Кіріспе
Практикалық ескертулерге негіделген саясат, идеалдар емес.
Реалдық саясат (; de real "реалистік, практикалық, нақты") – идеологиялық, моральдық немесе этикалық қағидаларды қатаң сақтамай, қалыптасқан жағдайлар мен факторларды ескере отырып дипломатиялық немесе саяси саясатты жүргізу тәсілі. Осы тұрғыдан алғанда, оның философиялық көзқарасы реализм мен прагматизммен ұқсастықтарды бөліседі. Көбінесе саясаттағы прагматизм деп қарастырылады, мысалы, "прагматикалық саясатты ұстану" немесе "реалистік саясат". Әдетте оң немесе бейтарап термин ретінде қолданылса да, Реалдық саясат мәжбүрлеушілік, аморальдық немесе Макиавеллилік деп есептелетін саяси шешімдерді білдіру үшін сындарлы түрде де қолданылуы мүмкін. Реалдық саясаттың белгілі жақтастары Отто фон Бисмарк, Генри Киссинджер, Джордж Ф. Кеннан, Збигнев Бжезинский, Ганс Дитрих Геншер, Дэн Сяопин, Шарль де Голль және Ли Куан Ю. Реалдық саясатқа қарама-қарсы – идеалдық саясат.
Этимология
Реалполитика терминін 19 ғасырдағы неміс жазушысы және саясаткері Людвиг фон Рошау енгізді. Ол 1853 жылы жазған «Германия мемлекеттік жағдайына қолданылатын Реалполитика қағидалары» атты кітабында терминнің мағынасын былай сипаттаған: Мемлекетті қалыптастыратын, сақтайтын және өзгертетін күштерді зерттеу – барлық саяси түсініктің негізі болып табылады және күш заңы мемлекеттер әлемін, дәл сол сияқты гравитация заңы физикалық әлемді басқарады деген қорытындыға әкеледі. Бұрынғы саяси ғылым осы шындықты жақсы білген, бірақ қате және зиянды тұжырымға келді – күштілердің құқығы. Қазіргі заман бұл этикалық емес қателікті түзетті, алайда күштілердің құқығынан бас тартқан соң, қазіргі заман күштілердің нақты күшін және олардың саяси ықпалының сөзсіздігін жиі елемеуге бейім. Тарихшы Джон Бьюдің пікірінше, бүгінгі таңда қолданылатын Реалполитиканың көп бөлігі терминнің бастапқы мағынасынан ауытқып кеткен. Реалполитика 19 ғасырдың ортасындағы Еуропада Ағарту дәуірінің мемлекет құру және билік саясатымен қақтығысуынан туындады. Бьюдің сөзіне сәйкес, бұл тұжырымдама либералды ағартушылық ережелерді ұстанбайтын әлемде либералды ағартушылық мақсаттарға қалай қол жеткізуге болады деген мәселеге жауап берудің алғашқы әрекеті болды. Рошау бұл терминді 1853 жылы енгізіп, 1869 жылы бұрынғы аргументтерін одан әрі жетілдірген екінші томды жариялады. 1848 жылғы көтеріліске дейін Парижде эмиграцияда болған Рошау революция кезінде отанына оралып, Ұлттық либералдық партияның белгілі бір тұлғасына айналды. 1848 жылғы революциялардың либералдық жемістері мәжбүрлеуші үкіметтердің құрбаны болған немесе сынып, дін және ұлтшылдық сияқты күшті әлеуметтік күштермен жұтылып кеткен кезде, Рошау, Бьюдің сөзіне сәйкес, осындай ынтамен басталған жұмыстың неліктен ұзақ мерзімді нәтижелер бермегені туралы терең ойға келді. Ол Ағарту дәуірінің ең үлкен жетістігі – күштің міндетті түрде дұрыс емес екенін көрсету болды деді. Либералдардың қателігі – күштілердің заңы әділетсіз екені дәлелденген соң, ол кенеттен жойылып кетті деп есептеу болды. Рошау былай деп жазды: «Реалполитик Иерихон қабырғаларын қирату үшін ең қарапайым соқаның ең күшті бұрқыншақтан да тиімді екенін біледі». Рошаудың тұжырымдамасын неміс ойшылдары 19 ғасырдың ортасы мен соңында қабылдап, 19 ғасырдың ортасында Германияны біріктірудегі Отто фон Бисмарктің саясатымен байланыстырды. 1890 жылға қарай Реалполитика сөзінің қолданылуы кеңінен тарады, бірақ оның бастапқы мағынасынан алшақтады.
