қабылдап, оны толыққанды жүзеге асыруы керек. Егер әмірші ойын жиі өзгертетін болса, оның беделіне нұқсан келеді. Әмірші жақсы кеңесті жаманнан ажырата білуі керек. Макиавелли император Максимилиан I-ді жағымсыз мысал ретінде келтіреді: Максимилиан құпиялы болғандықтан ешкіммен кеңеспеген, бірақ жоспарларын жариялағаннан кейін қарсылық көріп, оларды дереу өзгертіп тастаған.
Италия князьдері өз мемлекеттерін неге жоғалтты (24 тарау)
Макиавелли жаңа князь мұрагерлік князь сияқты тез құрметке ие бола алатынын айтқаннан кейін, Италияда ұзақ уақыт билікте болған, бірақ оны жоғалтқан княздер жаман сәтті кінәлаудың орнына, өздерінің белсенсіздігін кінәлауы керек дейді. "Өзіңді көтеріп алуға біреу келеді деп ешқашан ойламау керек". Олардың бәрі қару-жарақтың жетіспеушілігін көрсетті (бұл туралы бұрын да айтылған), сондай-ақ олардың халқы жаушыл болды немесе күштілерден қорғануды білмеді.
Адамның өмірінде бақыттың рөлі қандай және оның қай жағынан кері әсері болуы мүмкін? (25-тарау)
"Князьдердің айналары" жанрында сәттілікті атап өту дәстүрлі болған, бірақ "Сәттілік ханзадаға басқа ешқандай ұқсас еңбектегідей әсер етеді". Макиавелли біздің іс-әрекетіміздің жартысын сәттілік ғана бағалайды, ал қалған жартысын "еңбекпен", сақтықпен және ізгілікпен бақылай аламыз дейді. Одан да ерекшесі, Макиавелли жамандықтан сақтану үшін тек сақтықты ұсынбастан, тарихтағы ең ұлы князьдер көбірек тәуекелге барып, өз еңбегі, ізгілігі, сақтығы және әсіресе жағдайдың өзгеруіне бейімделу қабілеті арқылы билікке жеткенін айтады. Макиавелли тіпті тәуекелге қарсылық ретінде тәуекел етуге шақырады. Белгілі метафорада Макиавелли: "асығыс болу сақтықтан жақсы, себебі сәттілік – әйел сияқты; оны бағындыру үшін, оны ұрып-соғу және басып тастау қажет" дейді. Гилберт (217-бет) Макиавеллидің досы, тарихшы және дипломат Франческо Гикчардинидің сәттілік туралы ұқсас ойларын айтады. Макиавелли сәттілікті, тасқын кезінде бақылау қиын болатын ағынға толы өзенмен салыстырады. Бірақ тыныш кезде адамдар оның зиянын азайту үшін бөгеттер мен жағалауларды нығайта алады. Макиавеллидің пікірінше, сәттілік қарсылық көрсетілмейтін жерлерге шабуылдайды, жақында Италияда болған жағдай да осылай болды. Макиавеллинің айтуынша, оның замандастары итальяндықтар жағдайды тек сәттілікке ғана емес, "сәттілік пен Құдайға" қалдырады. Макиавелли бұл үзіндіде, сондай-ақ өзінің басқа да еңбектерінде, христиан дінінің өзі итальяндықтарды өз саясатында әлсіз және жалқау қылып отырғанын көрсетеді, олар қауіпті өзендерді бақылаусыз қалдырғандай.
Италияны жаулап алып, варварлардан азат етуге шақыру (26-тарау)
Рим папасы Лео X кітап жазылған кезде папа және Медичи әулетінің мүшесі болған. Бұл тарау Медичилерге Италияны итальяндық әскерлерді пайдаланып, кітаптағы кеңестерге сәйкес жаулап алу үшін жинақталған ақпаратты қолдануға тікелей үндеу жасайды. Патшаларға кеңес беретін кітаптарда мұндай шақырулар жиі кездесетіні белгілі. Бірақ Медичи әулетінің Папалық биліктегі орнының жеке билік базасы ретінде, сондай-ақ дүниелік саясаттың құралы ретінде пайдаланылуы керек деп ашық айтылуы ерекше. Шындығында, Борджиа әулетінің шіркеу билігін дүниелік саясатта пайдалануға жасаған "жақындағы" және даулы әрекеттері, көбінесе қатыгездікпен жүзеге асырылған. Бұл кітаптың басынан соңына дейін даулы мәселенің жалғасуын көрсетеді.
