Эдинбургтағы астрономиялық обсерватория: Калтон Хил обсерваториясы, тарихы, орналасқан жері, Джон Плейфейр ескерткіші және Готикалық мұнара туралы ақпарат.
Қалалық обсерватория – Шотландияның Эдинбург қаласындағы Колтон төбесінде орналасқан астрономиялық обсерватория. Ол сондай-ақ Колтон-Хилл обсерваториясы деп те аталады. Аумақ шекаралық қабырғамен қоршалған, оңтүстік-шығыс бұрышында Эдинбург астрономиялық институтының президенті Джон Плейфэрге арналған ескерткіш орналасқан. Ең көне бөлігі – оңтүстік-батыс бұрышында орналасқан Готика мұнарасы, ол Принс-стрит пен Эдинбург қамалына қарайды. Ол сондай-ақ Обсерватория үйі, Ескі обсерватория немесе оның авторы Джеймс Крейг үйі деп те аталады. Грек ғибадатханасы сияқты көрінетін орталық ғимарат – бұл ғимаратты жобалаған Уильям Генри Плейфэрдің құрметіне аталған Плейфэр ғимараты. Оның ішінде 6 дюймдік (15 см) рефрактор және шығыс жағында 6.4 дюймдік (16 см) транзиттік телескоп орналасқан. Аумақтың ең үлкен күмбезі – солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан Қалалық күмбез. ХХ ғасырдың басында оның құрамында 22 дюймдік (56 см) рефрактор болған. 2018 жылы бүкіл аумақ қайта жаңартылып, жаңа ғимараттар салынды. Қалалық обсерваторияның аумағы 24 қарашада 2018 жылы заманауи өнер орталығы ретінде тұңғыш рет жұртшылыққа ашылды.
The City Observatory was an astronomical observatory on Calton Hill in Edinburgh, Scotland. It is also known as the Calton Hill Observatory. The site is enclosed by a boundary wall with a monument to John Playfair, president of the Edinburgh Astronomical Institution, in the southeast corner. The oldest part is the Gothic Tower in the southwest corner, facing Princes Street and Edinburgh Castle. It is also known as Observatory House, the Old Observatory, or after its designer James Craig House. The central building with the appearance of a Greek temple is the Playfair Building, named after the building's designer William Henry Playfair. This houses the 6 inch (15 cm) refractor in its dome and the 6.4 inch (16 cm) transit telescope in its eastern wing. The largest dome of the site is the City Dome in the northeast corner. During the early 20th century this contained a 22 inch (56 cm) refractor. In 2018, the entire site was restored and new buildings were added. The City Observatory site was opened freely to the public for the first time on 24 November 2018 as Collective, a centre for contemporary art.
Томас Шорттың обсерваториясы
1776 жылы Томас Шорт Эдинбургке қайтып оралды, өзімен бірге 12 футтық (3.7 м, фокустық қашықтығы) қайтыс болған ағасы Джеймс Шорт жасаған шағылыстыратын телескопты алып келді. Ол Калтон-Хиллде коммерциялық кәсіпорын ретінде қоғамдық обсерватория ашуды жоспарлады. Алайда, 1736 жылы Эдинбург университетінің математика профессоры Колин Маклаурин университет обсерваториясын салу үшін қаражат жинаған. Портеус көтерілісі мен 1745 жылғы Якобит көтерілісіне байланысты бұл қаражат пайдаланылмады. Олар Шорттың обсерваториясын салуға жұмсалды, ал Эдинбург қаласы Калтон төбесіндегі жер учаскесін берді. Обсерватория университет студенттеріне де қолжетімді болды. Джеймс Крейг обсерваторияны жобалады, ол Роберт Адамның ықпалымен қабырғалары мен бұрыштарында готикалық мұнаралары бар бекініс сияқты болуы керек еді. Қала құрылыс жобасын бақылады, бірақ алғашқы мұнара салынғаннан кейін қаражат таусылды. Шорт мұнда тұрып, 1788 жылы қайтыс болғанға дейін обсерваторияны басқарды. Қазіргі Playfair ғимараты орналасқан жерде бастапқы жоспарланғаннан кішігірім нақты обсерватория да салынды. Шорттың өлімінен кейін обсерваторияны оның отбасы біраз уақытқа сақтап тұрды, содан кейін оптиктерге жалға берді және ақырында 1807 жылы тастап кетті. Жер қаланың меншігіне қайта оралды. Шорттың қызы Мария Тереза Шорт 1827 жылы Эдинбургке оралды. Ол Калтон-Хиллдегі басқа жерде, ғылыми емес, коммерциялық және танымал екінші обсерваторияны басқарды. 1850 жылы ол бұзылып, ол Касл-Хиллге көшіп, ондағы кәсіпорны ақырында Корольдік мильдегі бүгінгі Camera Obscura атанды.
