Кіріспе

Солтүстік Ирландиядағы кісі өлтіру ісі

Жан Макконвилл (қыздығы Мюррей; 7 мамыр 1934 – желтоқсан 1972) – Солтүстік Ирландияның Белфаст қаласынан шыққан әйел. 1972 жылы Ирландия Республикасындағы Лоут округіне жасырын түрде жерленді. ИРА оны британдық күштерге ақпарат берген деп айыптағаннан кейін осылай өлтірген. 1999 жылы ИРА Макконвиллді және тағы сегіз "жоғалғанды" өлтіргенін мойындады. Олар ол ақшаға республикашылдар туралы ақпаратты британдық армияға бергенін және оның пәтерінен радио хабар беру құралы табылғанын мәлімдеді. Полиция омбудсменінің баяндамасында осы және басқа да қаңқуларға ешқандай дәлел табылған жоқ. "Соғысқа" дейін ИРА өз қатарындағы хабаршыларды өлтіру саясатын ұстанды. Соғыс басталғаннан бері хабаршы термині қауіпсіздік күштеріне жарымәскери ұйымдар туралы ақпарат берген күдікпен қаралатын азаматтарға да қолданылатын болды. Басқа ирланд республикашыл және лоялист жарымәскери ұйымдары да осындай кісі өлтірулер жасады. Ол жақында күйеуін жоғалтқан, он баланың анасы болғандықтан Макконвиллдің өлтірілуі ерекше дау тудырды. Оның денесі 2003 жылы ғана табылса, қылмыс әлі де ашылмады. Полиция омбудсмені Корольдік Ольстер полициясының (RUC) 1995 жылға дейін жоғалу оқиғасын тиісті түрде тергемегенін анықтады.

Өмірбаян

Жан Мюррей 1934 жылдың 7 мамырында Шығыс Белфаста протестант отбасында дүниеге келді, бірақ католик, бұрынғы британдық армия сарбазы Артур Макконвиллге үйленгеннен кейін, олардың он баласы болды. 1969 жылы лоялистер оны протестанттық ауданнан қорқытып шығарғаннан кейін, Макконвилл отбасы Батыс Белфасттың Lower Falls Road-тағы Divis Flats-қа көшіп келді. Артур 1972 жылдың қаңтар айында рактан қайтыс болды. Бұл ИРА-ның бекінісі болды, одан британдық армия мен Корольдік Ольстер полициясына (RUC) қарсы шабуылдар үнемі ұйымдастырылатын. Оның күйеуі қайтыс болғаннан кейін ол алты мен жиырма жас аралығындағы он баланы тәрбиелеп өсірді. Олардың ұлы Робби Ресми ИРА мүшесі болды және оның қайтыс болған кезде Лонг Кеште интернировкада болды. 1974 жылы ол Ирландия Ұлттық Азаттық Армиясына (INLA) қосылды.

Өлім

Өлімге дейін бірнеше ай бойы Макконвилл мен оның көршілері арасында шиеленіс пен күдік күшейді. Бір түні, жоғалуына аз уақыт бұрын, ол бингодан шыққаннан кейін шабуылға ұшырады және британдық армияға ақпарат беруді тоқтату туралы ескертілді. Полицияның мәліметтеріне сәйкес, 1972 жылдың 29 қарашасында британдық әскердің бір бөлімі көшеде адасқан, қиналған әйелді тапты. Ол өзінің аты Макконвилл екенін, оған шабуыл жасалғанын және ақпарат беруді тоқтату туралы ескертілгенін айтты. Макконвиллдің балаларының бірі оны оқиғадан кейінгі түні ұрлап кеткенін мәлімдеді, ал басқалары ұрлау күнін 7 желтоқсан деп атады. Жоғалу күні түнде төрт жас әйел Макконвиллді үйінен тапаншамен ұстап алып кетті. Макконвилл басына оқ тиіп өлтірілді, оның денесінде басқа жарақаттар табылған жоқ. Оның денесі шекарадан тыс, Лоут округінің солтүстігіндегі Кули түбегінің оңтүстік-шығыс ұшындағы Шеллинг Хилл жағажайында (Темплтаун жағажайы деп те аталады) жасырын жерленді, үйінен шамамен 80 шақырым қашықтықта. Оның қайда өлгені белгісіз. Оның жоғалуына ешбір ұйым жауапкершілікті мойындаған жоқ, бірақ ИРА оны құпия хабаршы болғандықтан өлтірген деген әңгіме тарады. The Guardian газеті оның көршілері оның үйінің сыртында ауыр жараланған британдық сарбазға көмектескенін көргендіктен өлтірілгенін жазды. 2014 жылы Sunday Life газетінде жарияланған сұхбатында бұрынғы ирланд республикашысы Эвелин Гилрой сарбазға көмектескен адам оның (Гилройдың) қарындасы болғанын мәлімдеді. ИРА Ұлы Жұма келісіміне қол қойылғанға дейін қатысын мойындаған жоқ. Олар оны британдық армияға республикашылар туралы ақпарат бергені үшін өлтіргенін айтты. Бұрынғы ИРА мүшесі Брендан Хьюз ИРА оның өлімінен бұрын пәтерін тінтіп, радио хабар тарату құралын тапқандарын және оны тәркілегенін мәлімдеді. Ол және басқа бұрынғы республикашылар оны сұраққа алып, британдық армия оған республикашылар туралы ақпарат үшін ақша төлеп отырғанын мойындағанын айтты. Хьюз оның жағдайына байланысты оны ескертіп босатқандарын мәлімдеді. Алайда, ИРА оның британдық армияда жұмысын жалғастырғанын білгенде, оны "атқылауға" шешім қабылдады деп мәлімдеді.