Халықаралық қатынастардағы саяси реализм
Реалполитика саяси практиканы білдірсе, халықаралық қатынастардағы саяси реализм тұжырымы – халықаралық қатынастар саласындағы оқиғаларды түсіндіруге бағытталған теориялық аясқа қатысты. Саяси реализм теориясы мемлекеттердің – халықаралық аренадағы қатысушылар ретінде – реалполитиканы іске асыру арқылы өз мүдделерін ілгерілетеді деген тұжырымнан өрбиді. Керісінше, реалполитиканы саяси реализмнің қабылданған теорияларымен үйлесетін саясатты жүзеге асыру деп сипаттауға болады. Қай жағдайда болмасын, негізгі гипотеза саясаттың басты құралы билікті табу, иелену және қолдану екендігінде (сондай-ақ, билік саясатына қараңыз). Дегенмен, Кеннет Уолц сияқты кейбір халықаралық қатынастар реалистері мемлекеттік саясатты билікті өзі үшін мақсат тұтқаннан гөрі, күшті болу немесе қауіпсіздікті қамтамасыз ету тұрғысынан қарастырды.
Қытай
Қазіргі Реалполитика терминінен бұрын да Қытайда мыңдаған жылдар бойы «реалистік» дәстүр қалыптасқан. Көбінесе Қытай заңгерлігі деп аталады, оның мазмұнының рухы батыс көрермендері үшін оның туыстарының бірі – «Соғыс өнері» арқылы оңай танылуы мүмкін. Қытайдың әкімшілік ұйымдары 12 ғасырдан кешіктірмей басқа да Азия елдеріне, сондай-ақ батыс әкімшілік тәжірибесіне елеулі әсер етті, бұл қазіргі мемлекеттің дамуында маңызды рөл атқарды, оның ішінде мемлекеттік қызметке қабылдау үшін емтихандарды пайдалану да соның ішінде. Көктем және күз кезеңінен бастап (б.з.д. 771–476/403), өз мемлекеттерінің материалдық мүдделерін ілгерілету үшін «реалистік» реформаторларға көңіл бөлінді, Цинь мемлекеті б.з.д. 221 жылы алғашқы Қытай империясын – Цинь әулетін құрды, соның арқасында Қытайдың Соғысатын мемлекеттер кезеңі аяқталды. Осы дәуірде қалыптасқан саяси теория, оның ішінде Конфуцийшілдік, одан кейінгі барлық династияларға әсер етті. Заңшылдар деп аталатындар Конфуцийшілдікке қарағанда таза «Реалполитикалық» көзқарас ұстанады және заңға бағынбаған Шэн Пухайдан шыққан саяси тәсілді қамтиды, ол билеушіге фактілерді анықтау үшін пассивті бақылау жасауды, бірақ өзіне тым көп міндет алмай, байыптылық танытуды талап етеді. Синолог Херрли Г. Криль былай деп жазады: «Егер біреу асыра сілтеуді қаласа, (негізгі реалист) Шен Бухайдың Шу терминін немесе тәсілін «ғылым» деп аударуға және Пухайдың алғашқы саяси ғалым болғанын дәлелдеуге болады», дегенмен Криль «осы шамаға дейін баруға құштар емес». Мысалы, Соң герцогы Сян Соғысатын мемлекеттер кезеңінде Чу мемлекетімен соғысқанда, жау әскері (Жудың басшылығымен) өзеннен өтіп бара жатқанда шабуыл жасау мүмкіндігінен бас тартты. Цинь бұл әскери дәстүрді ескермей, жауының әлсіздіктерін пайдаланды.
