Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ганалық жазушы, саясаткер және ғалым (1942–2023)
Ghanaian writer, politician, and academic (1942–2023)
Ама Ата Айду (23 наурыз 1942 – 31 мамыр 2023) – ганалық жазушы, ақын, драматург, саясаткер және ғалым. Ол 1982–1983 жылдары Джери Роулингстің PNDC үкіметі кезінде Гананың білім министрі қызметін атқарды. Оның алғашқы пьесасы «Призрактың қиын таңдауы» 1965 жылы жарық көрді, осылайша Айду алғашқы жарияланған африкалық әйел драматург атанды. Романшы ретінде ол 1992 жылы «Changes» романымен Достастық жазушылар сыйлығын жеңіп алды. 2000 жылы ол Аккрада африкалық әйел жазушылардың еңбегін қолдау және насихаттау мақсатында Мбаасем қорын құрды.
Ama Ata Aidoo (23 March 1942 – 31 May 2023) was a Ghanaian author, poet, playwright, politician, and academic. She was Secretary for Education in Ghana from 1982 to 1983 under Jerry Rawlings's PNDC administration. Her first play, The Dilemma of a Ghost, was published in 1965, making Aidoo the first published female African dramatist. As a novelist, she won the Commonwealth Writers' Prize in 1992 with the novel Changes. In 2000, she established the Mbaasem Foundation in Accra to promote and support the work of African women writers.
Ерте өмір
Кристина Ама Ата Айду 1942 жылғы 23 наурызда Гананың Орталық аймағындағы Солтпонд қаласының жанындағы Абеадзи Киякорда дүниеге келген. Кейбір дереккөздер (оның ішінде Меган Берент, Браун университеті және «Африка кімдері кітабы») оның 31 наурызда туғанын айтады. Оның Кваме Ата есімді егіз інісі болған. Айду Абеадзи Киякор басшысы Нана Яу Фама мен Маме Абасеманың қызы ретінде өсті. Оның әкесінің әкесі неоколониалистер тарапынан өлтірілген, бұл оның әкесінің назарын ауылдың балалары мен отбасыларына сол заманның тарихы мен оқиғаларын үйретудің маңыздылығына жегізді. Осының нәтижесінде ол ауылдағы алғашқы мектепті ашты және Айдудың Весли қыздар гимназиясына түсуіне ықпал етті, сол жерде ол алғаш рет жазушы болғысы келетінін түсінді.
Christina Ama Ata Aidoo was born on 23 March 1942 in Abeadzi Kyiakor, near Saltpond, in the Central Region of Ghana. Some sources ( including Megan Behrent, Brown University, and Africa Who's Who) have stated that she was born on 31 March. She had a twin brother, Kwame Ata. Aidoo was raised in a Fante royal household, the daughter of Nana Yaw Fama, chief of Abeadzi Kyiakor, and Maame Abasema. Her grandfather was murdered by neocolonialists, which brought her father's attention to the importance of educating the children and families of the village on the history and events of the era. This led him to open up the first school in their village and influenced Aidoo to attend Wesley Girls' High School, where she first decided she wanted to be a writer.
Білім
1957 жылдан бастап Айду Кейп-Кост қаласындағы Уэсли қыздар орта мектебінде оқыды. Орта мектепті бітірген соң 1961 жылы Гананың Легон университетіне түсті. Онда ол ағылшын тілінен бакалавр дәрежесін алды және 1964 жылы өзінің алғашқы пьесасын, «Аруақтың қиын таңдауы» деп атады. Ол Африка зерттеулер институтында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді, ал Кейп-Кост университетінде ағылшын тілінен лекция оқыды, соңында профессор қызметіне жетті. Айду 1982 жылы Уақытша Ұлттық Қорғаныс Кеңесінің құрамында Білім министрі болып тағайындалды. 18 айдан кейін ол отставкаға кетті, себебі Ганадағы білім беруді барлық адам үшін тегін қолжетімді ету мақсатына жете алмайтынын түсінді. Ол заманауи қоғамда африкалық әйелдердің рөлін бейнеледі. Ол ұлтшылдық идеясының соңғы кезде халықты қанау құралы ретінде пайдаланылып жатқанын айтты. Өз елін жақсы көретінін айтатын, бірақ дамыған әлемнің игіліктеріне құмар болатын сауатты африкалықтарды ол сынға алды. Ол ерекше африкалық идентитікаға сенді, оны әйелдің көзқарасынан қарастырды. Ол Африка елдерінің бірлігінің қажеттілігі туралы Панафрикалық көзқарас ұстанып, Африканың ресурстары мен халқының ғасырлар бойы пайдалануы туралы ашық айтты. 