Ақша монетасы туралы мәліметтер

Монета – ақша ретінде қолданылатын дөңгелек металл дискі. Салмағы стандартталған, мемлекеттік монета қорыту орындарында шығарылады. Тарихы, дизайны туралы біліңіз!

22 мин оқу

100%

Дереккөз: Coin — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Ақша ретінде қолданылатын материалдың шағын, жазық және әдетте дөңгелек бөлігі – ақша монеталары. Монета – бұл әдетте дөңгелек және жазық, негізінен айырбас құралы немесе заңды төлем құралы ретінде қолданылатын кішкентай зат. Олар салмағы бойынша стандартталған және сауда-саттықты жеңілдету үшін үлкен көлемде монета соғу орындарында шығарылады. Көбінесе оларды үкімет шығарады. Монеталардың бетінде көбінесе суреттер, сандар немесе мәтіндер болады. Монеталар мен медальдардың екі жағын кейде алдыңғы және артқы жақтары деп атайды. Монетаның алдыңғы жағы көбінесе «бас» деп аталады, себебі ол көбінесе танымал тұлғаның бейнесін көрсетеді, ал артқы жағы «құйрық» деп белгіленеді. Монета әдетте металдан немесе қорытпадан жасалады, кейде адам жасаған материалдардан да жасалуы мүмкін. Бағалы металлдан жасалған монеталардың артықшылығы – олардың құнын өзінде сақтап қалуы. Алайда, олар монетаны кесіп, бағалы металлдың бір бөлігін алып тастау сияқты манипуляцияларға әкелді. Көптеген монеталар базалық металдан жасалады және олардың құны фиаттық ақша ретіндегі статусынан туындайды – монетаның құны заңмен белгіленеді. Соңғы жүз жылда айналымдағы монеталардың номиналды құны инфляцияның салдарынан, көбінесе олардағы металл құнынан төмен болған. Егер бұл айырмашылық маңызды болса, монета шығарушы орган оларды айналымнан шығарып, басқа құрамдас жаңа монеталарды шығаруға немесе жұртшылық оларды балқытуға немесе жинауға шешім қабылдауы мүмкін (Грешем заңы). Қазіргі уақытта монеталар күнделікті айналымда ақша ретінде қолданылады және банкноттармен бірге жүреді. Әдетте, айналымдағы ең жоғары номиналды монета (алтын монеталарды есептемегенде) ең төмен номиналды банкноттан құны төмен болады. Монеталар банкноттарға қарағанда ұзақ қызмет ететіндіктен тиімдірек: банкноттар шамамен төрт жылға, ал монеталар 30 жылға дейін сақталады. Қазіргі уақытта номиналды құнның металл құнынан жоғары болуы ережесіне ерекшеліктер мыс, күміс немесе алтыннан (және сирек платина немесе палладий сияқты басқа металдардан) жасалған коллекционерлік монеталар үшін қолданылады, олар бағалы металлдарды жинаушылар мен инвесторларына арналған. Қазіргі заманғы алтын коллекционерлік/инвесторлық монеталардың мысалдары: Ұлыбританияда соғылған британдық суверені, АҚШ-та соғылған американдық алтын бүркіті, Канадада соғылған канадалық алтын клен жапырағы және Оңтүстік Африкада соғылған Круггерранд. «Eagle» және «Sovereign» монеталарының номиналды (символдық) құны болса, «Krugerrand» монетасының құны жоқ. Еске алу монеталары көбінесе коллекционерлік заттар ретінде ғана таралса, кейбір елдер тұрақты айналым үшін еске алу монеталарын да шығарады. Тарихи тұрғыдан алғанда, монеталарды шығару үшін әртүрлі металлдар (қорытпаларды қоса алғанда) және басқа материалдар (мысалы, фарфор) қолданылған, олар айналымға, коллекцияға және металл инвестицияларына пайдаланылған. Алтын монеталар металлдың мөлшері мен тазалығын қамтамасыз ету үшін басқа алтыннан тиімдірек сақтау құралы болып табылады.

