Кіріспе

1589 жылы Джованни Ботероның саяси тұжырымдамасы – «Мемлекеттік себеп» (итальянша: Della Ragion di Stato) – итальяндық иезуит Джованни Ботероның саяси философиясы. Бұл кітап алғаш рет «Мемлекеттік себеп» терминін танымал етті және саяси бестселлерге айналып, XVI ғасырдың соңы мен XVII ғасырда 15 итальяндық басылымнан өтті, сондай-ақ испан, латын және француз тілдеріне аударылды. Ботероның «Мемлекеттік себеп» еңбегі неміс тіліне «Johannis Boteri Grundlicher Bericht Anordnung guter Polizeien und Regiments» (1596) деген атпен аударылған. Континенттегі табысқа қарамастан, Ботероның «Della Ragion di Stato» еңбегі Англияда жарық көрген жоқ. Дегенмен, Британ кітапханасында ағылшын тіліндегі бұл еңбекке арналған, көпке танылмаған қолжазба аудармасы сақталған. Ботероның трактатын ағылшын тіліне П.Ж. және Д.П. Уэйли аударған, ал кіріспесі Д.П. Уэйлиге (Лондон, 1956), ал соңғы кезде Роберт Бирлиге (Кембридж, 2017) тиесілі. «Мемлекеттік ақыл» деген ұғым Ботероның идеяларымен толыққандай сәйкес келетін үкімет туралы ойлау жолын білдірмейді. Ол XV ғасырдың соңында пайда болып, XVIII ғасырға дейін кең таралды. Ботероның мемлекеттік басқарудағы толық моральдық емес принциптерді сынағанына қарамастан, бұл билеушілердің мемлекеттің билігін кеңейту, сақтау және нығайту мақсатында табиғи және жазба заңдарға қайшы келетін іс-әрекеттер жасау құқығын көрсетеді.

Сипаттама

Кітап алғаш рет 1589 жылы Венецияда жарық көрген. Ол Никколо Макиавеллимен байланысты мемлекеттік басқару тәсілдерін сынап, экономиканы саясаттың бір бөлігі ретінде ұсынғандығымен көзге түседі. 1589 жылғы "Мемлекеттік ақыл" басылымының алғы сөзінде Ботеро макиавелизмге қатысты өзінің қатаң қарсылығын білдіреді. Ол 16 ғасырдағы саяси пікір-таластың бұзылуын Макиавелли ұсынған идеялармен байланыстырады. Дегенмен, Ботеро "Мемлекеттік ақыл" еңбегінде Макиавелли ойларының кейбір тұстарын қабылдайды. Мысалы, 1590 жылы Ботеро "Мемлекеттік ақыл" кітабына барлық еуропалық мемлекеттердің Венеция Республикасына қосылып, Осман империясын Еуропадан ығыстыру науқанына қатысуын ұсынатын жаңа тарау қосты. Бұл шақыру Макиавеллидің "Билеуші" еңбегінің соңында Италиядан барлық шетелдіктерді қуу туралы айтқан сөзімен үйлеседі. Ботеро сондай-ақ Макиавеллидің ақша емес, адамдар саяси жүйені сақтау үшін маңызды деген пікірін дамытады. Макиавелли үшін адамдар әскери батырлығымен маңызды болса, Ботеро билеушінің қолындағы ең құнды ресурстар – мемлекеттің халқы мен оның соғысқа дайындығы екенін жариялайды.

Мемлекеттік себеп

Ботеро өзінің Della ragion di Stato еңбегін жазу себептерінің арасында еуропалық сарайларда мемлекеттік мәселелер (сөздік) талқылауларының кең таралғанын айтады. Франция мен Италияда Ботеро "мемлекеттік ақыл" терминінің жиі Никколо Макиавеллидің саяси ойларымен байланысты екенін байқады. Осы және басқа да пікірталастарға қатысуға бейімделген Ботеро, мемлекеттік ақыл мәселесін құпиядан шығару үшін жазбаша және жарияланған форманы пайдаланады. Ботеро – мемлекет қайраткерлері өз саналары алдында жауапты болатын "адамгершілік" мемлекеттік ақылдың тұңғыш жақтаушысы. Ол әдепсіздікке, яғни Құдайдың бұйрықтарын үнемі бұзуға негізделген мемлекеттік ақылдың кез келген түріне қарсы тұрады. Макиавеллидің интеллектуалдық "көлеңкесінен" ең маңызды айырмашылық – Ботероның христиан дінін, әсіресе Рим-католик шіркеуін ыстық қабылдауы мен берік қолдауы болып табылады:

