Кіріспе
1 центтен 2 евроға дейінгі сегіз номиналдың бірі
Еуроның сегіз түрлі номиналы бар, олар бір центтен екі евроға дейін (бір евро жүз центтен тұрады). Бұл монеталар алғаш рет 2002 жылы қолданысқа енді. Олардың барлық монетаның арт жағында Еуропа картасы бейнеленген, бірақ евроаймақтағы әр елдің алдыңғы жағында өзіндік дизайны бар, сондықтан әрбір монетадан бірнеше түрлі дизайнмен монеталар айналымда болады. Еуропалық Одаққа мүше емес төрт еуропалық шағын мемлекет (Андорра, Монако, Сан-Марино және Ватикан қаласы) еуроны өз валютасы ретінде пайдаланады және олардың алдыңғы жағында өздерінің дизайны бар монеталарды соғуға құқылы. Монеталар мен түрлі еске алу монеталары Еуропалық Одақтағы көптеген ұлттық монета соғу орындарында қатаң ұлттық квоталар бойынша соғылады. Алдыңғы жақ дизайны ұлттық деңгейде таңдалады, ал арт жағы мен валютаның өзі Еуропалық Орталық Банк (ЕОБ) тарапынан басқарылады.
Тарих
1999 жылдың 1 қаңтарында еуро пайда болды. Бұл 1960 жылдардан бері Еуропалық Одақ (ЕО) және оның алдыңғылары көздеген мақсат болды. 1999 жылы валюта дерлік пайда болды, ал 2002 жылы банкноттар мен монеталар айналысқа түсе бастады. 2004 жылы алты мемлекетте 2 еуролық ескерткіш монеталар шығаруға рұқсат берілді. 2007 жылға қарай Франция, Ирландия және Нидерландыдан басқа барлық мемлекеттер ескерткіш монеталар шығарды және Рим шартының 50 жылдығын мерекелеу үшін бірінші еуроаймақтық ескерткіш монета шығарылды. 2009 жылы Экономикалық және Монетарлық Одақтың (ЭМО) 10 жылдығын мерекелеу үшін екінші еуроаймақтық 2 еуролық ескерткіш монета шығарылды. 2012 жылы еуро монеталары мен банкноттарының 10 жылдығын мерекелеу үшін үшінші еуроаймақтық 2 еуролық ескерткіш монета шығарылды. Кипр 2017 жылға дейін 2 еуролық ескерткіш монетаны жеке шығармады. ЕО құрамы 2004, 2007 және 2013 жылдары кеңейіп, одан әрі кеңейту көзделуде, сондықтан 10 центтен жоғары номиналды барлық еуро монеталарының ортақ беті 2007 жылы жаңа карта бейнесімен қайта жобаланды. Андорра 2014 жылы монеталар шығара бастады, сондықтан 2023 жылға қарай 24 мемлекетте өздерінің ұлттық беттері бар.
Ортақ жағы
Барлық монеталардың бельгиялық дизайнер Люк Люкс жасаған дизайны бар, монетаның номиналын көрсететін ортақ екінші жағы бар. Кипр картаға сыйымды болу үшін нақты орналасқан жерінен бірнеше жүз шақырым солтүстік-батысқа қарай жылжытылған. 1 және 2 евро монеталарында арал материктік Грекияның шығысында көрсетілген, ал 0,10, 0,20 және 0,50 евро монеталарында ол Крит астында бейнеленген. Еуропалық Комиссияның бастапқы ұсынысы Түркияны картаға қосу болған, бірақ бұл дизайн Кеңес тарапынан қабылданбады.