Салдары

Оның жоғалуынан кейін Макконвиллдің жеті кіші баласы, оның ішінде алты жасар егіздер, пәтерде өздері аман қалды, оларға 15 жасар қарындасы Хелен күтім жасады. Келесі күні балалар BBC телеарнасының "Scene Around Six" бағдарламасында сұхбатқа алынды. Әлеуметтік қызметтер отбасын таратып жіберді. Оның қаштарылғаннан кейін екі күн өткен соң, оның ұлдарының бірі оқиға туралы RUC және Ұлыбритания армиясына хабарлады. Алайда, Полиция омбудсмені 1970-ші және 1980-ші жылдарда қаштарылу бойынша ешқандай тергеу жүргізілмегенін анықтады. 1973 жылдың наурыз айында Ұлыбритания армиясынан алынған мәлімет бойынша, қаштарылу мұқият жоспарланған әйелдер алдауы екені және Макконвилл өз еркімен кеткені хабарланды. Бұл Ирландия Республикасы полициясы Гарда Сихоана үйлестірген ұзақ іздестіруге себеп болды, бірақ дене табылмады. 2003 жылдың 26 тамызы күні түнгі дауыл бұрынғы іздеулер өткен жерге жақын, Шеллинг Хилл Бич автотұрағының батыс жағындағы жартастың бір бөлігін шайып кетті. Осының нәтижесінде дене табылды. Кейіннен Макконвилл күйеуі Артурдың қасында Лисберндегі Қасиетті Үшбірлік зиратына қайта жерленді.

Полиция омбудсменінің есебі

2004 жылдың сәуірінде Макконвиллдің өліміне қатысты сот отырысы заңсыз өлтіру туралы шешім шығарды. 2006 жылы Солтүстік Ирландия полициясының омбудсманы Нуала О’Лоан полицияның осы кісі өлтіруін тергеу туралы баяндама жариялады. Бұл баяндамада RUC 1995 жылға дейін кісі өлтіруді тергемегені, ал одан кейін ұсақ тергеу жүргізгені айтылды. Журналист Эд Молони Британ үкіметінен Дивис Флэтс аймағына қатысты соғыс күнделіктерін жариялауға шақырды. Соғыс күнделіктері әдетте отыз жылдық ереже бойынша жарияланады, бірақ Макконвилл қайтыс болған кездегі Дивис аймағына қатысты деректерге шамамен тоқсан жылдық тыйым салынған. Полиция оның құрықталғанын тергемегені үшін ресми түрде кешірім сұрады. Бұл ирланд журналисі Финтан О’Тулді Макконвиллдің құрықтала салысымен соттан тыс өлтірілуінің «барлық қабылданған ұлттық және халықаралық нормалар бойынша соғыс қылмысы» екенін дәлелдеп, қарсы пікір білдіруге итермеледі. Содан бері ИРА жалпы кешірім сұрап, «ИРА қолдарынан қаза тапқан және жерленген барлық отбасылардың қайғысына өкініш білдіреді» деп мәлімдеді.