Талдау
Макиавеллидің арнау хатынан көрініп тұрғандай, оның еңбегі ақырында «Көрікті Лоренцоның» немересі, Флоренцияның билік басындағы Медичи отбасының мүшесі, оның ағасы Джованни 1513 жылы папа Лео X болды. Оның жеке хат-хабарларынан оның 1513 жылы, Медичи Флоренцияны қайтадан қолға алғаннан кейін және Макиавелли тұтқындалғаннан, азап шеккеннен және келе жатқан Медичи режимімен қуылғаннан бірнеше ай өткен соң жазылғандығы белгілі. Бұл туралы Франческо Ветторимен ұзақ уақыт талқыланды – Макиавеллидің досы – оны Медичиге тапсырып, мақтағысы келді. Кітап бастапқыда Джулиано ди Лоренцо де Медичиге, жас Лоренцоның ағасына арналып жазылған, бірақ ол 1516 жылы қайтыс болды. Бұл еңбекті баспаға шығарғанға дейін Медичилердің бірде-біреуі оқығаны анық емес. Макиавелли оның мазмұнын тек оқығаннан ғана емес, сонымен қатар, ерекше, нақты тәжірибеге негізделген, княздер табиғаты мен «үлкен адамдардың іс-әрекеттері» туралы білімі туралы әшекейленбеген қорытынды ретінде сипаттайды. Макиавелли «Принцте» анық мақұлдаған саяси мінез-құлық түрлері замандастары үшін шоқ болып саналды, ал оның аморалдылығы әлі күнге дейін маңызды талқылану тақырыбы болып табылады. Бұл еңбекте ханзадаларға төрешілікті қалай жүзеге асыру керектігі туралы кеңес берілгенімен, жалпы алғанда, Макиавелли республикалық үкімет түрін артық көрген деп есептеледі. Кейбір комментаторлар оның Италиядағы саяси қақтығыстар мен тұрақсыздықтың үздіксіз кезеңінде өмір сүргенін және оның ықпалы көптеген адамдардың «күлкісін, теңдігін және бостандығын» арттырып, ортағасырлық католицизмнің «классикалық телеологиясының» ұстанымын жеңілдеткенін, ол «жеке адамдардың қажеттіліктері мен қарапайым адамның қалауларын ғана ескермеген, бірақ жаңашылдықты, іскерлікті және себеп пен әсердің қарым-қатынасын зерттеуді тоқтатты, бұл қазір бізге табиғатты басқаруға мүмкіндік береді» деп атап өтті. Екінші жағынан, «егер біз Макиавеллиді негізінен патриот немесе ғалым деп мойындауға мәжбүр болсақ та, оның жамандықты үйретуші екенін жоққа шығаруға мәжбүр болмас едік» деп атап өтті. Сонымен қатар, Макиавелли «өзінің не істеп жатқанын білмейтін, әрі ақылға қонымды достарына мойындамайтын жомарт адам еді». Макиавелли «ақылға қонымды республикалар мен княздіктерге» сүйенудің орнына «нақты шындыққа» (verita effetuale) қарау қажеттігін атап өтті. Ол жануарларды бейнелеп, құрметті мінез-құлық пен қылмыскерлік мінез-құлық арасындағы айырмашылықты көрсетіп, «бірін заңға сәйкес, екіншісін күшпен күресудің екі жолы бар; біріншісі адамдарға тән, екіншісі аңға тән». «Принц» кітабында ол өзінің пікірінше ең жақсы этикалық немесе саяси мақсаттар не екенін түсіндірмейді, тек өз байлығын басқару, кездейсоқ жағдайдың не әкелетінін күтуден басқа. Макиавелли басшылардың табиғатынан даңқ пен құрметке ұмтылатындығын түсініп отырды. Ол бұл мақсаттарды басшыда «әдептілік» және «сарапшылық» қажеттілігімен байланыстырды және осындай қасиеттерді жақсы саясат үшін маңызды деп тапты. Ұлы адамдар өздерінің ізгіліктері мен парасаттылығын дамытып, пайдаланғаны христиан князьдеріне берілген дәстүрлі кеңестердің тақырыбы болды. Ал артық ізгілік дегеніміз - сәл сәл сәттілікке деген сенімнің азаюы, бұл Макиавеллидің заманында, тіпті ол біршама даулы болса да, классикалық ықпал еткен «гуманистік жалпыға ортақ» болды. Алайда, Макиавелли өз заманындағы басқа авторлардан әлдеқайда асып түседі, олар өз пікірінше, жағдайды бақытқа қалдырды, сондықтан да олардың христиандық сенімдері үшін жаман билеушілерге. Ол «сапа» және «сақтық» сөздерін атақ-даңқ іздеу және мінез-құлықтың кереметдігімен сипаттады, бұл терминдерді дәстүрлі