Кіріспе

Фрейм жылдамдығы тізбекті қарау үшін қолданылатын жылдамдықтан төмен болатын кинотехника. Уақыт өте қалу фотосуреті – фильм кадрларын түсіру жиілігі (фрейм жылдамдығы) тізбекті қарау үшін қолданылатын жиіліктен әлдеқайда төмен болатын техника. Қалыпты жылдамдықпен ойнатылғанда уақыт жылдам өтеді және осылай өтіп кетеді. Мысалы, бір көріністің суреті секундына 1 кадрмен түсірілуі мүмкін, содан кейін секундына 30 кадрмен қайта көрсетілуі мүмкін; нәтижесінде жылдамдық 30 есеге артады. Сол сияқты, фильм түсірілгеннен гөрі әлдеқайда төмен жылдамдықпен ойнатылуы мүмкін, бұл баяу қозғалыс немесе жоғары жылдамдықтағы фотосуреттеу сияқты жылдам әрекетті баяулатады. Адам көзіне әдетте елеусіз және баяу болып көрінетін процестер, мысалы, күн мен жұлдыздардың аспандағы қозғалысы немесе өсімдіктің өсуі айқын көрінеді. Уақыт өте қалу – кинография техникасының ең жоғарғы шегі. Тоқтату анимациясы (Stop motion) – осыған ұқсас техника; шын мәнінде қозғалмайтын, мысалы, қуыршақ сияқты нысанды, аз ғана қашықтыққа қолмен жылжытып, суретке түсіруге болады. Содан кейін суреттерді нысан қозғалғандай көрінетін жылдамдықпен фильм түрінде қайта ойнатуға болады.

Терминология

Уақыт аралығындағы фильмдердегі кадрлар жылдамдығы тақырыпқа байланысты секундына 24-тен 30 кадрға жуық немесе бір тәулікке, аптаға немесе одан да ұзаққа дейін өзгертілуі мүмкін. "Уақыт аралығы" термині әр кадрдың (немесе бейнематериалдың) түсірілуі кезінде камераның жалюзисінің қанша уақыт ашық болатынына да қатысты қолданылады, сондай-ақ кейбір ескі фотосуретшілер шеңберіндегі фотосуреттерде қолданылатын ұзақ жалюзи ашуларына да сілтеме жасайды. Фильмдерде камера жүйесінің күрделілігіне байланысты осы екі түрлі уақыт аралығын бірге қолдануға болады. Жердің айналымымен байланысты жұлдыздардың қозғалысын түсірген түнгі кадр үшін екі түр де қажет. Жұлдыздардың сәл жарығын фильмге түсіру үшін әр кадрдың ұзақ экспозициясы қажет. Кадрлар арасындағы уақыт аралығы фильмді қалыпты жылдамдықпен қарағанда жылдам қозғалыс әсерін тудырады. Уақыт аралығындағы кадрлар жылдамдығы қалыпты деңгейге жақындағанда, мұндай "жеңіл" формалар көбінесе жай ғана жылдам қозғалыс немесе (видеода) жылдам орату деп аталады. Бұл типтегі уақыт аралығы жылдам орату ("скан") режиміндегі бейнежазғышқа ұқсайды. Велосипедпен келе жатқан адам қала көшелерімен жарыс машинасының жылдамдығымен өте қозғалып, аяқтарын қарқынды түрде қозғайды. Әр кадрдың ұзақ экспозициясы адамның аяқ қозғалысында бұлыңғырлық тудырып, жылдамдық иллюзиясын күшейтеді. Екі техниканың мысалы ретінде Терри Гиллиамның "Барон Мюнхаузеннің оқиғалары" (1989) фильміндегі жүгіру сахнасын атауға болады, онда кейіпкер оқтан озады, сондай-ақ Лос-Анджелес аниматоры Майк Джитловтың 1980-ші жылдардағы қысқа және толық метражды фильмдерін ("Жылдамдық және уақыт сиқыршысы") атауға болады. Мойынға ілген және теледидарда қолданылғанда, жылдам қозғалыс бірнеше мақсатқа қызмет ете алады. Оның ең көп таралған қолданысы – комедиялық эффект үшін. Слэпстик комедиялық сахна жылдам қозғалыспен және сүйемелдеме музыкамен ойнатылуы мүмкін. (Осы арнайы эффект түрі киноның алғашқы кезеңдерінде үнсіз комедиялық фильмдерде жиі қолданылған; сондай-ақ "сұйық электр" деген терминді қараңыз). Жылдам қозғалыстың тағы бір қолданысы – телешоуға бөлінген уақыттың көп бөлігін алмайтындай, телебағдарламаның баяу сегменттерін жылдамдату. Мысалы, үйді қайта жабдықтау шоуында жиһазды жылжыту (немесе басқа жиһазбен ауыстыру) сахнасы көрерменге оқиғаның мәнін түсінуге мүмкіндік беретін қысқартылған уақытта көрсетілуі мүмкін. Жылдам қозғалыстың қарама-қарсысы – баяу қозғалыс. Кинематографшылар жылдам қозғалысты "төмендетілген айналдыру" деп атайды, өйткені ол бастапқыда қолмен айналдырылатын камераны қалыптыдан баяу айналдыру арқылы қол жеткізілді. "Жоғары айналдыру" баяу қозғалыс әсерін тудырады.