1983 жылы ол Зимбабвеге көшіп, білім беру саласындағы жұмысын жалғастырды, соның ішінде Зимбабве Білім министрлігі үшін оқу бағдарламасын жасаушы ретінде, сондай-ақ жазумен айналысты. Харареде тұрғанда ол 1985 жылы «Бір кісінің уақытқа айтқаны» атты өлеңдер жинағын және 1986 жылы «Бүркіт пен тауықтар және басқа да әңгімелер» атты балалар кітабын жариялады. 1986 жылы Лондонда (Англия) ол Богл Л’Увертюр баспа үйінің қолдау тобы ұйымдастырған Вальтер Роднидің Африка туралы көзқарастары туралы лекция оқыды. Айду 1988 жылы Фулбрайт стипендиясын алды, 1989 жылы Вирджиния штатының Ричмонд университетінде тұрақты жазушы болып жұмыс істеді, ал OWWA кеңесінің мүшелеріне Дж.Е. Франклин, Шерил Ю. Грин, Рашида Исмаили, Луиза Меривезер, Майя Анжелу, Розамонд С. Кинг, Маргарет Бусби, Габриэль Сивил, Алексис Де Вео, ЛаТаша Н. Диггс, Зетта Эллиотт, Донет Фрэнсис, Паула Гиддингс, Рене Ларриер, Тесс Онуэме, Кумба Туре, Мэри Конде, Нэнси Морейжон және Сапфир кірді. 2004 жылдан 2011 жылға дейін Айду Браун университетінің Африка зерттеулер факультетінде қонақ профессор болып жұмыс істеді. Ол 2011 жылы құрылған Гана жазушылар қауымдастығының кітап фестивалінің төрағасы болды. Айду 2013 жылы құрылған, африкалық жазушылардың алғашқы көркем романдары үшін платформа болған Әдебиет жөніндегі Этисалат сыйлығының меценаты болды (Деле Олоджеде, Элла Вакатама Оллфри, Маргарет Бусби, Сара Ладипо Маники және Зейкс Мда қатысты).
From 1957, Aidoo attended Wesley Girls' Senior High School in Cape Coast. After high school, she enrolled in 1961 at the University of Ghana, Legon, where she obtained the degree of Bachelor of Arts in English and wrote her first play, The Dilemma of a Ghost, in 1964. She served as a research fellow at the Institute of African Studies there and as a lecturer in English at the University of Cape Coast, where she eventually rose to the position of professor. Aidoo was appointed Minister of Education under the Provisional National Defence Council in 1982. She resigned after 18 months, realizing that she would be unable to achieve her aim of making education in Ghana freely accessible to all. She has portrayed the role of African women in contemporary society. She has opined that the idea of nationalism has been deployed by recent leaders as a means of keeping people oppressed. She criticized those literate Africans who profess to love their country but are seduced by the benefits of the developed world. She believed in a distinct African identity, which she viewed from a female perspective. She held strong Pan Africanist views on the necessity of unity among African countries and was outspoken about the centuries of exploitation of the Africa's resources and peoples. In 1983, she moved to live in Zimbabwe, where she continued her work in education, including as a curriculum developer for the Zimbabwe Ministry of Education, as well as writing. While in Harare, she published a collection of poems in 1985, Someone Talking to Sometime, and wrote a children's book entitled The Eagle and the Chickens and Other Stories (1986). In London, England, in 1986, she delivered the Walter Rodney Visions of Africa lecture organized by the support group of Bogle L'Ouverture publishing house. Aidoo received a Fulbright Scholarship award in 1988, was writer in residence at the University of Richmond, Virginia in 1989, and board members of OWWA have included J. E. Franklin, Cheryll Y. Greene, Rashidah Ismaili, Louise Meriwether, Maya Angelou, Rosamond S. King, Margaret Busby, Gabrielle Civil, Alexis De Veaux, LaTasha N. Diggs, Zetta Elliott, Donette Francis, Paula Giddings, Renée Larrier, Tess Onwueme, Coumba Touré, Maryse Condé, Nancy Morejón, and Sapphire. From 2004 to 2011, Aidoo was a visiting professor in the Africana Studies Department at Brown University. She chaired the Ghana Association of Writers Book Festival from its inception in 2011. Aidoo was a patron of the Etisalat Prize for Literature (alongside Dele Olojede, Ellah Wakatama Allfrey, Margaret Busby, Sarah Ladipo Manyika, and Zakes Mda), created in 2013 as a platform for African writers of debut novels of fiction.
