Кіріспе

Көркем әдебиетте баяндаманың тұрақтылығы немесе сабақтастығы. Бір шығармадағы баяндаманың тұрақтылығы – бұл аудиторияның белгілі бір уақыт аралығында көрген кейіпкерлердің, сюжеттің, заттардың және орындардың сипаттамаларының өзгермейтіні. Бұл көптеген жанрлар мен әңгімелеу формалары үшін маңызды, әсіресе егер олар ұзаққа созылса. Сабақтастық, түсірілім аяқталғаннан кейін қателерді түзету қиын болғандықтан, кино және теледидар өндірісінде ерекше маңызға ие. Роман, комикс, бейне ойындар сияқты өнер түрлеріне де сабақтастық қолданылуы мүмкін, бірақ көбінесе кіші масштабта; сондай-ақ, жеке тұлғалар, корпорациялар және үкіметтердің қоғамдық өмірде қолданатын шығармаларында да қолданылады. Көптеген фильмдер мен телешоулар өндірісінде сценарийді бақылайтын маман болады, оның міндеті – өндіріс кестесінің хаостық және әдетте сызықтық емес болуына қарамастан, сабақтастықты сақтауға тырысу. Бұл жұмыс көзге түспейді, себебі жақсы атқарылса, ешкім байқамайды. Сценарийді бақылаушы көптеген құжаттарды, фотосуреттерді және өндірістің сабақтастығын сақтау үшін қажетті егжей-тегжейлі ақпаратты қамтитын басқа да құжаттамаларды жинақтайды; жиналған құжаттар кейде «оқиғалар жинағына» (story bible) біріктіріледі. Жиналған ақпарат пен фотосуреттер көбінесе сахнадағы факторларға және өндірістің техникалық аспектілеріне, соның ішінде камераның орналасуы мен жабдықтардың параметрлерін мұқият тіркеуге қатысты болады. Бұрын фильмге арналған Polaroid камералары стандартты болған, бірақ қазір олар цифрлық камералармен алмастырылды; мұның бәрі, идеалды жағдайда, түсірілімдер бірнеше ай бойы әртүрлі түсірілім алаңдарында және орындарда бөлінгендіктен, барлық байланысты кадрлардың сәйкес келуіне мүмкіндік береді. Комикстерде сабақтастық бір-бірімен байланысты оқиғалардың жиынтығын білдіреді, кейде олар «бір ғаламда орын алады» делінеді.

Тұрақтылық қателері

Көптеген сабақтастық қателері көзге көрінбейтіндей ұсақ болады, мысалы, кадрлар арасындағы шағын өзгерістер (ішіндегі сусынның мөлшері немесе темекінің ұзындығы сияқты); мұндай ұсақ қателер көбінесе соңғы монтаждау кезіндегі салғысыздық салдарынан назардан тыс қалады. Көрерменнің көпшілігі бұл қателерді байқамаса да, кейбір қателер, мысалы, кейіпкердің сыртқы келбетіндегі күрт өзгерістер, одан да жақсы көрінеді. Өндіріс тобы мұндай сабақтастық қателіктерге жол бермеуге тырысады, себебі олар көрерменнің фильмге сенуін бұзуы мүмкін. Кинода сабақтастыққа ерекше мән беру қажет, өйткені көріністер көбінесе соңғы фильмде көрсетілген ретімен түсірілмейді. Түсіру кестесі жиі рұқсаттар және басқа да логистикалық мәселелермен анықталады. Мысалы, кейіпкер фильм бойына бірнеше рет Нью-Йорктегі Таймс-скверге оралуы мүмкін, бірақ Таймс-скверді жабу өте қымбат болғандықтан, рұқсат алу шығындарын азайту үшін бұл көріністердің бәрі бірдей түсірілуі мүмкін. Ауа райы, табиғи жарық, актерлер мен түсіру тобының қолжетімділігі, немесе басқа да көптеген жағдайлар түсіру кестесіне әсер етуі мүмкін.