Small, flat and usually round piece of material used as money
monetary coins

A coin is a small object, usually round and flat, used primarily as a medium of exchange or legal tender. They are standardized in weight, and produced in large quantities at a mint in order to facilitate trade. They are most often issued by a government. Coins often have images, numerals, or text on them. The faces of coins or medals are sometimes called the obverse and the reverse, referring to the front and back sides, respectively. The obverse of a coin is commonly called heads, because it often depicts the head of a prominent person, and the reverse is known as tails. A coin is generally made of metal or an alloy, or sometimes of human made materials. Precious metal–based coins had the advantage of carrying their value within the coins themselves. On the other hand, they induced manipulations, such as the clipping of coins to remove some of the precious metal. Most coins are made of a base metal, and their value comes from their status as fiat money — the value of the coin is established by law. In the last hundred years, the face value of circulated coins has occasionally been lower than the value of the metal they contain, primarily due to inflation. If the difference becomes significant, the issuing authority may decide to withdraw these coins from circulation, possibly issuing new equivalents with a different composition, or the public may decide to melt the coins down or hoard them (see Gresham's law). Currently coins are used as money in everyday transactions, circulating alongside banknotes. Usually, the highest value coin in circulation (excluding bullion coins) is worth less than the lowest value note. Coins are usually more efficient than banknotes because they last longer: banknotes last only about four years, compared with 30 years for a coin. Exceptions to the rule of face value being higher than content value currently occur for bullion coins made of copper, silver, or gold (and rarely other metals, such as platinum or palladium), intended for collectors or investors in precious metals. Examples of modern gold collector/investor coins include the British sovereign minted by the United Kingdom, the American Gold Eagle minted by the United States, the Canadian Gold Maple Leaf minted by Canada, and the Krugerrand, minted by South Africa. While the Eagle and Sovereign coins have nominal (purely symbolic) face values, the Krugerrand does not. Commemorative coins usually serve as collectors items only, although some countries also issue commemorative coins for regular circulation. Historically, a considerable variety of coinage metals (including alloys) and other materials (e. g. porcelain) have been used to produce coins for circulation, collection, and metal investment: bullion coins often serve as more convenient stores of assured metal quantity and purity than other bullion.

Тарих

Грек әлемінде, Солтүстік Үндістанда және Қытайда Аксиалдық дәуір шамасында алғашқы металл монеталар қолданысқа енді.

Алтын және белгісіз металдар

Металл құймалары, күміс шынжырлары немесе белгісіз таяқшалар металлургияны меңгерген көптеген өркениеттер арасында айналымға қолданылған болуы мүмкін. Құйманың салмағы мен тазалығы құнының басты өлшемі болар еді. Біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырдың басында Ахеменид империясында монеталар тағы да белгісіз болды. Сауда үшін бартер жүйесімен қатар күміс құймалары да пайдаланылды. Сонымен қатар, б.з.д. VI ғасырдан бастап Орталық Азияда да ақша ретінде күміс таяқшаларды қолдану кең таралған. Монеталар – бұл кеш қола дәуіріндегі "ақша" жүйесінің дамуы, сол кезде түрлі мәдениеттер құндылықты сақтау және беру үшін стандартты өлшемдегі құймалар мен жетондарды қолданды. Финикиялық металл құймаларының құнын және бағасын кепілдендіру үшін оларға қазіргі билеушінің есімі мөрленуі керек еді, бұл, әдетте, бюсттер мен суреттерді мөрлеудің қалай басталғанын түсіндіреді, бірақ мемлекеттің немесе билеушінің дәрежесін көтеру мақсатындағы саяси жарнама да рөл атқаруы мүмкін.

Тонгбей қола дәуірі Қытайда (б.з.д.

Қытайдың кейінгі қола дәуірінде, Аньян қаласының жанындағы мазарда табылғандай, стандартталған құймалы монеталар жасалды. Бұл – ертедегі қытай валютасы, теңіз қабықтарының қоладан жасалған көшірмелері болғандықтан, олар "Қола қабық" деп аталды.