Уақытша шағудың қалай жұмыс істейтіні

Фильм көбінесе 24 кадр/с жылдамдықпен көрсетіледі, яғни әр секунд сайын экранда 24 кадр пайда болады. Қалыпты жағдайда, кинокамера бейнелерді 24 кадр/с жылдамдықпен жазады, себебі проекция жылдамдығы мен жазу жылдамдығы бірдей. Тіпті кинокамера баяу жылдамдықпен жазуға орнатылса да, ол 24 кадр/с жылдамдықпен көрсетіледі. Осылайша, экрандағы кадр жылдам қозғалғандай көрінеді. Экрандағы кадрдың жылдамдығының өзгеруін проекция жылдамдығын камера жылдамдығына бөлу арқылы есептеуге болады. Сондықтан, секундына 12 кадрмен жазылған фильм екі есе жылдам қозғалады. Камераның секундына 8 мен 22 кадр аралығындағы жылдамдықпен түсірілуі көбінесе үдетілген қозғалыс санатына жатады, ал одан да баяу жылдамдықпен түсірілген кадрлар уақыт өте қозғалысқа жақындау болады, бірақ бұл терминологиялық айырмашылықтың барлық кино өндіріс орталарында толыққанды қалыптасқандығы айтылмайды. Осы принциптер видео және басқа да цифрлық фотосурет техникаларына да қолданылады. Дегенмен, жақында ғана бейнекамералар өзгермелі кадр жылдамдықтарымен жазу мүмкіндігіне ие болды. Уақыт өте қозғалысты кейбір қарапайым кинокамералармен жеке кадрларды қолмен түсіру арқылы жасауға болады. Бірақ, уақыт аралықтарының жоғары дәлдігі мен тізбектелген кадрлардың экспозиция жылдамдығының тұрақтылығы камераның затвор жүйесіне қосылатын (камера дизайнына қарай) интервалометр деп аталатын құрылғы арқылы жақсырақ қамтамасыз етіледі. Интервалометр кадрлар арасындағы белгілі бір уақыт аралығына сәйкес камераның қозғалысын реттейді. Бүгінде көптеген тұтынушылық деңгейдегі цифрлық камераларда, тіпті кейбір қарапайым камераларда аппараттық немесе бағдарламалық интервалометрлер бар. Кейбір интервалометрлерді қозғалыс басқару жүйелеріне қосуға болады, бұл жүйелер уақыт өте қозғалыс түсірілімі жасалғанда камераны кез келген ось бойынша жылжытады, фильм қалыпты кадр жылдамдығымен ойнатылғанда көлбеу, панорама, із және жылжу кадрларын жасауға мүмкіндік береді. Рон Фрике мұндай жүйелердің негізгі әзірлеушісі болып табылады, оны оның "Хронос" (1985) қысқаметражды фильмінде, сондай-ақ "Барака" (1992, 2001 жылы бейне нұсқасы шығарылған) және "Самсара" (2011) толықметражды фильмдерінде көруге болады.

Жоғары динамикалық диапазонның (HDR) уақыт аралығы

Уақыт өте келе түсірілген кадрлар жоғары динамикалық диапазонды бейнелеу сияқты техникалармен үйлестірілуі мүмкін. HDR-ды қол жеткізудің бір жолы – әр кадр үшін экспозицияны өзгерту. Үш суретті әртүрлі экспозиция деңгейінде (бірінен соң бірі түсіріп) алып, әр кадр үшін жарықтарды, ортаңғы тонды және көлеңкелерді көрсететін суреттер жинағы жасалады. Экспозицияны өзгерту арқылы алынған топтар жеке кадрларға біріктіріледі. Содан кейін бұл кадрлар видеоға тізбектеледі.

Күндіз-түні ауысуы

Күндізден түнгі ауысулар уақыт өте кесу фотосуретіндегі ең қиын көріністердің қатарына жатады, ал осы ауысуларды шешу әдісі көбінесе "Киелі Грааль" техникасы деп аталады.