Билеуші өзінің барлық кішіпейілділігімен Құдай алдында тәжін иіп, билеушінің билігі мен оның поддандыларының мойынсұнуы Одан екенін мойындауы керек. Христиан билеушісі (өз) құпия кеңес бөлмесінің есігін Христиандыққа және Інжілге жаппауы керек, және Құдай заңын қарсы мемлекеттік ақылды құруы керек, оны қарсы тұрған құрбандықтай қарастырады. Діннің үкіметтегі күші соншалық, мемлекет оның негізі болмаса, қауіпсіздікке ие бола алмайды. Дің – барлық ізгіліктердің анасы. |Джованни Ботеро, Мемлекеттік Ақыл, П.Дж. Уэлей және Д.П. Уэлей аударған, Нью-Хейвен, Йель университеті Баспасы 1956, 63-бет.

Ботеро мен діни төзімділік

Негізінде, Ботеро сонымен қатар, дің, діни сенімнің және Рим католиктігінің мемлекеттік басқарудың кез келген түріндегі маңызды бөліктер екенін айтады. Ботеро Рим католиктігін ізгілік пен жақсы мінез-құлықтың негізі деп есептейді. Ол ислам мен христиан дінінің протестант тармағын Рим католиктігінің сақталуына және Еуропадағы тиімді басқаруға қауіп деп санайды. "Мемлекеттік сана" атты еңбегінде Ботеро саяси режимнің діни тұрғыдан әртүрлі болуын азаматтық тәртіпсіздікке және азаматтық соғысқа байланыстырады. Ол христиан билеушілерінің жаңа діндер мен діни бағыттардың таралуын шектеу үшін діни қарсылық білдірушілерге арнайы салық салуды және олардың еркін сөйлеуіне, жиналуына немесе қару ұстауына тыйым салуды ұсынады. Ең қиын жағдайларда Ботеро христиан билеушілерінің діни қарсылық білдірушілердің тұтас халқын қоныс аударуын жақтады. Ботеро христиан монархтарының Осман империясының діни азшылықтарға және Ассирия империясының еврей халқына қатысты қолданған саясатына ұқсас шараларды қабылдауын қолдайды.

Ботеро демография туралы

Негізгі еңбегінен басқа, Ботеро 1589 жылы "Мемлекеттік себептерге" қосымша ретінде жарияланған "Delle Cause della Grandezza della Città" (Қалалардың ұлылығының себептері туралы) атты арнайы трактат жазды. Бұл өте ерекше еңбек. Ботеро қалалардың өсуіне себеп болатын факторлар көбінесе Сенека айтқандармен сәйкес келеді, олардың әрқайсысының ықпалы анықталып, бағаланады. Алайда, бұл еңбек ең бастысы автордың Мальтустың теориясындағы нақты шындықтарды толық меңгергенін көрсетеді. Бұл оның колониялар ана елдердің халқын азайта бермейді деген тұжырымдамаларында және қалалардың өсуін шектейтін жағдайларды зерттеуінде ерекше көзге түседі.

Ботеро патшалардың билігінің шектері туралы

Ботероның пікірінше, патшалардың билігі шексіз емес. Аквина және Саламанка мектебінің философтарына сүйене отырып, Ботеро халық патшаға өздерін қорғау және гүлденуі үшін белгілі бір биліктерді сеніп тапсырады деп санайды: "Халық өз билеушісіне араларында заңды сақтау және оларды жауларының зорлық-зомбылығынан қорғау үшін қажетті билікті беруі тиіс".