Германия
Америка Құрама Штаттарында бұл термин көбінесе билік саясатына ұқсас, ал Германияда Реалполитиканың кері әсері аздау, ол идеалистік (немесе шынайы емес) саясатқа қарсы тұрып, шынайы саясатты білдіреді. Ол әсіресе 19 ғасырдағы ұлтшылдық дәуірімен байланысты. Реалполитика саясаты 1848 жылғы сәтсіз төңкерістерге жауап ретінде мемлекеттерді нығайту және әлеуметтік тәртіпті күшейту құралы ретінде қолданылды. Реалполитиканың ең танымал неміс жақтасы, оған қол жеткізудің бірегей мүмкіндігі мен қолданылған құралдары – Пруссия Корольдігінің Вильгельм I-нің алғашқы канцлері (1862–1890) Отто фон Бисмарк болды. Бисмарк Реалполитиканы Германиядағы Пруссияның үстемдігін орнату үшін пайдаланды. Ол Шлезвиг-Гольштейн мәселесі және Гогенцоллерн кандидатурасы сияқты саяси мәселелерді басқа елдерді қарсылыққа итеру және қажет болған жағдайда өз мақсаттарына жету үшін соғыс тудыру үшін қолданды. Мұндай саясат Бисмаркқа тән болды, ол «нақты» саяси әлемге прагматикалық көзқарас танытты. Тағы бір мысал – оның қызметкерлерді сақтандыру және зейнетақы сияқты социалистердің кейбір әлеуметтік саясатын қабылдауға дайындығы; ол төменнен үлкен өзгерістердің мүмкіндігін болдырмау үшін жоғарыдан кішкентай өзгерістерді енгізді. Сондай-ақ, Пруссияның жеңілген Австриядан аумақ талап етпеуінің сырттай логикасыз көрінуі, бұл кейінірек Германияның бірігуіне әкелген қадам, Реалполитиканың жиі келтірілетін мысалы болып табылады.
Сингапур
Сингапур мемлекет қайраткері, елдің тұңғыш премьер-министрі болған Ли Куан Ю, көптеген саяси сарапшылар тарапынан Сингапурды басқарудағы салмақты саясаты үшін прагматик саналады. Ол Сингапурдың көрші елдерге қарағанда салыстырмалы түрде кішкентай мемлекет ретінде сақталуының жалғыз жолы – меритократиялық жүйеде мемлекеттік қызметпен қатар, өте тиімді және сыбайлас жемқорлықтан мүлдем ада үкімет құру арқылы олардан өзгешелену деп сенді. Ол сондай-ақ Сингапурдың бейтараптық саясат ұстануымен қатар, стратегиялық орналасуының нәтижесінде елдің тәуелсіздігіне кепілдік беретін күшті әскери күшке ие болуы керек деп ойлады. Азиялық құндылықтарды жақтаған ол, Азия қоғамдарының Батыс қоғамдарынан өзгеше құндылықтары бар екенін, ұлт ретінде, әсіресе Азия елі ретінде табысқа жету үшін осы құндылықтарды сақтаудың маңызды екенін айтты, оның ішінде ұжымдық және қоғамдық сезімдер де бар. Ли Сингапурдың жалғыз табиғи ресурсы – халқының жігерлілігі және олардың қажырлы еңбек ету этикасы екенін айтты, және осы ойды елдің барлық этникалық топтарына жеткізді. Ли жастығында солшыл идеяларды қолдағанмен, көшбасшы ретінде көбінесе консервативті болды, себебі кең ауқымды мемлекеттік әлеуметтік көмек пен субсидиялар адамның табысқа жетуге деген құлшынысын тежейді деген тұжырымға келді. 