In 1776 Thomas Short returned to Edinburgh, bringing with him a 12 foot (3.7 m, focal length) reflecting telescope made by his late brother James Short. He intended to open a public observatory on Calton Hill as a commercial enterprise. However, in 1736 Colin Maclaurin, professor of mathematics at the University of Edinburgh, had collected funds for a university observatory. Due to the Porteous Riots and the Jacobite rising of 1745 the funds were left unused. These were made available to build Short's observatory; and the City of Edinburgh provided a plot of land on Calton Hill. The observatory was to be open to university students. James Craig designed the observatory, which, under Robert Adam's influence, was to look like a fortification with a wall and Gothic towers at its corners. The city controlled the building project, but the money ran out after only the first of the towers was built. Short moved into this as residence and ran the observatory until his death in 1788. An actual observatory, smaller than originally planned, was also built where the Playfair Building is now. After Short's death the observatory was kept going by his family for a while, then leased to opticians and finally abandoned around 1807. The site reverted to the city. Short's daughter Maria Theresa Short was to return to Edinburgh in 1827. She ran a second – a popular and commercial rather than scientific – observatory elsewhere on Calton Hill. In 1850 this was removed and she moved to Castle Hill, where her enterprise eventually became today's Camera Obscura on the Royal Mile.
Патшалық обсерваториясы
1812 жылы обсерватория Эдинбург астрономиялық институтына берілді, ол Готикалық мұнарада өзінің танымал обсерваториясын ашты. 1818 жылы Плейфэр ғимаратының құрылысы басталды. Уильям Генри Плейфэр жобалаған бұл ғимарат институттың ғылыми обсерваториясы болды. 1822 жылы Джордж IV-ге адалдық серт бергеннен кейін обсерватория Корольдік обсерватория мәртебесін алды. Бірақ қаражат жеткіліксіз болды, сондықтан құрал-жабдық сатып алу және бақылаушыны жұмысқа алу үшін үкіметтен қаржы алу қажет болды. Ұзақ күткеннен кейін, 1831 жылы транзиттік телескоп жеткізіліп, құрал-жабдық толықтырылды. Фраунгофер линзасын жасаған, бірақ оның қайтыс болуынан кейін аспапты аяқтау және орнату Репсольдке, ал одан кейін Репсольдтің ұлына жүктелді. 1834 жылы Томас Хендерсон бақылаушы лауазымына тағайындалды. Бұл Шотландияның Корольдік астрономы және Эдинбург университетінің астрономия профессоры лауазымы болды. Ол 1844 жылы қайтыс болғанға дейін Калтон-Хиллде жұмыс істеді. 1839 жылы ол 1832/33 жылдары Жақсы Үміт мүйісіндегі Корольдік обсерваториясында жасаған бақылауларына негізделген Альфа Центаврдың қашықтығына қатысты нәтижелерін жариялады. 1846 жылы Чарльз Пьяцци Смит Шотландияның екінші Корольдік астрономы болды және Хендерсонның жинаған бақылауларын өңдеуге және жариялауға кірісті. 1847 жылы Астрономиялық институттың қаржысы таусылып, Корольдік обсерваторияны үкіметке тапсырды. Ағылшын журналисі Уильям Жерданның айтуынша, табиғатты зерттеуші және океанограф Эдвард Форбс, F.R.S. және оның "Қызыл арыстандары" – британдық қауымдастықтың жас мүшелері үшін тамақтану клубы (алғашқы кездесу өткен тавернаның атымен аталған) астрономиялық зерттеулер үшін Калтон-Хилл обсерваториясына жиі келіп тұратын. Обсерваторияның басты мақсаты – уақытты дұрыс беру қызметі болды. Жұлдыздардың меридиан арқылы өтуі байқалып, Роберт Брайсон жасаған жұлдыздық сағаттың дәлдігі тексеріліп отырылды. Навигация үшін дұрыс уақыт маңызды болғандықтан, теңізшілер Лейт портынан кемедегі хронометрлерді Калтон төбесіне келтіріп, түзету жұмыстарын жүргізер еді. 1854 жылы Нельсон ескерткішінің жанындағы уақыт шары орнатылды, ол порттан жақсы көрінетін. Ол обсерватория сағатынан берілетін электр импульстарымен басқарылды. Бірнеше жылдан кейін Эдинбург қамалындағы бір сағаттық зеңбірек қосылды. Ол да Калтон төбесінен Қамалға дейін созылған электр сымы арқылы басқарылды. Бүгінде уақыт шары мен бір сағаттық зеңбірек туристерді қызықтырады. Олар енді заманауи сағатпен басқарылмайды, бірақ "қолмен" іске қосылады. 1888 жылы Смит отставкаға шыққанда, жеткіліксіз қаржыландыру салдарынан обсерваторияның жабдықтарының көп бөлігі ескірген болатын. Сонымен қатар, бұл орын бастапқыда ғылыми зерттеулер арқылы таңдалмаған және қалаға жақын орналасқандықтан, қиындықтар тудырды. 1896 жылы Корольдік обсерватория Блэкфорд төбесіндегі жаңа орынға көшірілді. Калтон-Хилл обсерваториясы тағы да Эдинбург қаласына қайтарылды.