Қытайдың Хэнань монета фабрикасы (б.з.д. 640 550)

Қытайдың Хэнань провинциясындағы Гуанчжуан көне қаласынан әлемдегі ең ежелгі монета жасау ошағы қазылып алынды. Бұл ошақта б.з.б. 640 және 550 жылдар аралығында қалақ тәрізді қола монеталар өндірілген, бұл оны дәл мерзімі анықталған ең көне монета соғу орны етеді.

Крез: таза алтын және күміс монеталар

Алиятттың мұрагері, патша Крез (б.з.д. 560–546 жылдары) грек тарихында зор байлықпен аты шықты. Ол жалпы қолданысқа шығарылған біркелкі сапалы алғашқы алтын монеталар – Крузеидті шығарғандығымен ерекшеленеді.

Ахеменид монеталары (б.з.д.

Ұлы Кир билікке келген кезде (б.з.д. 550–530 жж.) оның мемлекетінде монеталар таныс емес еді. Сауда үшін тауар алмасу және күміс құймалары қолданылды.

Ахеменидтер империясы кезінде Оңтүстік Азияның ақшасы

Аристотельдің (франц. 611,37, басп. V. Rose) және Полюкс (Onamastikon IX.83) бойынша, грек монеталарын алғаш шығарған Кимелік Гермодике болған. Ең көне жазуы бар монета жақын орналасқан Кариядан табылды. Бұл монетада грек жазуы «phaenos emi sema» деп жазылған, ол «Мен Фанестің белгісімін» немесе «Мен жарықтың белгісімін» деп әртүрлі түсіндіріледі. «Фанес» монеталары грек монеталарының ең ертегілерінің біріне жатады; осы монеталардың бір данасы – гемигекте, Эфестегі Артемида храмының негізінен (электр монеталарының ең көне табылған орны) табылған. Бір болжам бойынша, Фанес Геродот есімдерін атаған жалдамалы әскер болған, ал екіншісі – бұл монета алғашқы құдай Фанеспен байланысты болуы мүмкін, немесе «Фанес» Артемидамен байланысты жергілікті қасиетті әйелдің лақабы болған. Барклей В. Хед бұл ұсыныстарды күмәнді деп санады және бұл «Эфестің белгілі бір азаматының аты» болуы ықтимал деп ойлады. Ең ерте монеталардың туындаған жері ретінде Эгина да қарастырылады, онда шамамен б.з.д. 700 жылы «Келон» («тасбақа») монеталары алғаш рет соғылған. Афина мен Коринф монеталары да одан көп ұзамай пайда болды, олар б.з.д. 6 ғасырдың соңынан бері бар екені белгілі.

Ежелгі грек дәуірі (б.з.д. 480 ж.)

Классикалық кезеңде грек монеталарының техникалық және эстетикалық сапасы жоғары деңгейге жетті. Ірі қалалар енді әртүрлі күміс және алтын монеталар шығарды, көбінесе бір жағында олардың қамқоршы құдайы немесе құдайы, немесе аңызға толы батыры бейнеленген, ал екінші жағында қаланың символы болды. Кейбір монеталарда көрнекті ойын қолданылды: мысалы, Родос монеталарында раушан бейнеленген, себебі грек тілінде раушан сөзі "родон" деп аталады. Монеталарға қаланың атын жазылған жазулар да қолданыла бастады. Сицилияның бай қалалары ерекше сапалы монеталар шығарды. Сиракузадан шыққан үлкен күміс декадрахма (10 драхма) монетасын көптеген коллекционерлер ежелгі дүниенің, тіпті барлық уақыттағы ең жақсы монетасы деп санайды. Сиракуза монеталарының дизайны тұрақты болды, бір жағында нимфа Аретузаның басы, ал екінші жағында көбінесе жеңіске жеткен квадрига бейнеленген. Сиракузаның тирандары зор байлыққа ие болды, және олардың қоғаммен байланыс саясатының бір бөлігі Олимпиадалық аттар жарысына квадригаларды қаржыландыру болды, бұл өте қымбат шара еді. Олар бір уақытта бірнеше квадриганы қаржыландыра алғандықтан, бұл беделді жарыста жиі жеңіске жетті. Сиракуза классикалық кезеңде нумизматикалық өнердің маңызды орталықтарының бірі болды. Кимон және Эуайнет атты граверлердің еңбегі арқасында Сиракуза антикалық дәуірдегі ең әдемі монета дизайндарын жасады. Оңтүстік Италияны гректер отарлау кезінде ("Магна Греция" деп аталатын) монета шығаруды бастаған алғашқы орталықтардың арасында Паестум, Кротон, Сибарис, Каулония, Метапонт және Таранто қалалары болды. Бұл ежелгі қалалар б.з.д. 550-510 жылдар аралығында монеталар шығаруды бастады. Амизано, этруск монеталарын қамтитын жалпы жарияланымда, оның басталуын б.з.д. 560 жылға дейін Популонияда қарастырады, бұл хронология Магна Греция гректерінің үлесін есепке алмауға және Италияда монетаны енгізу жөніндегі жауапкершілікті этрускілерге жүктеуге әкеледі. Бұл еңбекте классикалық дереккөздерге үнемі сілтеме жасалады, этруск Лидиясының шығу тегіне, Геродоттың қолдауына, сондай-ақ Лидияда монетаның ойлап табылуына сілтеме беріледі.