Бастапқы жобалау
10 цент, 20 цент және 50 цент монеталарының бастапқы дизайнында 15 ЕО мүше мемлекетінің контурлары көрсетілген. Әр мемлекет жеке-жеке бейнеленіп, Еуропаға аралдар тобының (архипелаг) көрінісін берді. Еуроаймаққа кірмейтін ЕО елдері (Дания, Швеция және Ұлыбритания) да бейнеленген. ЕО-ға мүше емес мемлекеттер көрсетілмеген. 1 және 2 евро монеталарында елдердің шекаралары белгіленгенімен, құрлық көбірек біртұтас көрінеді. Қазіргідей, барлық монеталардың дизайнында 12 жұлдыз бар. Монеталардағы жыл 1999 жылға дейін, яғни валюта ресми түрде құрылған жылға дейін көрсетілуі мүмкін (тек Бельгия, Нидерланды, Финляндия, Франция және Испания монеталарында 1999 жыл жазылған). Бұл елдер әдетте монетаны айналымға шығарған жылы емес, соның орнына соны дайындаған жылы көрсетіледі. Цюрих университетінің зерттеушілері еуро монеталарындағыдай, әртүрлі түсті ішкі бөлігін қоршап тұрған сыртқы металл сақинасы жоғары мөлшерде никельді бөліп шығарып, металға сезімтал адамдарда аллергиялық реакцияға себеп болуы мүмкін екенін ескертті. Сондай-ақ зерттеушілер монеталарда ЕО-ның никель директивасымен рұқсат етілген никель мөлшерінен 240-320 есе артық никель болуы мүмкін екенін хабарлады.
Ұлттық тараптар
Аверс әр мемлекет бойынша әр түрлі болады, мүше мемлекеттердің әрқайсысына өз дизайнын таңдауға рұқсат етіледі. Сегіз монетаның дизайны бірдей болуы мүмкін (мысалы, ирланд монеталары сияқты) немесе монетадан монетаға өзгеруі мүмкін (мысалы, итальян монеталары сияқты). Монархияларда ұлттық жағында әдетте елдің монархының суреті бейнеленеді, көбінесе бұрынғы валютадан алынған дизайнмен (мысалы, бельгиялық монеталар). Республикалар көбінесе ұлттық ескерткіштерді, символдарды немесе стильденген дизайндарды көрсетеді (мысалы, француз монеталары). 2 евро монетасының жиегіндегі жазулар да ұлттық таңдауға бағынады. Қазіргі уақытта ұлттық дизайндарды жойып, оны ортақ еуропалық дизайнмен алмастыру жоспары жоқ. Дегенмен, Комиссия 1 цент, 2 цент және 5 цент монеталары үшін шығындарды азайту мақсатында ортақ дизайнды ұсынды. Осыған байланысты 2012 жылы Еуропалық регламентте былай делінген: "Мүше мемлекет шығарған айналым монеталарының жиынтық таза құны мен көлемінің 5 пайызынан аспайтын шағын үлесі, тек оң таза шығарылған жылдарды ескере отырып, монетаның ерекше сапасы, арнайы қаптамасы немесе қосымша қызметтер көрсетілген жағдайда номиналды құнынан жоғары сатылуы мүмкін". Еуроаймақ елдерімен байланысқан территориялар өз еуро монеталарын шығармайды. Франция мен Нидерландыда өз валюталары бар теңіз арты аймақтары бар. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, 24 ел өздерінің ұлттық беттері бар еуро монеталарын шығарады, барлығы 192 түрлі еуро монетасы, жылдық өзгерістер мен ескерткіш монеталарды есептемегенде.
