Кіріспе

1951 жылғы канадалық никельдің алып көшірмесі – Канаданың Онтарио штатындағы Үлкен Садбери қаласындағы "Жер динамикасы" ғылыми мұражайының аумағында орналасқан, әлемдегі ең үлкен монета бейнесі. Он екі қырлы никель Гатчелл ауданының батыс жағындағы 55-ші муниципалдық жол мен "Үлкен никель" көшесінің қиылысын қарап тұратын кішкентай төбеде орналасқан. "Үлкен никель" 2009 жылдың 22 шілдесінде "Жер динамикасы" (Онтарио) мұражайының аумағында "туған күн тойымен" 45 жылдығын атап өтті, оған Science North-тың Inco монета коллекциясынан монеталар қойылды.

Шығу тегі

Үлкен никель идеясы 1963 жылы, сол кездегі 28 жастағы Судбери қаласының өрт сөндірушісі Тед Сильва, Судбери Канаданың жүз жылдық мерейтойы комитетінің (Морис Лакурсьер, төраға) ұйымдастырған байқау туралы «Судбери Жұлдызы» газетінде оқығанда туды. Байқау Судбери тұрғындарынан қаланың алдағы Канаданың жүз жылдық мерейтойын қалай тойлау керектігі туралы ұсыныстар қабылдады. Сильва бес центтік монетаның үлкен көшірмесі, жер асты шахтасы және тау-кен ғылымы орталығы бар маңызды туристік орталық құруды ұсынды. Комитет «бұл Судбери тұрғындары үшін жеткілікті пайдалы емес» деген себеппен Сильваның идеясын қабылдамады. Осы кезде Сильва өз идеясын тәуелсіз зерттеп, оның іске асыруға лайықты және құнды жоба болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Ол ең жақсы жерді табу үшін Судберидегі ең биік төбелерді аралап, арманды жүзеге асыруға кірісті. 1963 жылдың 11 желтоқсанында ол Уолтер Холдичтен 1000 долларға жер сатып алды, алғашқы төлем 25 доллар болды. Бұл жер Судбери мен Коппер Клиф арасындағы ерекше орналасуымен қолайлы болды. Батысындағы үлкен төбеден INCO тау-кен және металлургия кешенінің, соның ішінде түнгі шлак құю орынының әдемі көрінісі ашылды, ал шығысында Судбери қаласының көркейтілген көрінісі көрінді. Жерді сатып алғаннан кейін қала Сильваға ескерткіш салуға рұқсат бермей, сондай-ақ жабық жерге кіру үшін жол беруден бас тартты. Сондықтан ол INCO президенті Джон Пиготтқа барап, Коппер Клифтегі INCO жеріне жалға беруді сұрады. Бұл сатып алу Сильваның өз жеріне қол жеткізуін қамтамасыз ететін еді. INCO сұратылған жерді 99 жылға, жылына 1 доллар төлеммен жалға берді. Кейін ол INCO-дан жалға алынған жерді сатып алды, сонымен қатар Сильва Big Nickel жолын салу үшін бір фирмамен келісімшарт жасасты, ал Pioneer Construction жаңа жолды асфальттады. Үлкен Никель ақырында Судбери қаласының шегінен үш фут қашықтықта, Антарионың Коппер Клиф қаласындағы төбеге орналастырылды, онда құрылыс рұқсаты қажет болмады.