Жазбалар
Айдудың пьесаларына 1964 жылы Легон қаласында (алғаш рет 1965 жылы жарық көрген) және 1988 жылы Питтсбургте қойылған «Айдоның қиын таңдауы», сондай-ақ 1971 жылы жарық көрген «Анова» пьесасы, 1991 жылы Лондондағы Гейт театрында сахналаған. Оның көркем туындылары батыс және африкалық көзқарастар арасындағы шиеленіске ерекше назар аударады. Оның тұңғыш романы «Біздің қарындасымыз Килджой» 1977 жылы жарық көрді және оның ең танымал туындыларының бірі болып табылады. Бұл роман Африкадағы сексуалдық қатынастар, әсіресе ЛГБТ мәселелеріне қатысты әртүрлі пікірлерді бейнелейді. Континентте кең таралған пікір бойынша, гомосексуализм Африкаға жат және Батыс мәдениетінің идеялары таза, табиғи түрде гетеросексуалды «африкалық» мәдениетке еніп жатыр. Ал Айду Килджойдың басты кейіпкерін өзінің лесбияндық қиялдарын арқау ететін және лесбиян кейіпкерлермен мейірімді қарым-қатынас жасайтын болып бейнелейді. Айдудың көптеген басқа кейіпкерлері де, оның «Анова» пьесасындағы сияқты, өз заманының әйелдерге таңылған стереотиптік рөлдеріне қарсы тұратын әйелдер болып келеді. Оның «Өзгерістер: махаббат очеркі» романы 1992 жылы «Достастық жазушылары» сыйлығының Африка бойынша ең үздік кітап атағын жеңіп алды. Ол сонымен қатар шебер ақын – оның «Біреумен сөйлескен» өлеңдер жинағы 1987 жылы Нельсон Мандела атындағы поэзия сыйлығына ие болды, және бірнеше балалар кітабының авторы. Айду 1984 жылы Робин Морган редакциялаған «Бауырластық – жаһандық: Халықаралық әйелдер қозғалысы антологиясы» жинағына «Әйел болу» атты туындысын қосты. Оның «Екі қарындас» әңгімесі 1992 жылы Маргарет Басби редакциялаған «Африканың қыздары» антологиясында жарияланды. 2000 жылы Айду Ганада орналасқан «Mbaasem Foundation» коммерциялық емес ұйымын құрды, оның мақсаты – «африкалық әйел жазушылардың дамуы мен тұрақтылығын, сондай-ақ олардың шығармашылық өнімдерін қолдау» және басқару кеңесін құру. Айду «Африкалық махаббат әңгімелері» (Ayebia, 2006) антологиясының редакторы болды, онда Чика Юнигве, Чимаманда Нгози Адичи, Дорин Байнанга, Навал Эль Саадави, Хелен Ойоеми, Лейла Абулела, Молара Огундипе, Моника Арак де Ньеко, Сара Ладипо Маникика, Сефи Атта, Синдиве Магона және Веруник Таджо сияқты жазушылардың 21 әңгімесі жинақталған. 2012 жылы Айду «Дипломатиялық фунттар және басқа да әңгімелер» атты әңгімелер жинағын жариялады.
Aidoo's plays include The Dilemma of a Ghost, produced at Legon in 1964 (first published in 1965) and Pittsburgh in 1988, and Anowa, published in 1971 and produced at the Gate Theatre in London in 1991. Her works of fiction particularly deal with the tension between Western and African worldviews. Her first novel, Our Sister Killjoy, was published in 1977 and remains one of her most popular works. It is notable for portraying a dissenting perspective on sexuality in Africa, and especially LGBT in Africa. Whereas one popular idea on the continent is that homosexuality is alien to Africa and an intrusion of ideas of Western culture into a pure, inherently heterosexual "African" culture, Aidoo portrays the main character of Killjoy as indulging in lesbian fantasies of her own, and maintaining sympathetic relationships with lesbian characters. Many of Aidoo's other protagonists are also women who defy the stereotypical women's roles of their time, as in her play Anowa. Her novel Changes: A Love Story won the 1992 Commonwealth Writers' Prize for Best Book (Africa). She was also an accomplished poet—her collection Someone Talking to Sometime won the Nelson Mandela Prize for Poetry in 1987—and the author of several children's books. Aidoo contributed the piece "To be a woman" to the 1984 anthology Sisterhood Is Global: The International Women's Movement Anthology, edited by Robin Morgan. Her story "Two Sisters" appears in the 1992 anthology Daughters of Africa, edited by Margaret Busby. In 2000, Aidoo founded the Mbaasem Foundation, a non governmental organization based in Ghana with a mission "to support the development and sustainability of African women writers and their artistic output", and a board of management. Aidoo was editor of the anthology African Love Stories (Ayebia, 2006), a collection of 21 stories by writers including Chika Unigwe, Chimamanda Ngozi Adichie, Doreen Baingana, Nawal El Saadawi, Helen Oyeyemi, Leila Aboulela, Molara Ogundipe, Monica Arac de Nyeko, Sarah Ladipo Manyika, Sefi Atta, Sindiwe Magona, and Véronique Tadjo. In 2012, Aidoo published Diplomatic Pounds & Other Stories, a compilation of short stories.