1975 жылы Чан Хенг Чи Сингапурды саяси белсенділіктен мүлдем айырылған "әкімшілік мемлекет" деп сипаттады, онда идеология мен саясат "ұтымды және ғылыми мемлекеттік басқару әдістерімен" толығымен ығыстырылған. Сингапур мемлекетінің өзін прагматик деп қатаң түрде сипаттауының шын мәнінде идеологиялық жұмысын және саяси табиғатын идеология мен саясаттың жоқтығын мәлімдеу арқылы жасыруға бағытталғаны айтылады. Чуа Бенг Хуат 1995 жылы Сингапурдағы прагматизм риторикасы идеологиялық және гегемониялық сипатқа ие екенін, оны Халықтық әрекет партиясы үкіметі қабылдап, қоғамдық кеңістікте таратып, барлық әкімшілік, жоспарлау және саясат қабылдау функцияларында институционалдық деңгейде бекіткенін мәлімдеді. Көптеген әлемдік көшбасшылар Лидің саяси білімін прагматикалық және "көргенді" деп мойындады. АҚШ-тың бұрынғы президенті Барак Обама Лидің "ақыл-парасатын жеке бағалағанын" айтты. Азиялық құндылықтарды қолдаған Жапонияның бұрынғы премьер-министрі Синдзо Абэ Лиді "Азия тарихындағы ең ұлы көшбасшылардың бірі" және "қазіргі Сингапурдың гүлденуіне негіз салған Азияның ұлы көшбасшысы" деп атады. Австралияның бұрынғы премьер-министрі Тони Эбботт Лиді "біздің аймақтың алып есімді тұлғасы" деп сипаттап, "оның көрегендігі мен нығайлылығының арқасында Сингапур әлемдегі ең табысты елдердің біріне айналды" деді. Генри Киссинджер Лиді "әлемдегі ең табысты прагматиктердің" бірі деп бағалады. Бүгінде оның идеологиясы мен көзқарастары Сингапур Ұлттық университетінің дербес аспирантуралық мектебі – Ли Куан Ю мемлекеттік саясат мектебінде оқытылады.
Ұлыбритания
Э. Х. Карр – либералды реалист және солшыл британдық тарихшы, халықаралық қатынастар теориясының маманы. Ол утопиялық емес, реалистік халықаралық саясатты қолдады. Карр реализмді – қалыптасқан жағдайдың дұрыс екенін қабылдау деп түсіндірді. Оның пікірінше, саясатта моральдық өлшем болмайды, сәттілік – дұрыс, ал сәтсіздік – бұрыс. Карр большевиктердің Ресей азамат соғысында жеңіске жететініне сенді және «Реалполитика» қағидаларына сүйене отырып, британ премьер-министрі Дэвид Ллойд Джорджтың соғыс министрі Уинстон Черчилльдің большевиктерге қарсы Ақ қозғалысты әскери түрде қолдауына қарсылығын жақтады. Карр Черчилльдің большевиктерге қарсы тұруын ақылсыздық деп есептеді, себебі Ресей большевиктер басшылығымен қайтадан күшті державаға айналуы мүмкін еді.
Америка Құрама Штаттары
Американдық реалполитика 1960 жылдары поляк-американдық Збигнев Бжезинскийдің ықпалымен қалыптасты, ол кейін Джимми Картердің Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі болды. Маккарти дәуіріндегі жауынгерлікке және Джон Фостер Даллестің Шығыс блогын әскери жолмен "азат ету" туралы айтқандарына қарамастан, Бжезинский президенттер Джон Ф. Кеннеди мен Линдон Б. Джонсонға кеңес берген кезде Кеңес Одағымен "бейбіт қарым-қатынас" орнатуды ұсынды. АҚШ-тың мүддесі үшін антисоветтік насихатты жариялауға қызығушылық танытпаған Бжезинский елдің коммунистік үкіметтер мен халықпен жиі байланыс арқылы табысқа жететініне сенді. Бжезинский Шығыс блоктағы адамдардың қиын экономикалық жағдайын, әсіресе тауар тапшылығын және олардың Кеңес Одағына деген адалдығының ортақ идеологиядан емес, тарихи қажеттіліктен туғанын жақсы білді. Бжезинский осы елдерді экономикалық мүмкіндіктермен, сондай-ақ білім беру және мәдени алмасу арқылы қызықтыруды ұсынды, бұл зиялыларға ұнайтын еді, содан кейін либералдану белгілерін көрсеткен немесе Мәскеуге аз тәуелді болған үкіметтерге көмектесуді ұсынды. Осы тәсіл арқылы Бжезинский "бос саяси сөздерге