PSNI тергеу және Бостон колледжінің таспалары

2006 жылдың тамызында Солтүстік Ирландия полиция қызметінің (PSNI) бас комиссары сэр Хью Орд, "осы жастағы кез келген жағдайда, сәтті қудалау мүмкін емес" деп, кімді де болса сотқа тартуға үміттенбейтінін мәлімдеді. Бостон колледжі 2001 жылы "Белфаст жобасы" деп аталған, соғыс кезеңі туралы ауызша тарих жобасын бастады. Ол республикашылдар мен лоялистерден қақтығысқа қатысулары туралы сұхбаттарды жазды, бұл жазбалар олардың қайтысынан кейін ғана жарияланбақ болды. Республикашылдардан сұхбат алған екі адам, Брендан Хьюз бен Долорс Прайс, екеуі де қазір қайтыс болды, Макконвиллді ұрлауға қатысқандарын мойындады. Олар Макконвиллдің құпия хабаршы болғанын мойындағанын, ал Адамс оның жоғалуын тапсырғанын айтты. 2010 жылы газетке берген сұхбатында Прайс Адамстың оған Макконвиллді ұрлауға қатысуға бұйрық бергенін мәлімдеді. 2013 жылы қайтыс болған Прайс, Адамсқа кек қайтару үшін сұхбат бергенін айтты. Адамс Макконвиллдің өліміне қатысы болмағанын жоққа шығарды. 2011 жылы PSNI жазбаларға қол жеткізу үшін заңдық шара қолданды. Одан кейін ол оны өлтіруге көмектескен деген айып тағылды. Сәуір айында PSNI ұрланған кезде жасөспірім болған үш адамды ұстады: 56 жастағы ер адам және 57 және 60 жастағы екі әйел. Барлығы айыпсыз босатылды. Наурыз айында Беллдің ұсталғаннан кейін, Хьюз бен Прайс берген мәлімдемелерге байланысты полиция Джерри Адамстан жауап алуы мүмкін деген болжамдар тарады. Адамс өзінің қатысы жоқ екенін мәлімдеді. 30 сәуірде PSNI-мен байланысқаннан кейін Адамс өз еркімен Антрим PSNI станциясында сұхбат беруге келісті. Ол төрт күн бойы сұраққа алынып, айыпсыз босатылды. Қосымша шаралар қабылдау қажеттігін анықтау үшін материалдар Прокуратураға жіберілді, бірақ оны айыптау үшін "жеткілікті дәлел жоқ" еді. Ұстау сайлау кампаниясы кезінде болды. Sinn Féin ұстаудың саяси мақсатта болғанын, партияның алдағы сайлаудағы мүмкіндіктеріне зиян келтіруге бағытталғанын мәлімдеді. Алекс Маски бұл PSNI-дің кейбір бөлімдерінің "саяси күн тәртібі, жағымсыз күн тәртібі" екенін айтты. Жан Макконвиллдің отбасы Адамстың оның өлімі үшін ұсталуын талап етті. Оның ұлы Майкл былай деді: "Мен және менің қалған бауырларым мен әпкелерім PSNI өз жұмысын істеп жатқанына қуаныштымыз. Біз бұл [Адамс мырзаның ұсталуы] ешқашан болмайды деп ойлағанбыз, бірақ оның орын алуына өте қуаныштымыз". BBC Radio 4-тің Today бағдарламасына берген сұхбатында ол анасын ұрлап, өлтіргендердің есімдерін білетінін, бірақ: "Мен полицияға [PSNI] айтпаймын. Егер мен қазір полицияға бірдеңе айтсам, мені немесе менің отбасымның біреуін немесе менің балаларымның біреуін сол [ИРА] адамдары атып өлтіреді. Біз сол адамдарды білеміз, бірақ оларды сотқа бере алмаймыз".

2018 жыл

Патрик Радден Кифтің 2018 жылғы "Ештеңе айтпа: Солтүстік Ирландиядағы кісі өлтіру және естелік туралы нағыз оқиға" кітабы Макконвиллдің өлімінен басталатын Солтүстік Ирландиядағы қақтығыстар тарихына ден қояды. Кифтің сөзінше, Долоурс Прайс Эд Молони мен Энтони МакИнтайрға Макконвиллді өлтіруге үш ИРА еріктісі қатысқандығын айтқан: бұрынғы "Белгісіздер" командирі Пэт МакКлюр, Прайс және үшінші ерікті, Прайс оқ атып, өлімге себеп болды деп мәлімдеген. Бірақ Молони мен МакИнтайр Кифке бұл адамның кім екенін айтудан бас тартты, себебі сол кезде ол ерікті әлі тірі болған.