Өлім
Айду 2023 жылғы 31 мамырда Аккрада қайтыс болды. Президент Нана Акуфо Аддо оны "тамаша жазушы, әйелдер құқығын қорғаушы, африкалықтардың және әлемдегі прогрессивті халықтың жақтасы" деп бағалап, 13 шілдеден 16 шілдеге дейін аза тұру рәсімдері өтетінін және мемлекеттік жерлеу рәсімі жасалатынын мәлімдеді. 13 шілдеде оның жерлеу рәсімі Мемлекеттік үйдің алдында өтті, одан кейін 15 шілдеде туған қаласы Абэазе Киакорда қоштасу рәсімі болды, ал 16 шілдеде жексенбі күні алғыс айту шіркеу қызметі мен жерлеу рәсімі өтті.
Aidoo died on 31 May 2023 in Accra. Praising her as "an outstanding writer, advocate for women's cause, the cause of Africans and the progressive people around the world", President Nana Akufo Addo announced that she would be given a state funeral, with rites held from 13 July to 16 July, On 13 July, her funeral took place in the forecourt of the State House, followed by lying in state at her home town of Abeadze Kyiakor on 15 July, and a thanksgiving church service and burial on Sunday, 16 July.
Таңдалған шығармалар
"Аруақтың қиын таңдауы" (пьеса), Аккра: Лонгман, 1965. Нью-Йорк: Макмиллан, 1971. Анова (Гана жырлары негізіндегі пьеса), Лондон: Лонгман, 1970. Нью-Йорк: Гуманитарлық баспа, 1970. Мұнда тәттілік жоқ: Әңгімелер жинағы, Лондон: Лонгман, 1970. Нью-Йорк: Doubleday. Біздің әпкеміз Killjoy: немесе Қара көзді Сүйкімділік туралы толғаныстар (роман), Лонгман, 1977. Біреу бір уақытта сөйлейді (өлеңдер жинағы), Хараре: Колледж Пресс, 1986. Бүркіт пен тауықтар және басқа да әңгімелер (балаларға арналған), Энугу: Тана Пресс, 1986. Өзгерістер: Махаббат оқиғасы (роман), Лондон: The Women's Press, 1991. Нью-Йорк: Нью-Йорк қалалық университетінің Феминистік баспасы, 1993. "Істей алатын қыз және басқа да әңгімелер", Аккра: Сахара астындағы баспалар, Хайнеманн африкалық жазушылар сериясы, 1997. Дипломатиялық фунттар және басқа да әңгімелер, Айебиа Кларк баспасы, 2012.
The Dilemma of a Ghost (play), Accra: Longman, 1965. New York: Macmillan, 1971. Anowa (play based on a Ghanaian legend), London: Longman, 1970. New York: Humanities Press, 1970. No Sweetness Here: A Collection of Short Stories, London: Longman, 1970. New York: Doubleday. Our Sister Killjoy: or Reflections from a Black eyed Squint (novel), Longman, 1977. Someone Talking to Sometime (poetry collection), Harare: College Press, 1986. The Eagle and the Chickens and Other Stories (for children), Enugu: Tana Press, 1986. Changes: A Love Story (novel), London: The Women's Press, 1991. New York: Feminist Press at the City University of New York, 1993. The Girl Who Can and Other Stories, Accra: Sub Saharan Publishers, ; Heinemann African Writers Series, 1997. Diplomatic Pounds & Other Stories, Ayebia Clarke Publishing, 2012, .