In 1812 the observatory was handed over to the Edinburgh Astronomical Institution, which opened its popular observatory in the Gothic Tower. In 1818 work began on the Playfair Building. Designed by William Henry Playfair this was to become the scientific observatory of the Institution. Following a loyal address to George IV in 1822 this became the Royal Observatory. Again the funds proved insufficient, so that the purchase of instruments and the employment of an observer depended on funding from the Government. After much delay the instrumentation was completed in 1831 with delivery of the transit telescope. Fraunhofer had made the lens, but after his death it fell to Repsold – and after his death to Repsold's son – to complete and install the instrument. In 1834 Thomas Henderson took up the position of observer. This was now the post of Astronomer Royal for Scotland and Regius Professor of Astronomy in the University of Edinburgh. Until his death in 1844 he worked on Calton Hill. In 1839 he published his results regarding the distance of alpha Centauri based on observations he had made 1832/33 at the Royal Observatory, Cape of Good Hope. In 1846 Charles Piazzi Smyth became second Astronomer Royal for Scotland and set about reducing and publishing the backlog of Henderson's observations. In 1847 the Astronomical Institution – having run out of money – handed the Royal Observatory over to the Government. According to the English journalist William Jerdan, naturalist and oceanographer Edward Forbes, F. R. S. and his "The Red Lions", a dining club for younger members of the British Association, (named after the tavern where the first meeting was held), had occasion to run up to the observatory of Calton Hill for astronomical studies. The main purpose of the observatory was a time service. The transits of stars through the meridian were observed and used to keep the observatory clock, a sidereal clock manufactured by Robert Bryson, accurate. Accurate time was important for navigation, and mariners would bring ships' chronometers from the port of Leith up to Calton Hill for adjustment. In 1854 the time ball was installed on Nelson's Monument next to the observatory and visible from the port. This was controlled by electrical pulses from the observatory clock. A few years later the One O'Clock Gun on Edinburgh Castle was added. This was also controlled through an electrical wire, spanning the city from Calton Hill to the Castle. Today the time ball and One O' Clock Gun are tourist attractions. They are no longer controlled from a state of the art clock, but are triggered "by hand". By 1888, when Smyth resigned, through underfunding the observatory's equipment had become largely obsolete. Also, the site had originally not been chosen through scientific investigation and its proximity to the city was causing problems. In 1896 the Royal Observatory moved to a new site on Blackford Hill. The Calton Hill Observatory, once again, reverted to the City of Edinburgh.