Қаражатты жинау

Қаржылық тұрғыдан әлі де қауіпсіз емес болғандықтан, Сзилва арманын жүзеге асыру үшін инвесторларға мұқтаж болды. Садбериден келген үш адам инвестиция салатындарын білдірді, бірақ уақыт келгенде олар Сзилваның жаңа компаниясы Nickel Monument Development Ltd. компаниясына ақша салудан бас тартты. Жобаны жүзеге асыруға қаражат жинау үшін Сзилва паркте орнатылатын ескерткіштердің әрқайсысын бейнелейтін ескерткіш монеталар сериясын жасады. Әлемдік деңгейде танымал болу үшін ол нумизматикалық парк құру идеясын ойлап тапты және оны Канаданың жүз жылдық нумизматикалық паркі деп атады. Үлкен никель оның басты бөлігі болады. Бұл парктің ерекшелігі бүкіл әлемдегі нумизматистерге ұнады, олар парктің құрылысы мен дамуын қолдау үшін медальондарды сатып алды. 1964 жылы Nickel Monument Development компаниясы сатып алушыларға жіберген медальон пакетіне үш монета мен жобаның сипаттамалық брошюрасы кірді. Екі монета Кеннедидің ескерткіш монетасы, 0.999 күміс құрамындағы бір-біріне ұқсас күміс доллар мөлшерінде болды. Үшіншісі күміс доллар көлеміндегі мыс түсті Кеннеди ескерткіш монетасы болды. Үш монетаның да бетінде бірдей белгі бар, оның үстінде Кеннедидің бейінімен "In God We Trust, 1964" деген сөздер "Canadian Centennial Numismatic Park, Sudbury, Canada" деген жазумен қоршалған. Ар жағынан әрқайсысы мәңгілік жалынмен және "Осылай, факелдің жанып қалғанын хабарлаңдар" және "Джон Фицджеральд Кеннеди 1917-1963" деген сөздермен белгіленді. Брошюрада медальондар, парк ("Канаданың ең ерекше туристік тартымдылығы – Канаданың жүз жылдық нумизматикалық паркі"), басқа да қаржы жинау идеялары және жоспарланған болашақ тартымдылықтар туралы айтылды. 1963 жылдың желтоқсанында Сзилва пошта арқылы сатудан түскен қаражат арқасында жобаның бірінші кезеңін бастауға жеткілікті қаражат жинады. Ол 1951 жылғы бес центтік монетаны таңдап алып, "Үлкен никель" деген сөз тіркесін ойлап тапты. Суретші Стив Тренка 1951 жылғы бес центтік монетаны жасады. Оның никель өңдеу зауыты туралы суреті нақты кешенге негізделмеген, бірақ кейбіреулер оны Садберидегі INCO өңдеу зауыты деп санайды. 1951 жылы INCO қорыту зауытында бір емес, үш үйірме болды (бес центтік монетадан өзгеше), ал Inco Superstack, ғимараттардың ортасында көрінетіндей болған, 1971 жылға дейін салынбады. "Үлкен никель" оның дизайны бес центтік монетаға ұқсас болғандықтан және INCO кешеніне жақын орналасқандықтан осы қаңқулардың себебі болды. 1951 жылғы дизайн Үлкен никельге таңдалды, өйткені ол швед химигі Барон Аксель Фредерик Кронштедттің никельді химиялық оқшаулауының екі жүз жылдығын белгілейді. Бұл металл, әрине, Садберидің кен қалашығы ретінде қалыптасуында маңызды рөл атқарды. 1751 жылға дейін қазіргі никель элементі мұнай өңдеушілерге қиындық тудырды. Мыс қорытпасы деп саналғандықтан, неміс кеншілері "Купферникель" немесе "Ескі Ник мысы" деген терминді қолданды. Бұл "шайтан мысы" сол кездегі технологиямен алына алмады. Алайда Кронштедт мұнай өңдеушілердің қиындықтары оның никель деп атаған белгісіз элементке байланысты екенін дәлелдеді. Сзилва 1951 жылғы канадалық никельді, 1951 жылы Канада Корольдік монетасы шығарған, никельді металл ретінде оқшаулаудың 200 жылдығын атап өту үшін, Садберидің байлығының қайдан келгенін көрсету үшін және Судбери бассейніндегі минералдарды қазып, өңдеген ерлер мен әйелдерге мәңгілік құрмет көрсету үшін таңдады. Қысқасы, никель Садберидің мақтанышын бүкіл әлемге көрсету үшін жасалды.

Дизайн және құрылыс

Бруно Кавалло, жергілікті табель жасаушы және суретші, хромнан бес центтік монета жасау идеясын келтірді. Ол Сзилвамен байланысқа шығып, екеуі 1951 жылғы никельді жасауға кірісті. Ол тот баспайтын болаттан жасалуы керек еді, сондықтан Судберидің қатал жағдайларына төтеп бере алатын болар еді. Кавалло бірнеше ай бойы көркем жұмысты дайындады. Бірінші қадам ретінде 1951 жылғы бес центтік монетаның бейнесін Судберидегі Теміршілер залының үлкен қабырғасына проекциялау жоспарланды. Бейнені проекциялағаннан кейін, Сзилва мен Кавалло оны екі түн бойы үлкен, қалың қоңыр қағазға көшірді. Көшірілген бөліктер Каваллоның шеберханасына жеткізілді, онда ол көптеген болат жақтарын ағаштан жасалған қалыптармен қолмен жасады. Жеке бөліктер құйма белдеуге бекітіліп, күміс лездеу арқылы біріктірілді. Сзилва Джим Немиспен бірге жұмыс істеді, оның Noront Steel компаниясы Big Nickel-дің құрылымын жобалауға, жасауға және орнатуға келісімшарт жасады. Үлкен тот баспайтын болат панельдерін Торонтодағы Dalite Corporation компаниясы жасап, 1964 жылдың мамыр айында Big Nickel құрылыс алаңына жіберді. Аяқталғаннан кейін Big Nickel-дің биіктігі 9 метр (30 фут), ал қалыңдығы 1 метр (2 фут) болды. Король Георг VI-ның басы, сандар, клен жапырағы және кен байыту зауытының дизайны сияқты көркем жұмыстар Кавалло Сигнс компаниясына тапсырылды. Барлық көркем жұмыстар тот баспайтын болат панельдеріне орнатылды. Негізі, биіктігі 3,6 метр (12 фут), ені 3,6 метр (12 фут) және ұзындығы 1,5 метр (5 фут) болды, оны Судберидің Maple Leaf Masonry компаниясы салды. Ол Судбери бассейнінде кенді тастардан, дала тастарынан және минералдардан жасалды, бұл Судбери аймағындағы байлықтың көзін көрсету үшін жасалды. 1964 жылы аяқталғаннан кейін Big Nickel-дің құрылысының жалпы құны шамамен 35 000 долларға бағаланды.