The Classical period saw Greek coinage reach a high level of technical and aesthetic quality. Larger cities now produced a range of fine silver and gold coins, most bearing a portrait of their patron god or goddess or a legendary hero on one side, and a symbol of the city on the other. Some coins employed a visual pun: some coins from Rhodes featured a rose, since the Greek word for rose is rhodon. The use of inscriptions on coins also began, usually the name of the issuing city. The wealthy cities of Sicily produced some especially fine coins. The large silver decadrachm (10 drachm) coin from Syracuse is regarded by many collectors as the finest coin produced in the ancient world, perhaps ever. Syracusan issues were rather standard in their imprints, one side bearing the head of the nymph Arethusa and the other usually a victorious quadriga. The tyrants of Syracuse were fabulously rich, and part of their public relations policy was to fund quadrigas for the Olympic chariot race, a very expensive undertaking. As they were often able to finance more than one quadriga at a time, they were frequent victors in this highly prestigious event. Syracuse was one of the epicenters of numismatic art during the classical period. Led by the engravers Kimon and Euainetos, Syracuse produced some of the finest coin designs of antiquity. Amongst the first centers to produce coins during the Greek colonization of Southern Italy (the so called "Magna Graecia") were Paestum, Crotone, Sybaris, Caulonia, Metapontum, and Taranto. These ancient cities started producing coins from 550 BC to 510 BC. Amisano, in a general publication, including the Etruscan coinage, attributing it the beginning to c. 560 BC – c. no in Populonia, a chronology that would leave out the contribution of the Greeks of Magna Graecia and attribute to the Etruscans the burden of introducing the coin in Italy. In this work, constant reference is made to classical sources, and credit is given to the origin of the Etruscan Lydia, a source supported by Herodotus, and also to the invention of coin in Lydia.

Үндістан монеталары (б.з.д.

Қаршапана – Үндістанда табылған ең ерте ұрып-белгіленген монета, ол кем дегенде б.з.д. 4 ғасырының ортасынан бастап шығарылған, және мүмкін б.з.д. 575 жылға дейін сонадай монеталар Ахеменид империясының билігіндегі Гандхарада, мысалы Кабул қазынасынан табылғандары немесе Пушкалаватиде және Бхир төбесіндегі үлгілердің ықпалымен жасалған.

Қытай дөңгелек монеталары (б.з.д. 350 ж.)

