Кіріспе

Британдық зерттеуші және Сьерра-Леоне губернаторы Диксон Денхам (1 қаңтар 1786 – 9 маусым 1828) – ағылшын әскери қызметшісі, Батыс-Орталық Африканы зерттеуші және Сьерра-Леоне губернаторы болған.

Ерте өмір

Диксон Денхам 1786 жылы Жаңа жыл күні Лондон қаласының Флит-стрит көшесіндегі Солсбери скверінде дүниеге келді. Ол Джеймс Денхамның, киім-кешек сатушының, және оның әйелі Элеонораның, туған тегі Саймондс, ұлы еді. Олардың үш ұлының ең кішісі Денхам 1794 жылдан 1800 жылға дейін Мерчант Тейлор мектебінде оқыды; мектепті бітірген соң ол заңгердің оқушысы болды, бірақ 1811 жылы әскерге қатысты.

Әскери мансап

Бастапқыда 23-ші Корольдік Уэльстік фюзилерлер полкінде, кейіннен 54-ші жаяу әскер полкінде қызмет еткен Денхам Португалия, Испания, Франция және Бельгиядағы әскери науқандарға қатысты, сондай-ақ Ватерлоо медалімен марапатталды. Денхам батыл сарбаз ретінде танылды, Тулуза шайқасында ол жарақат алған командирін атыстан қорғап алып шықты және Веллингтон герцогымен жақын дос болып, үнемі хат алмасып тұрды. Соғыс аяқталғаннан кейін лейтенант Денхам Кембреде және Парижді оккупациялау кезінде қызмет етті. 1818 жылы жартылай жалақыға жіберілген ол Франция мен Италияда біршама уақыт саяхаттап қайтты. 1819 жылы Денхам Сандхерсттегі Корольдік әскери колледжге студент ретінде түсіп, Жоғарғы бөлімдегі штаб офицері болуды жоспарлады. Ол колледж коменданты сэр Говард Дугластың назарын аударды, бірақ өте жалықты; "Оған әрқашан жаңа оқиғалар керек, әйтпесе ол құлдырайды" деп досы жазған. Өкінішке орай, ол өрескел мінезді, өзіне сенімсіз, қызғанышпен күйіп, жаман қасиеттері де болған.

Борну миссиясы

Денхам Африкадан Лондонға оралған зерттеуші капитан Джордж Лионмен кездесті және Батыс Африка мемлекеттерімен сауда байланыстарын орнату үшін британ үкіметінің екінші миссиясына қосылуға бел буды. Мүмкін, оның ықпалды таныстарының арқасында Денхамның тілегі орындалды және ол майор болып тағайындалды. 1821 жылдың күзінде лорд Батерст оны доктор Уолтер Одни мен лейтенант Хью Клэппертон сияқты миссияның басқа мүшелеріне қосылуға жіберді. Денхам өзімен Колониялық кеңседен Однидің Борнуда вице-консул ретінде қалуы керектігін, ал Денхам мен Клэппертонның «Борнудың оңтүстігі мен шығысындағы елді, басты назар Нигердің бағытын анықтау және оның құятын жерін табуға» зерттеу керектігін көрсететін нұсқауларды әкелді. Себепсіз Денхам Триполиде ұсталды, ал миссия 1822 жылдың 23 ақпанында Феззанның Мурзук қаласына аттанды. Денхам 5 наурызда Триполиден 210 атты араб тайпасынан тұратын қауіптік эскортпен шығып, Мурзукқа жеткенде екі отандасын нашар күйде тапты: Клэппертон ауруға шалдыққан, ал Одни суық тиген. Сонымен қатар, ол жергілікті бейдің олардың Феззаннан кетуіне тыйым салғанын білді, себебі ол құл сату экспедициясында болған, бұл шектеу миссияның түйелерін алып тастау арқылы күшіне енді. Денхам көп ұзамай Триполиге қайтып оралды, қосымша қаражат іздеді және Баша Юсуф Караманлиді миссияны Борнуға сапарлағанда қорғау үшін қажетті эскортты ұсынуға көндіруге тырысты. Ол 1822 жылдың 13 маусымында Триполиге оралды. Ол өзін жағымсыз етіп көрсеткендіктен, Клэппертон сэр Джон Барроуға былай деп жазды: «Оның болмауы миссияға зиян келтірмейді, ал елге үнем әкеледі, өйткені майор Денхам секстантын оқи алмайды, аспандағы жұлдызды білмейді және күннің биіктігін өлшеуге жарамсыз». Денхам башаның Мурзук бейініңдей кеңқоршақты екенін білді. Ашуланған ол Лондонға қайтып, Лорд Батерстке жағдайды баяндауды және экспедицияның бас офицері ретінде қайта оралу үшін жоғарылауды сұрауды шешті. Марсельге бағытталған кемеге отырып, ол башаның лейтенанттарына басшаның «екі жүзділігі» туралы білгенде үкіметінің наразылығын ескертті. Баша қатты қорқып, оған хат жазып, Борнуға аттанатын бай саудагердің 300 адамнан тұратын эскорты, оған 10 000 доллар төлесе, миссияны да қорғауға көндірілуі мүмкін екенін ұсынды. Денхам хатты Марсельде карантинде болғанда алды. Әлі де ашулы болған ол Батерстке Однидің қабілетсіздігіне шағымданып хат жіберді. Бұл хат Лондонда жақсы қабылданалмады, ал Денхам Триполиге оралғанда, оның дипломатиялық шеберлігінің жетіспеушілігі үшін сөгіс хат күтіп тұрды, бірақ ол бастан кешкен қиындықтарды мойындады. Денхамның мінез-құлқы туралы жаңалық Мурзуктегі отандастарын таңқалдырды. Одни Триполидегі британдық консул Ханмер Уоррингтонға Денхэмге қатысты шағым хат жазып, оны шөпте жасырылған жыланмен салыстырды. Өкінішке орай, Уоррингтон хатты Денхэмге көрсетті, бұл миссиялық топтағы қарым-қатынасты одан әрі нашарлатты. 1822 жылдың қыркүйек айының соңында Денхам саудагермен және уәде етілген эскортпен Мурзукқа қайтып барады. Экспедицияның басшылығына қатысты ресми нұсқаулардың болмауына назар аударған Колониялық кеңсе Клэппертонның Денхэмнің емес, Однидің көмекшісі болуы керектігін жазды. Миссияға төрт британдық (оның ішінде ағаш шебері Хиллман), бес қызметші және төрт түйеші кірді, ақырында 1822 жылдың 19 қарашасында Мурзуктан Борнуға аттанды. Клэппертон мен Однидің денсаулығы нашарлаған, олар қызбаға шалдыққан, және барлығы Сахара арқылы оңтүстікке қарай жол жүріп, судан өлген құлдардың сүйектерімен қапталған жолды басып өтті. Миссия 1823 жылдың 4 ақпанында Чад көлінің солтүстік жағалауына жетті, британдықтар көлді көрген алғашқы еуропалықтар болды; партия батысқа қарай жалғасты, 17 ақпанда Борну империясындағы Кукаға жетті (қазіргі Кукава, Нигерия). Партияның басшылығы туралы тағы да дау-дамайдан кейін Одни мен Клэппертон 1823 жылдың желтоқсанында Хауса штаттарына жолға шықты, ал Денхам Чад көлінің батыс, оңтүстік және оңтүстік-шығыс жағалауларын және Ваубе, Логон және Шари өзендерінің төменгі ағыстарын зерттеу үшін қалды. Денхам Лондонның 18 Джордж-стрит, Ганновер-сквер мекенжайы бойынша қоныстанды. Ол Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды, ал сол жылдың желтоқсан айында подполковник болып жоғарылатылды, ол Ұлыбританияның теңіз эскадрильясы құтқарып алған құлдарды қайта орналастыруды және Фритаунға қоныс аударуды тапсырған Бостандық алған африкалықтардың бақылаушысы ретінде Сьерра-Леонеге...