Қауіпсіздік белгілері
Евро монеталардың жоғары қауіпсіздікті, машинамен оқуға болатын мүмкіндіктері бар. 1 және 2 евро монеталарына күрделі екі металл және «сэндвич» технологиялары қолданылды. 2012 жылы еуро монеталары мен банкноттарының он жылдығын тойлау үшін ортақ ескерткіш монета шығарылды. 2015 жылы Еуропалық Одақ туының 30 жылдығын еске алу үшін ортақ ескерткіш монета шығарылды. Соңында, 2022 жылы Эразм бағдарламасының 35 жылдығына арналған ортақ ескерткіш монета шығарылды. 2006 жылы Германия өз монеталарында Германияның әрбір жерін бейнелейтін монеталар сериясын шығара бастады. Бұл серия бастапқыда 2021 жылға дейін жалғасуы жоспарланған, бірақ 2019 жылы қосымша бір монета шығарылды, бұл жоспарланған соңғы үш монетаны (2019, 2020, 2021) бір жылға ықпалдастырды. Серия 2022 жылы аяқталды. 2023 жылы 2038 жылға дейін жаңа серия (Bundesländer II сериясы) басталды. Испания 2010 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген объектілерге арналған ескерткіш монеталар сериясын бастады, бұл серия қазіргі таңдағы жоспар бойынша 2058 жылға дейін жалғасады. Әрбір нысанға арналған монетаның шығарылу реті ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілген ретімен сәйкес келеді. 2021 жылы Франция 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына арналған ескерткіш монеталар сериясын бастады. Ол 2024 жылы аяқталады. Латвия, Литва, Люксембург және Мальта да 2 евролық ескерткіш монеталар сериясын шығарды.
Алтын және күміс ескерткіш нөмірлері
Көне ұлттық салттың бірі – күміс және алтын ескерткіш монеталар соғу. Құны жағынан қалыпты монеталардан өзгешелігі, бұл монеталар евроаймақта толыққанды төлем құралы болып табылмайды, тек шығарылған елде ғана қолданылады (мысалы, 10 евролық фин монетасын Португалияда пайдалануға болмайды). Дегенмен, бұл алтын монеталар коллекционерлерге арналған, себебі олардың металл құны номиналдан әлдеқайда артық. Кейбір күміс монеталар, мысалы, неміс 10 евролық ескерткіш монеталарын банктер мен жеке сауда орындары номинал бағасында алуға болады. Алайда, мұндай монеталар көбінесе айналымға түспейді, коллекционерлер жинап сақтайды. Еуроодақ Министрлер Кеңесі осындай монеталарға елдік шекарадан тыс жерлерде заңды төлем құралы мәртебесін берер-бермесі әлі белгісіз, өйткені Монако, Сан-Марино және Ватикан да осы сияқты монеталар шығарады.
Бельгиялық 2,50 еуролық монета
2015 жылы Бельгия 2,50 еуролық ескерткіш монетасын шығарды, ол ел ішінде заңды төлем құралы болып табылады. Ватерлоо шайқасында Наполеонның жеңілісінің 200 жылдығын еске алу үшін 70 000 монета соғылды. Белгия бастапқыда осы оқиғаға арналған 2 еуролық ескерткіш монеталар шығаруды жоспарлаған еді. Бірақ Франция бұл жоспарға келіспеді (180 000 монета соғылғаннан кейін, оларды жоюға тура келді). 2,50 еуролық монетаны шығару Францияның наразылығын тудырмады, себебі бұл монеталар Еуропалық Одақта заңды төлем құралы емес, тек Бельгияда ғана қолданылады. Еуропалық Одақтың заңдарына сәйкес, кез келген ел қалаған жаңа монеталарын шығара алады, егер олар стандартты емес номиналда болса. Сондықтан 2,50 еуро монетасы жасалды.
Айналым
Еуропалық Орталық Банк евро монеталары мен банкноттарының айналымын және қорларын жақыннан қадағалайды. Еурожүйенің міндеті – еуро монеталарының тиімді және үздіксіз қамтамасыз етілуін және олардың бүкіл евроаймағында сақталуын қамтамасыз ету.