реалистік, эволюциялық балама ұсынды". Генри Киссинджер Ричард Никсонның Мемлекеттік хатшысы ретінде Ақ үйге реалполитика саясатын ресми түрде енгізген. Бұл контексте саясат басқа күшті елдермен саяси доктриналарға немесе этикаға емес, нақты жағдайға қарай қарым-қатынас жасауды білдірді, мысалы, Никсонның АҚШ-тың коммунизмге қарсылығына және бұрынғы ұстанымдарына қарамастан, Қытай Халық Республикасымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатуы. Тағы бір мысал – 1973 жылғы Йом-Киппур соғысынан кейін Киссинджердің "шатл дипломатиясын" қолдануы, ол израильдіктерді мұнай дағдарысының салдарынан туған саяси жағдайды ескере отырып, Синайдан ішінара шығуға көндірді. Киссинджер өзінің "реалполитика" терминін ешқашан қолданбағанын және оның либералдық және реалистік сыртқы саясат саясаткерлері тарапынан жақтастарды анықтау, сынау және таңдау үшін қолданылатынын айтты. Киссинджер Мемлекеттік хатшы және Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесші ретінде қызмет еткен кезінде жасағандарын реалполитиканы стандартты саясатқа айналдыру емес, мемлекеттік қайраткер болу шеңберінде қарастырды. Бұл саяси ой-санау Киссинджердің "Қайта жаңғырған әлем" кітабында және тарихшы Джон Бьюдің "Реалполитика" кітабында көрсетілген. Киссинджер мемлекеттік қайраткердің рөлі – "күштердің нақты қатынасын тану және осы білімді өзінің мақсаттарына жету үшін пайдалану қабілеті" екенін айтты. Осы тұрғысынан реалполитика принциптері АҚШ саясатына әсер ете алатынын, бірақ оны стандартты саясат ретінде емес көруге болады. Реалполитиканың ауқымы мен ықпалы жағдайдың қажеттіліктеріне бейімделетін прагматикалық және икемді саясатта көрінеді. Мұндай саясатты Барак Обама әкімшілігінде де байқауға болады. Бью Обама әкімшілігінің осы бағытын атап өтті, Обаманың бас кеңесшісі Рахм Эммануэль The New York Times газетіндегі мақаласында барлығы оны идеалист пен реалистке бөлуге тырысқанын, бірақ "егер оны бір санатқа жатқызу керек болса, ол, бәлкім, Буш 41 сияқты, көбірек реалполитикалық болар [ ] Ұлтыңыздың мүдделеріне қатысты салқынқанды болуыңыз керек". Реалполитика идеологиялық саясаттан ерекшеленеді, өйткені ол белгілі бір ережелермен шектелмейді, керісінше мақсатқа бағытталған және тек практикалық жағдайлармен ғана шектеледі. Реалполитика ұлттық мүдделерді қамтамасыз етудің ең тиімді жолдарына бағытталғандықтан, ол көбінесе идеологиялық принциптерден бас тартуды талап етеді. Мысалы, суық соғыс кезінде АҚШ көбінесе адам құқықтарын бұзатын авторитарлық режимдерді қолдады, бұл теориялық тұрғыдан аймақтық тұрақтылықтың ұлттық мүддесін қамтамасыз ету үшін жасалды. Суық соғыс аяқталғаннан кейін де бұл практика жалғасты. Соңғы кезде бұрынғы елші Деннис Росс өзінің 2007 жылғы "Мемлекеттік шеберлік: Американың әлемдегі беделін қалай қалпына келтіру керек" кітабында сыртқы саясаттың осы тәсілін жақтады. Қарсылықты және идеалды типтерді қарастыратын болсақ, саяси идеологтар басқа факторлардан гөрі принциптерді ұстануға бейім. Мұндай адамдар немесе топтар өз идеалдарынан бас тартқан деп санайтын келісімдерді қабылдамайды және ұзақ мерзімді мақсаттарға жету үшін саяси пайдадан бас тартады.