Қалалық обсерватория
Патшалық обсерватория Блэкфорд төбесіне көшкеннен кейін, 19-шы ғасырдың соңында Калтон төбесінде жаңа қалалық обсерватория құрылды. 6 дюймдік (15 см) Кук рефракторы Уильям Макьюэн сыйға берді және Плейфэр ғимаратының күмбезіне орнатылды. Роберт Кокс сыйлаған 13 дюймдік (33 см) рефлектор және Абердин маңындағы Дюнехт обсерваториясынан әкелінген 13 дюймдік (33 см) рефрактор үшін қосымша күмбездер салынды. Бүгінде осы екі күмбездің қалдықтары ғана сақталған. Қалалық күмбез 22 дюймдік (56 см) рефракторды орналастыру үшін салынды. Бірақ ол жақсы жұмыс істемеді және 1926 жылы бөлшектелді. Күмбез сақталып қалды және лекция залы ретінде пайдаланылды. Обсерватория 1898 жылы Уильям Пек қалалық астроном ретінде ашылды. Пек бұрын Мюррейфилдтегі Кокс обсерваториясында бақылаушы болған. 1925 жылы Пек қайтыс болғаннан кейін оның көмекшісі Джон Макдугал Филд қалалық обсерваторияны басқаруын жалғастырды. 1924 жылы Эдинбург астрономиялық қоғамы құрылды, ал Филд оның бірінші президенті болды. Пек пен Ральф Сэмпсон, сол кездегі Шотландия Корольдік астрономы, құрметті президенттер атанды. Филд 1937 жылы қайтыс болды; 1938 жылы обсерватория Қоғамға жалға берілді, ол 2009 жылға дейін, вандализм мен шатыр материалдарын ұрлау салдарынан пайдалануға жарамсыз болғанша қалалық обсерваторияны басқарды.
In the wake of the Royal Observatory moving to Blackford Hill, a new City Observatory was created on Calton Hill toward the end of the 19th century. The 6 inch (15 cm) Cooke refractor was donated by William McEwan and installed in the dome on the Playfair Building. Additional domes were built for a 13 inch (33 cm) reflector donated by Robert Cox and for a 13 inch (33 cm) refractor transferred from the Dunecht observatory near Aberdeen. Only remnants of these two domes remain today. The City Dome was built to house a 22 inch (56 cm) refractor. This did not perform very well and was dismantled in 1926. The dome remained and was used as a lecture theatre. The observatory opened in 1898 with William Peck as City Astronomer. Peck had previously been observer at Cox's observatory in Murrayfield After Peck's death in 1925 his assistant John McDougal Field continued to run the City Observatory. In 1924 the Astronomical Society of Edinburgh was formed with Field as first president. Peck and Ralph Sampson, the then Astronomer Royal for Scotland, were honorary presidents. Field died in 1937; and in 1938 the observatory was leased to the Society, which ran the City Observatory until vandalism and theft of roofing material rendered the site unusable in 2009.
Ұжымдық
2009 жылы Эдинбург астрономиялық қоғамы қалалық обсерваториядан көшіп кетті және ғимараттар Эдинбург қалалық кеңесіне қайтарылды. Кеңес обсерватория үйін жаңартып, ішкі бөлігін Vivat Trust (ескі ғимараттарды сақтауға бағытталған қайырымдылық қоры) қалпына келтірді және оны демалыс шаруашылығы үшін жалға берді. Бірақ Vivat 2015 жылы таратылды, бұл схеманы Collective Architecture архитектуралық фирмасы жасады. 2014 жылы Collective өз галереясынан Кокберн көшесіндегі Эдинбургке көшіп, City Dome-да көрме ашты. 4,5 миллион фунт стерлингтік жаңартудан кейін 2018 жылы Collective қалалық обсерваторияны Collective – заманауи өнер орталығы және мейрамхана ретінде қайта ашты. Жаңа көрме алаңы Hillside Шотландия суретшілерінің бұрын ірі көрмелерде көрсетілмеген туындыларын ұсынады, ал қайта жаңартылған City Dome халықаралық суретшілердің жұмыстарын қабылдайды. Уильям Плейфейрдің обсерваториясы оның сақталған жоспарларына сәйкес қалпына келтірілді және бастапқы транзит аспабы қазір көпшілік назарына ұсынылуда. Обсерватория үйі 2021 жылы 400 000 фунт стерлингке жаңартылып, Collective қысқа мерзімді жалға беруге ұсынды.
In 2009 the Astronomical Society of Edinburgh moved out of the City Observatory and the buildings reverted to the City of Edinburgh Council. The Council renovated Observatory House and the interior was restored by the Vivat Trust (a charity which aims to preserve old buildings) who let it as holiday accommodation. However Vivat went into liquidation in 2015. in a scheme designed by architectural firm Collective Architecture. In 2014, Collective relocated from their gallery in Cockburn Street, Edinburgh, opened an exhibition in the City Dome After a £4.5 million development, in 2018 Collective re opened the City Observatory site as Collective, a contemporary art centre and restaurant. New exhibition space the Hillside shows art by artists in Scotland who have never previously shown their work in a major exhibition while the restored City Dome is host to works by international artists. William Playfair's Observatory has been restored according to his surviving plans and the original Transit instrument is now on public display. Observatory House was given a £400,000 renovation in 2021 and was offered for short term lets by Collective.