Ашылу

1964 жылғы 27 шілдеде саябақ ресми түрде ашылды. Сзилва Канаданың 100 жылдық мерейтойына арналған комиссар Джон Фишердің 1500 адамдық көпшілік алдында Ұлы Никель монументін ашуға шақыруын қабылдағанына қатты қуанды. Оқиғаға қатысты «The Sudbury Star», «Canadian Coin News» және басқа да канадалық басылымдар, сондай-ақ телеарналар кеңінен жариялады. Бұл күн көп айлық жоспарлаудың нәтижесі болды және «Ұлы Никельдің» әлемдік деңгейдегі танымал ескерткішке айналып, Садберидің солтүстік туристік орталығына айналу дәуірінің басталуын білдірді. Саябақты әлемдік сападағы туристік орын ретінде таныстыру мақсатында Сзилва президент Аллан Барнард басшылығындағы «Судбери Джейсиз» ұйымымен бірлесіп, 1964 жылғы 28 қарашадағы «Грей Кап» шеруіне монументтің көшірмесімен және жаңадан тағайындалған «Мисс Ұлы Никельмен» қатысты. 1965 жылы «MacIsaac Mining and Tunnelling Co.» компаниясының J. C. MacIsaac салған жер асты моделді шахта 1969 жылы сол компания тарапынан кеңейтілді. Жер асты шахтасын жыл сайын 100 000-нан астам адам бақылап қана қоймай, бұл жеке кәсіпорын мен «Cambrian College» білім беру мекемесінің алғаш рет бірлесіп, студенттерге шахта ісінің барлық саласында практикалық оқытуды ұсынуы Канада тарихындағы жаңалық болды. Саябақ үнемі кеңейіп, жаңа мүмкіндіктер қосылып отырды. Олардың ішінде тікұшақ саяхаттары, саябақ айналасында 55 жолаушы тасымалдайтын пойыз, айналмалы аттракцион, танымал «түрме», ай модулі және ақпараттық фильм бар. «Ұлы Никельге» арналған мақалалар мен суреттер жүздеген кітаптарда жарияланды және ол халықаралық ескерткіш ретінде танылды. Әлемдегі жалғыз нумизматикалық монеталар паркі ретінде «Ұлы Никель» 1951 жылғы никельден басқа монеталарға арналған ескерткіштерді де ұсынды. Олардың арасында 20 долларлық алтын монета ескерткіші (Канаданың Корольдік гербі бейнеленген), Кеннедидің жарты долларлық монетасы (мәңгілік жалынмен), фантазиялық мыс (1965 жылғы канадалық бір центтік монета) және Линкольн монетасы (1965 жылғы американдық цент) болды. Осы басқа нумизматикалық ескерткіштердің демонтаждалғаны немесе қазіргі орналасқан жері туралы ресми мәліметтер жоқ, бірақ олардың суреттері сақталған. Қала әкімі Джо Фаббро 1975 жылғы мамыр айында вампум монументін және Адамзаттың бауырластығы ескерткішін ашты. Бұл ескерткіш Канаданың аборигендері мен еуропалық қоныс аударушылардың арасындағы алғашқы ақша айырбастауын символдайды.

Садбери ғылыми орталығы

1975 жылдың наурыз айында Ссилва әлемдік деңгейдегі тау-кен ғылымы орталығын құру идеясын дамытып, ұсынысын Торонтодағы провинциялық туризм министріне және Садбери аймақтық муниципалитетіне жолдады. «Үлкен никель» ұсынысына ұқсас, бұл идея да үкімет тарапынан қабылданбады. Сол кездегі үкімет жеке кәсіпкерлікке қаржы жұмсауға келіспеді. Құжатталған ұсыныстар мен материалдарға сәйкес, Ссилва тыранысын тоқтатпады және 1980 жылы Садбери аймақтық муниципалитетін ірі туристік орталықты дамытуға көндірді, себебі үкімет коммерциялық емес ұйымдарға қаржы беруге дайын болды. Ссилва «Үлкен никельді» Садбери аймақтық муниципалитетіне 550 000 долларға сатты, соның нәтижесінде кейіннен Science North деп аталған Судбери ғылым орталығы құрылды.

Динамикалық Жер

2001 жылдың 22 қаңтарында Үлкен никель монетасы мен оның орналасқан жері жаңарту үшін демонтаждалды. Жаңартылғаннан кейін монета Science North аумағына орнатылды, ал бастапқы Үлкен никель орны Dynamic Earth кешеніне айналдырылды. 2003 жылдың 10 мамырында монета Dynamic Earth аумағындағы қарапайым тіреуге қайта орнатылды, ал бастапқы тұғырдың тастары жойылды.