Фильмдегі үздіксіздік қателеріне қарсы шаралар

Фильм өндіруші компаниялар үздіксіздік қателерін болдырмау үшін әртүрлі тәсілдерді қолданады. Біріншісі – белгілі бір көріністің барлық кадрларын бірге түсіру, ал келесі көріністердің барлық кадрларын бірінен соң бірі түсіру (егер көріністер фильмнің уақыт жолында үзіліссіз орын алса). Бұл актерлерге костюмдерін, кейіптерін және сол орында (егер түсірілім сыртта жүргізілсе, бірдей ауа райында) сақтап қалуға мүмкіндік береді. Екінші маңызды тәсіл – костюм дизайнерлері, суретшілер, реквизиторлар және гримерлердің әр түсірілім күнінің басында және соңында актерлердің және декорациялардың суреттерін түсіруі (бұрын Полароид камералары арқылы мүмкін болған, қазір цифрлық камералар мен ұялы телефондармен де жасалады). Бұл әр маманға киімдерді, декорацияларды, реквизиттерді және гримді алдыңғы күнгі жағдаймен салыстырып тексеруге мүмкіндік береді. Үшіншісі – түсірілімді толығымен студияда жүргізу, сыртқы орындарда түсіруден бас тарту. Бұл ауа райын және жарықтандыруды бақылауға мүмкіндік береді (түсірілім жабық орында жүргізілетіндіктен), сондай-ақ барлық киімдер мен декорацияларды бір орында сақтап, келесі күні қауіпсіз жерден алып шығуға болады. Құрастырудың (CGI) жетілген технологиялары үздіксіздік қателерінің соңғы нұсқаға дейін жетіп қалмауына көмектесті, өйткені бұрынғыдан гөйі сусын немесе темекіні "өңдеу" оңайырақ, бірақ бұл әлі де жеңіл шаруа емес.

Түзету қателері

Редакциялық қателер кейіпкер бір көрінеде әлі болмаған немесе олардың білуі керек емес оқиғаға сілтеме жасағанда туындауы мүмкін. Мұндай редакциялық қатеге мысал ретінде "Бұл - ақылсыз, ақылсыз, ақылсыз әлем" (1963) фильмін қарастыруға болады, онда адамдардың еңіске көтерілуінің көрінісі бастапқыда төменнен көрсетілсе, кейін жоғарыдан қайта көрсетіледі.

Көрнекілік қателері

Көрнекі қателер – фильм және теледидар сияқты көріністік медиада кездесетін жедел үздіксіздіктер. Киімдердің түстері өзгереді, көлеңкелер ұзарады немесе қысқарады, сахнадағы заттар орнын ауыстырады немесе жоғалады, және т.б. Көрнекі қателердің ең алғашқы мысалы Чарли Чаплиннің 1914 жылғы "Мүлік иесі" фильмінде кездеседі. Мұнда, бір бөлмеден екінші бөлмеге бірден өту кезінде, ол бір бөлмеде шляпасын жоғалтады, бірақ келесі бөлмеге кіргенде ол бірден басына оралады. "Бос" сюжеттер мен монтаждың үздіксіздігінің болмауы ертедегі фильмдердің көпшілігін мұндай қателерге толы қылды. Тағы бір мысал 1998 жылғы "Оянған Нед" фильмінде, фильмнің екі кейіпкері Джеки мен Майкл дауыл кезінде Недтің үйіне қарай бара жатқанда орын алады. Олар үйге қарай келе жатқанда, олардың үстіндегі қолшатыр қара түсті (біршама жоғарыдан және алдынан түсірілген). Алайда, төменгі кадрға (Жәкеңнің артынан түсірілген) ауысқаннан кейін, Майкл оң жақтан қара емес, бежевый түсті, шетінде қоңыр жолағы бар қолшатыр ұстап, экранға шығады. Диснейдің "Питтің драконы" (1976 жылы түсірілген) фильмінде де нашар сабақтастықтың тағы бір айқын мысалы бар. "Brazzle Dazzle Day" әнінде Лэмпи (Микки Руни), Пит (Шон Маршалл) және Нора (Хелен Редди) маяқтың жоғарғы жағына баспалдақпен көтерілгенде, Питтің комбинезонының астындағы көйлегі қызғылт-сары түсті. Бірақ, қайтадан төмен түсіп, маяк есігінен шыққаннан кейін, оның көйлегі енді сұр түсті болады.

