Кіріспе

Кваме Гейке (10 қараша 1939 жыл - 13 сәуір 2019 жыл) – Ганалық философ, қазіргі африка философиясының дамуындағы маңызды тұлға. Гейке Гана университетінде философия профессоры, ал Темпл университетінде философия және афроамерикандық зерттеулер бойынша қонақ профессоры болды. Ол Акан мәдени үлгісі негізінде жеке тұлға ұғымын, Кваси Виредуменғы пікірсайыс арқылы теориялық тұрғыдан зерттегенімен танымал, бұл қазіргі африка философиясының шешуші сәттерінің бірі саналады.

Өмірбаян

Ол Мфансипим мектебінде білім алған. Гейке алдымен Гана университетінде, содан кейін Гарвард университетінде оқыды, онда Грек-араб философиясы тақырыбында диссертация қорғап, философия докторы (Ph.D.) дәрежесін алды. Ол Смитсония институтының Вудро Вильсон халықаралық ғалымдар орталығының стипендияты болды және Гана өнер және ғылым академиясының өмір бойына мүшесі болып табылады.

Адам мен қоғам

Гейке африкалық ой-пікірде қауым жеке адамға тұлғалық мәртебе береді деген көзқарасқа қарсы тұрады, сондықтан жеке тұлғаның өзіндігі тек қауымның туындысы болып табылады. Ол бұл пікірді африкалық философ Ифьяни Менкитиге, сондай-ақ Гананың Кваме Нкрума, Сенегалдың Леопольд Сенгор және Танзанияның Джулиус Ньерре сияқты социалистік саяси қайраткерлерге жатқызады. Оның орнына Гейке африкалық ой жеке адамға анық құндылық тағайындайды деп мәлімдейді. Ол акан халықтарының мақалын келтіреді: "Барлық адамдар Құдайдың балалары; ешкім де жердің баласы емес" деп, адам теоморфты жаратылыс ретінде қарастырылатынын, оның мәнінде Құдайдың бір бөлігі бар екенін дәлелдейді. Бұл жан (акандықтар оны окра дейді) құдайлық және Құдайдан бастау алады деп сипатталады. Осылайша, ол адамның тек материалдық немесе физикалық нәрсе емес, Құдайдың баласы ретінде қарастырылатынын, демек, ішкі құндылығы бар екенін айтады. Бұл ішкі құндылық жеке тұлғаның құндылығы тек қауымнан туындайды деген пікірді бекер етеді. Сондай-ақ, ол адамның бірегей тұлға ретінде түсінілетінін айтады (мысалы, "антилопаның жаны біреу, дукердің жаны басқа" деген мақалда), сондықтан әр адам өзін-өзі толықтырады және адамның мәні қауымнан бұрынғы және одан туындамаған. Гейке жеке адам онтологиялық тұрғыдан толық екенін айтса да, адамдардың қауымда өмір сүретінін де мойындайды, "Адам аспаннан түскенде, ол адам қоғамына түседі" деген мақал осыны көрсетеді. Оның пікірінше, адамның қабілеттері тіршілік үшін жеткіліксіз, сондықтан жеке адамның өмір сүруі үшін қауым қажет, бұл "Адам пальма ағашы емес, өзін-өзі қамтамасыз ете алмайды" деген мақалда айтылғандай. Осылайша, оның пікірінше, африкалық философия жеке адамды жоққа шығарады деу қате, керісінше, жеке адам Құдайдың құнды баласы және адамдық қарым-қатынастардың тығыз желісімен байланысқан. Ол Гана суретшісінің: "Біз тізбектей байланысқанбыз; өмірде де, өлімде де байланысқанбыз; бірқандай қандық байланысы бар адамдар ешқашан ажыраспайды" деген сөздерін келтіреді.