Статистика
2021 жылдың желтоқсанына қарай, Еуроаймақта айналымда шамамен 141 миллиард монета бар. Қарама-қарсылығы, АҚШ 1983 жылдан бері мыспен қапталған мырыштан жасалған 300 миллиардтан астам цент монета шаққан. Еуроаймақтың 341,9 миллион халқы үшін бұл шамамен 1 және 2 цент номиналындағы 199 монета, сондай-ақ, жан басына 215 басқа монетадан кездеседі. + 2021 жылғы желтоқсанға дейін жарамды статистикалық деректер айналымдағы монеталардың номиналы € құны үлесі 1c 38,120,000,000 27.00% 381,200,000.00 1.22% 2c 29,680,000,000 21.02% 593,600,000.00 1.90% 5c 23,036,000,000 16.32% 1,151,800,000.00 3.69% 10c 16,248,000,000 11.51% 1,624,800,000.00 5.20% 20c 12,725,000,000 9.01% 2,545,000,000.00 8.15% 50c 6,711,000,000 4.75% 3,355,500,000.00 10.74% 1€ 7,747,000,000 5.49% 7,747,000,000.00 24.81% 2€ 6,916,000,000 4.90% 13,832,000,000.00 44.29% барлығы 141,183,000,000 100.00% 31,230,900,000.00 100.00%
Кіші номиналды монеталар
1 цент, 2 цент және 5 цент монеталары евроаймақтағы барлық жаңа монеталардың шамамен 80% құрайды. Мұндай номиналы төмен монеталарды өндірудің қымбаттылығына байланысты, Комиссия және кейбір мүше мемлекеттер осы монеталардың екі жағында да ортақ дизайн болса, шығындарды азайтуға болады деп ұсынды, көптеген әртүрлі дизайн шығарудың орнына. 1 және 2 евро монеталары екі түсті. "Алтын" түсі – 75% мыс, 20% мырыш және 5% никель қорытпасы. "Күміс" түсі – купроникель, 75% мыс және 25% никель. 10 центтік, 20 центтік және 50 центтік монеталар 89% мыс, 5% алюминий, 5% мырыш және 1% қалайыдан тұратын, "Nordic Gold" деп аталатын арнайы қорытпадан жасалған. 1 цент, 2 цент және 5 цент монеталары мыспен қапталған болаттан жасалған. Бұл монеталар әлі де қолданыстағы заңды төлем құралы болып табылады және осы мемлекеттердің шегінен тыс жерлерде өндіріледі.
Дау
2016 жылдың көктемінде Нидерландыда Keuringsdienst van Waarde телебағдарламасының бір эпизоды Нидерланды және басқа елдер үшін евро монеталарын Оңтүстік Кореяның Poongsan компаниясы жасап жатқанын көрсеткеннен кейін пікір қақтығысы туды. Бұл компания кластерлік оқ-дәрілерді өндіруші ретінде белгілі болған. Кластерлік оқ-дәрілерге 2008 жылғы Кластерлік оқ-дәрілер туралы конвенция (CCM) бойынша халықаралық деңгейде тыйым салынған, себебі олардың азаматтық тұрғындарға тигізетін әсері ұзақ мерзімді және дискриминациясыз болады. CCM кластерлік оқ-дәрілерді пайдалануға, өндіруге, сақтауға немесе беруге, сондай-ақ осы іс-әрекеттерге көмектесуге тыйым салады. Парламенттік сауалдардан кейін Нидерланд үкіметі Нидерланд Корольдік Монетасының 2011 және 2016 жылдар аралығында шамамен 40 миллион "монеталық дайындаманы" тапсырыс бергенін және Poongsan компаниясының Еуропалық Комиссияның Монета директорларының жұмыс тобының аккредиттелген жеткізушілер тізіміне енгенін мәлімдеді. Осыдан кейін Нидерланд Корольдік Монетасы және Норвегия Монетасы Poongsan компаниясын кластерлік оқ-дәрілермен байланысы болғандықтан монета дайындамаларын жеткізуші ретінде тізімнен шығарды. Сол жылы Еуропалық Парламентте Poongsan компаниясының Еуропалық Комиссияның Монета директорларының жұмыс тобының аккредиттелген жеткізушілер тізімінде болуы туралы да сұрақтар көтерілді. Комиссия бұл мәселеге қатысты жауапкершілікті Еуроодақтың мүше мемлекеттеріне жүктелетінін мәлімдеді.