Өлім

Сера-Леонеді бес апта ғана басқарғаннан кейін, Денхам 1828 жылғы 9 маусымда 42 жасында Фритаун қаласында «Африкалық қызудан» (вероятно, маляриядан) қайтыс болды. Ол колонияның соңғы бес жылдың ішінде қайтыс болған төртінші губернаторы болды, ол өзінің інісі Джон Чарльзге бірнеше мың фунт стерлинг қарыз болды. Денхам 15 маусымда қаланың айналма жол зиратында жерленді.

Жеке өмір

Денхам Пиреней соғыстарында қызмет етіп жүргенде Лиссабонда жесір Хариет Хокинске үйленді. Неке 1815 жылғы 20 ақпанда Лондондағы Ковент-Гардендегі Сент-Полс шіркеуінде қиылды, бірақ оның әйелі немесе балалары туралы ешқандай жазба сақталған жоқ.

Денхам әдебиетте

Денхамның ерлігі Жюль Верннің "Баллонда бес апта" атты 30-тарауында қысқаша айтылған: "Жақын досым, қазір біз майор Денхамның ізімен келеміз. Осы Мосфея қаласында оны Мандара сұлтаны күтіп алды; ол Борну елінен шығып кеткен еді; шейхпен бірге феллатахтарға қарсы жорыққа қатысып, қалаға шабуыл жасауға көмектесті. Қала тек садақтарымен ғана арабтардың оқтарына батыл түрде қарсы тұрды және шейхтің әскерін қорқытып, қашқын қылды. Бұлдың бәрі кісі өлтіру, қарақшылық және тонау үшін ғана болды. Майор толығымен тоналып, жалаңаштанып қалды. Егер оның аты болмағанда, ол үнділік салт аттысының шеберлігімен жылқысының құрсағына жабысып, жабайы қуғыннан қашып, Кукаға, Борнудың астанасына қайта орала алмас еді." "Майор Денхам кім еді?" "1822 және 1824 жылдар аралығында Борну еліне экспедиция басқарған батыл ағылшын, оған капитан Клэппертон мен доктор Оудни де бірге болды. Олар наурыз айында Триполиден жолға шығып, Фездің астанасы Мурзукке жетті. Кейін доктор Барт Еуропаға қайтып келе жатқанда барган жолмен, 1823 жылдың 16 ақпанында Чад көліне жақын Кукаға жетті. Денхам Борнуда, Мандарада және көлдің шығыс жағалауында бірнеше зерттеулер жүргізді."

Епоним

Сахара астындағы құс Денхамның бүйірқанаты (Neotis denhami) Денхамның құрметіне аталған.