христиандық қолданумен қатты қарама-қайшы, бірақ олар шыққан бастапқы дохристиандық грек және римдік түсініктерге көбірек сәйкес келеді. Ол адамдарды өркениетке, тәуекелге талпындырды. Сонымен дәстүрден бас тартып, ол тұрақтылықты ғана емес, сонымен қатар түбегейлі жаңашылдықты саяси қоғамда принстің мүмкін мақсаттары ретінде қарастырды. Үлкен реформаларды жүргізу принстің ізгілігін көрсетіп, оған даңқ әкелуі мүмкін. Ол Италияға үлкен реформалар қажет деп санаған, және бұл пікір кеңінен таралған. Макиавелли сипаттамалары басшыларды өздерінің байлығын даңқты түрде басқаруға шақырады, кейбір жағдайларда мұндай жобаның қауіптілігіне және қажетті зұлымдыққа және заңсыздыққа қарамастан, қоғамдастықты айқындайтын «тұрмыстар мен тәртіптерді» жаңадан «құруды» (немесе қайта құруды) талап етеді. Жаңа мемлекеттің немесе тіпті жаңа діннің негізін қалау, әділетсіздік пен аморальдылықты пайдалану «Принцтің» басты тақырыбы деп аталады. Макиавелли бұл ұстанымын «егер ханзада махаббатқа ие болмаса, ол жек көруден қашып құтылуы мүмкін» екенін түсіндіру арқылы негіздейді; сондықтан ол өзінің билігін ешқашан бос жібермейді, өйткені «жаза қорқынышымен ұсталады» және уақыт өте келе азайған жоқ. Саяси теоретик үшін мұны жария ету Макиавеллидің ортағасырлық схоластикадан және классикалық саяси философия дәстүрінен, әсіресе сол кездегі католицизмнің сүйікті философы Аристотельден ең айқын үзілісі болды. Бұл Макиавеллидің заманауилыққа ең ұзаққа созылған ықпалының бірі. Дегенмен, Макиавелли классикалық дохристиандық саяси философияның күшті ықпалында болды. Белгілі бір авторлардың сөздеріне сүйенсек, Макиавелли Ксенофонды Платон, Аристотель және Цицероннан гөрі көбірек сілтеме жасайды. Ксенофон княздарға арналған классикалық айналардың бірін, «Кирдің тәрбиесін» жазды. «Ксенофонның Кирі XVI ғасырдың көптеген әдеби адамдары үшін батыр болды, бірақ Макиавелли үшін ол тірі болды». Сонымен қатар, Штраус атап көрсеткендей, Ксенофон диалог жазды, «Иеро», онда дана адам тиранмен мейірімділікпен айналысты, Макиавелли «көрінетін ханзаденің» идеалдарын жоюға жақындады. Алайда, Ксенофон, Платон және Аристотель сияқты, ол Сократтың ізбасары болды және оның еңбектері «телеологиялық аргументті» мақұлдады, ал Макиавелли мұндай аргументтерді жобалады. Бұл мәселе бойынша басқа авторлар Макиавеллидің Демокриттен, Эпикурдан және классикалық материализмнен біраз нәрсе үйренген болуы мүмкін екенін дәлелдейді, бірақ бұл саяси реализммен немесе тіпті саясалыққа қызығушылықпен байланысты болған жоқ. Риторика тақырыбында Макиавелли кіріспесінде «Мен бұл кітапты дөңгелек фразалармен немесе үлкен, әсерлі сөздермен, немесе көптеген адамдар өздері жасаған нәрсені сипаттау немесе безендіру үшін қолданатын жалған әдеміліктермен әшекейлемедім» деді. Бұл дәстүрлі риторикалық стильдерден алшақтауды көрсетеді, бірақ классикалық риториканың бірнеше салаларында эхо бар. Мысалы, 18-тарауда ол күш пен ақылды бейнелейтін арыстан мен түлкінің метафорасын қолданады; басқа авторлардың сөздеріне сүйенсек, «Макиавеллидің арыстан мен түлкінің метафорасын алған римдік авторы Цицерон болды». Макиавеллинің заманында Цицерон жазған деп есептелген «Риторика ад Херенний» риториканы оқыту үшін кеңінен қолданылды, және Макиавелли онымен таныс болды деп болжауға болады. Алайда, Цицеронның кеңінен қабылданған еңбектерінен айырмашылығы, басқа авторлардың сөздеріне сүйенсек, «Ad Herennium күш пен алдауды қолдануды ғана емес, сонымен қатар оларды саяси қызметке қатысты қалыпты және тіпті қажет деп санайтын этикалық жүйені ұсынады». Бұл Макиавелли пайдалануы үшін өте қолайлы мәтін жасайды.