Графикалық қателер

Сюжеттік қате немесе, көбінесе «сюжеттік тесік» деп аталатын, жасалған ойдан шығарылған әлемнің дәйектілігіндегі кемшіліктерді көрсетеді. Мысалы, кейіпкер өзі жалғыз баламын десе, кейіннен бауыр немесе қарындасы бар екенін айтуы мүмкін. «Cheers» телешоуында Фрейзер Крейннің әйелі Лилит Фрейзердің ата-анасының екеуі де қайтыс болғанын айтады, ал бір эпизодта Фрейзер өзінің әкесі ғалым болғанын мәлімдейді. Кейін бұл кейіпкер жеке шоуға – «Фрейзерге» айналып, оның әкесі, зейнеткер полиция қызметкері Мартин, басты кейіпкерге айналады. Соңында, «Cheers» жұлдызы Тед Дэнсон қатысқан эпизодта, Фрейзер әкесінің қарапайым көзқарастарына ұялып, оның қайтыс болғанын айтқандығы туралы бұрынғы оқиғаға ретроспективті түсіндірме берілді. Бұл ситкомдарда жиі кездеседі, онда телеарналар шоуды жалғастыруға келіседі, бірақ белгілі бір кейіпкерге баса назар аударған жағдайда ғана. Сөйтіп, екінші деңгейдегі кейіпкерлер шоудан шығарылып, олардың бар екені еске алынбайды, ал баса назар аударған кейіпкер (әдетте Фрейзер Крейн сияқты) бұрынғы, жеңілдетілген өмірбаянды ескермейтін толыққанды өмірбаянға ие болады.

Қартаюдың айырмашылықтары

Телевизиялық кейіпкердің (әдетте бала немесе жасөспірім) жасын, сериалдың уақыт шеңберіне және/немесе нақты өмірдегі уақыттың өтуіне қайшы келе түсетіндей ету практикасы "Мыло операсының жылдам қартаю синдромы" немесе SORAS деп белгілі. Бір кезде экранда көрінбей кеткен бала кейіннен бастапқы актерден бірнеше жас үлкен актермен сомдалуы мүмкін. Әдетте актер алмасумен бірге болатын бұл жылдам қартаю, кейіпкерге көбірек сюжеттік мүмкіндіктер ашу және жас көрермендерді қызықтыру мақсатымен жасалады.

Қателерді жою

Тұрақтылық қателері жасалған кезде, жазушылар немесе жанкүйерлер сәйкессіздіктерді жою үшін түсіндірмелер ұсынады. Жанкүйерлер кейде мұндай қателіктерге өз түсіндірмелерін ойлап табады, олар канонға енгізілуі немесе енгізілмеуі мүмкін; бұл кеңінен фанванкинг деп аталады (бұл терминді бастапқыда автор Крейг Хинтон тұрақтылықты шамадан тыс пайдалануды сипаттау үшін қолданған). Көп жағдайда жанкүйерлер оқиғаның бір бөлігімен келіспегенде (мысалы, сүйікті кейіпкердің өлімі), олар осы оқиғаны елемеуді таңдайды, осылайша франшизадан алған ләззаты азайған жоқ. Зияткерлік меншік иесі барлық қолданыстағы тұрақтылықты толығымен жойып, бастапқы нүктеден қайта бастағанда, бұл қайта жүктеу деп аталады. Жанкүйерлер бір эпизодты жоятын, одан да аз күш қолданылатын әдеби тәсілді "қайта орнату" деп атайды. Сондай-ақ фанон қараңыз. Бұрын белгіленген фактілермен қарама-қайшылық кейде әдейі жасалады; бұл реткон, себебі ол тұрақтылықты кері бағытта өзгерту болып табылады. Реткон кейде түсініксіздіктерді нақтылайды немесе қателіктерді түзетеді. Бұл шындықтың үздіксіздігімен (тоқтамалықпен) шатастырылмауы керек.

Жасы жоқ кейіпкерлер

Кейбір көркем әдебиеттер кейіпкерлердің қартаю процесін баяулатуға немесе тоқтатуға мүмкіндік беру үшін сабақтастықты елемейді, тіпті үлкен әлеуметтік немесе технологиялық өзгерістер сияқты шын дүниедегі белгілерге қарамастан. Комикстерде мұндай жағдайды кейде "қозғалатын уақыт жолағы" деп атайды, онда оқиғалар "үнемі жаңа қазіргі заманда" өрбиді. Роз Кавени комикс кітаптары осы тәсілді "кейбір кейіпкерлерді мәңгілікке сақтап қалудің коммерциялық қажеттілігін" қанағаттандыру үшін қолданады деп санайды. Бұл сондай-ақ авторлардың кейіпкерлерінің қартаюын ескеру қажеттілігі болмауына байланысты, бұл көбінесе анимациялық телешоуларда да кездеседі. Кевин Ваннер комикстердегі жылжымалы уақыт шкаласын пайдалануды, мифтердегі жасы ұғымы жоқ тұлғалардың әңгімешінің заманауи әлемімен қарым-қатынас жасауымен салыстырады. Комикстердегі кейбір оқиғалар, әсіресе бастау тарихтары жаңадан жазылғанда, маңызды оқиғаларды сақтайды, бірақ заманауи кезеңге бейімделеді, мысалы, Тони Старк кейіпкері әртүрлі соғыстарда Темір адамның бронясын ойлап табады.