Пәкістан
Пакистан мен АҚШ арасындағы қарым-қатынас 1970-ші жылдары Пакистанның ядролық бағдарламасына байланысты шиеленісті болды. Иран революциясы аясында президент Джимми Картер Пакистанмен қарым-қатынасты жақсартуға ниеттенді. Генерал Мұхаммед Зия-ұл-Хак 1977 жылы елде саяси жағдайдың ушығуына байланысты әскери жағдай енгізілгеннен кейін билікке келді. Зия Кеңес-Ауған соғысы кезінде АҚШ-пен келісімге келу арқылы Пакистанның стратегиялық мүдделерін қамтамасыз ету мүмкіндігін түсінді. Пакистанның стратегиялық геосаяси орналасуы АҚШ үшін өте маңызды болды, ол Пакистанға қаржылық және әскери көмек көрсетті, соның ішінде Кеңес-Ауған соғысы кезінде General Dynamics F-16 Fighting Falcon және қаржылық жәрдем берді. Зия бастапқыда АҚШ ұсынған 400 миллион доллар көлеміндегі көмектен бас тартты (Картер әкімшілігі кезінде), оны "мардымсыз" деп сипаттады. Бірақ Рональд Рейган президенттік лауазымға қайта келгенде және "Циклон" операциясын қаржыландыруды және Пакистанға көмек көрсетуді арттыруға тырысқанда, АҚШ мен Пакистан 3,2 миллиард долларлық әскери және экономикалық көмек пакеті туралы келісімге келді. Зияның басшылығымен Пакистан Ауғанстанның кеңестік үкіметіне қарсы "Циклон" операциясымен бірлесіп, ауған моджахедтерін даярлауда маңызды рөл атқарды. Пакистан АҚШ-пен одақтас болғанымен, Ауған соғысы кезінде Кеңес Одағымен де дипломатиялық қарым-қатынасты сақтап тұрды, бұл шынайы серіктестікке емес, тәжірибелі дипломатияға негізделген еді. Зияның президенттік кезеңіндегі саяси реализмнің маңызды шешімдерінің бірі – Пакистанның ядролық бағдарламасындағы рөлі болды. Халықаралық қысымға қарамастан, ол санкциялар туралы ескертулерді елемеді және халықаралық нормалардан гөрі ұлттық мүддеге басымдық берді. Ядролық қаруды жасау 1974 жылы сәтті ядролық сынақтар өткізген Пакистанның тарихи қарсыласы Үндістанға қарсы тиімді қорғаныс құралы ретінде қарастырылды.
In the context of the Iranian Revolution, President Jimmy Carter desired to improve relations with Pakistan. General Muhammad Zia ul Haq came into power in 1977 after martial law was imposed in the country due to political turmoil. Zia recognised the immediate strategic interests that Pakistan may obtain by aligning with the U. S. amidst the Soviet–Afghan War. Pakistan due to its strategic geopolitical location made it a subject of grave interest to the U. S., which supported Pakistan with financial and military assistance including General Dynamics F 16 Fighting Falcon and financial aid during the Soviet–Afghan War. Zia initially declined the 400 million USD aid offered by the U. S. (under the Carter administration) dismissing it as "peanuts". However when Ronald Reagan resumed office and sought to increment the funding for Operation Cyclone and aid for Pakistan, the U. S. and Pakistan agreed on a 3.2 billion USD military and economic aid package. Under Zia's leadership, Pakistan played a pivotal role in training the Afghan mujahidin, in conjunction with Operation Cyclone to oppose the Soviet backed government in Afghanistan. While Pakistan was aligned with the United States, it did maintain diplomatic relations with the Soviet Union during the Afghan war which was primarily based upon pragmatic diplomacy rather than genuine partnership. One of the major Realpolitik decision of Zia's presidency was his role in the nuclear program of Pakistan. Amidst international pressure, he ignored threats of sanctions and prioritised the national interest over non proliferation international norms. The development of nuclear weapons was seen as crucial for deterrence against Pakistan's historical rival, India, which had successfully conducted nuclear tests in 1974.