Сатиралық
Бұл түсіндіруді ғалым Гаррет Маттингли (1958 ж.) танымал етіп, ол: «Макиавеллидің шағын трактаты кейбір жағынан басқа "Принцтердің айналары" сияқты болса, екінші жағынан олардың бәрін саяси Қара мисса сияқты әжуалықпен моқтап жіберген» деді. Бұл пікірді бұрын Ағарту дәуірінің көрнекті философтарының кейбіреулері қолдаған. Дидро бұл еңбектің мазақтау мақсатында емес, сыбайлас жемқорлықпен айналысқан князьдық билікті жасырын түрде әшкерелеу үшін жазылғанын болжады. Ал француз философы Жан Жак Руссо «Қоғамдық келісімшарт» еңбегінде былай деді: «Макиавелли – адал адам және жақсы азамат, бірақ Медичи сарайымен байланысты болғандықтан, елдің құлшыныс кезіндегі бостандыққа деген құштарлығын жасыра алмады. Оның ұнатпайтын кейіпкері – Цезарь Борджияны таңдауы оның жасырын мақсатын анық көрсетеді; ал «Принц» ілімі мен Ливий тарихы және Флоренция тарихы туралы жазбалар арасындағы қайшылық осы терең саяси ойшылдың еңбегін осы күнге дейін беткей немесе жемқор оқырмандар ғана зерттегенін көрсетеді». Рим соты оның кітабына қатаң тыйым салды. Мен оған сенемін, себебі ол дәл осы сотты ең айқын бейнелейді. «Сатира» деген сөз дұрыс таңдалған-тұрғанымен, бұл түсінік Макиавеллидің еңбектерін зерттеушілер арасында сирек кездеседі. Мысалы, Исайя Берлин Макиавеллидің еңбектерінен басқа, сатирикалық туындыларға ұқсамайтын нәрсе таба алмағанын айтады.
Алдау
Мэри Диц өзінің «Принцті тұзаққа салу» атты эссесінде Макиавеллидің мақсаты Руссо айтқандай сатирикалық емес, керісінше, «халықты қаруландыру сияқты мұқият жасалған кеңестерді ұсыну арқылы, егер оған ерілсе, билеушіні құлатуға бағытталған» екенін жазады. Осы көзқарас бойынша, Флоренцияда республиканы қайта орнату мақсаты болған. Ол Макиавеллидің парадоксалды кеңес беретін үш саласына назар аударады: Ол жомарттықтың қажеті жоқ деп есептейді және халықтан қолдау алу үшін алдауды қолдайды. Бірақ Макиавелли бұрынғы республикашыл төңкеріс ханзаданың жомарттығынан туындаған халықтың бейқұлықтығы салдарынан сәтсіз аяқталғанын жақсы біледі. Ол флоренциялықтардың демократияны қолдайтынын және ханзадаға қарсы болатынын білсе де, халықты қаруландыруды қолдайды. Ол ханзадаға жаулап алған қаласында тұруға кеңес береді. Бұл Медичилердің әдеттегі қала сыртында тұру саясатына қарама-қарсы келеді. Бұдан бөлек, бұл бүлікшілерге немесе азаматтық жасаққа ханзадаға шабуыл жасап, оны құлатуды жеңілдетеді. Дицтің сөзіне қарағанда, тұзақ сәтті болмады, себебі Лоренцо – «күдікті ханзада» – «бұрынғы республикашылдың» еңбегін оқымаған көрінеді.
He discourages liberality and favors deceit to guarantee support from the people. Yet Machiavelli is keenly aware of the fact that an earlier pro republican coup had been thwarted by the people's inaction that itself stemmed from the prince's liberality. He supports arming the people despite the fact that he knows the Florentines are decidedly pro democratic and would oppose the prince. He encourages the prince to live in the city he conquers. This opposes the Medici's habitual policy of living outside the city. It also makes it easier for rebels or a civilian militia to attack and overthrow the prince. According to Dietz, the trap never succeeded because Lorenzo – "a suspicious prince" – apparently never read the work of the "former republican."
Басқа түсіндірмелер
Италиялық марксистік философ Антонио Грамши Макиавеллидің бұл еңбегінің аудиториясы бұрыннан билік құрып отырған (немесе "гегемонияға" ие) топтар емес, жаңа гегемония құруға тырысып жатқан қарапайым халықтың өзі болды деп санайды, соның арқасында Макиавелли алғашқы "Италиялық Якобин" атанды. Ханс Барон – Макиавелли "Билеушіні" жазғаннан кейін еркін республикаларға қатысты пікірін күрт өзгертіп, жақтаған болуы керек деген пікірдегі бірнеше маңызды зерттеушілердің бірі.