Қытайда алғашқы дөңгелек монеталар б.з.д. 4 ғасырында пайда болды және б.з.д. 3 ғасырының соңында Цинь Шихуанди императоры барлық Қытай бойынша оларды қабылдады. Көне ақша монетасының алдағысы болған дөңгелек монеталар Жоу дәуірінде, шамамен б.з.д. 350 жылдан бастап, қазық және пышақ ақша аймақтарында айналымда болды. Цинь мемлекетінен алынған екі кішкентай және, болжам бойынша, кейінірек пайда болған монеталардан басқа, қазық ақша аймағындағы монеталарда дөңгелек тесігі бар және олар джин және лианг бірліктерімен өлшенді. Пышақ ақша аймағындағы монеталарда шаршы тесік бар және олар хуа (化) бірліктерімен бағаланған. Талқылау үшін Жоу монеталары пышақтар, қазықтар және дөңгелек монеталар категорияларына бөлінгенмен, археологиялық қазбалардың нәтижесінде олардың көпшілігі әртүрлі түрлері бірге айналымда болғаны анықталды. 1981 жылы Хэби қаласының жанында, Хэнань провинциясының солтүстігінде табылған қазынада: 3 537 Гонг пидасы, 3 Анью иісті пидасы, 8 Лян Дэн Ли пидасы, 18 Лян шаршы пидасы және 1 180 юань дөңгелек монетасы болды, барлығы үш саз құмыраға салынған.

Геллен дәуірі (б.з.б. 320 - б.з.б.

Грек мәдениеті белгілі әлемнің үлкен бөлігінде тарады. Египет және Сирияда грек тілінде сөйлейтін патшалықтар құрылды, және бір кезде Иранға дейін, тіпті қазіргі Ауғанстан мен Солтүстік-Батыс Үндістанға дейін жетті. Грек саудагерлері грек монеталарын осы кең аумаққа таратты, ал жаңа патшалықтар көп ұзамай өз монеталарын шығара бастады. Бұл патшалықтар классикалық дәуірдегі грек қала-мемлекеттерінен гөрі әлдеқайда ірі және бай болғандықтан, олардың монеталары көбірек санда өндірілді, сондай-ақ үлкенірек және жиі алтыннан жасалған. Олар көбінесе бұрынғы кезеңдегі монеталардың көркемдік нәзіктігінен мүресіз болды. Дегенмен, грек-бактриялық монеталардың кейбіреулері және олардың Индиядағы ізбасарлары – Индо-гректер, грек нумизматикалық өнерінің "реализм мен идеализацияның үйлесімді қоспасы" бар ең үздік мысалдары саналады, соның ішінде эллиндік әлемде соғылған ең ірі монеталар: ең үлкен алтын монетаны Евкратид (б.з.д. 171–145 жылдары билеген) соқты, ал ең үлкен күміс монетаны Индо-грек патшасы Аминтес Никатор (шамамен б.з.д. 95–90 жылдары билеген) соқты. Портреттер "Батыстағы замандастарының көбінесе сұрғылт бейнелерімен ешқашан салыстыруға келмейтін жеке ерекшелікті көрсетеді" (Роджер Линг, "Греция және эллиндік әлем").

Рим дәуірі (б.з.д. 290 ж.)

Монета жасау гректердің отарлауы мен ықпалына байланысты алдымен Жерорта теңізінде, одан кейін Солтүстік Африкада (Мысырды қоса алғанда), Сирияда, Парсыда және Балқанда пайда болды. Рим Республикасында монета айналымы аймақтың қалған бөлігімен салыстырғанда кеш басталды, әсіресе Грекия мен Кіші Азияда, онда монеталар б.з.б. 7 ғасырда ойлап табылды. Орталық Италияның валютасына оның табиғи ресурстары әсер етті, мыс көп болды (этрусктер мыс пен темірді шебер өңдегендер еді), ал күміс кені сирек кездесті. Рим Республикасының монета айналымын бастау үшін солтүстік Италиядағы келттермен және Оңтүстік Италиядағы грек колонияларымен сауда үшін бірнеше күміс монеталар, сондай-ақ Орталық Италияда қолдануға арналған ауыр қоладан жасалған монеталар қолданылды. Алғашқы римдік монеталар, шикі, ауыр қоладан жасалған монеталар б.з.б. 289 жыты шамасында шығарылды. Амизано этруск монетасын, оның пікірінше, шамамен б.з.б. 550 жылы Популонияда бастағанын атап көрсетеді, бұл хронология Магна Греция гректерінің үлесін ескермей, этрусктерге Италияға монетаны енгізу жөніндегі жауапкершілікті жүктейді. Бұл еңбекте классикалық дереккөздерге үнемі сілтеме жасалады, этруск Лидиясының шығу тегіне, Геродоттың қолдауына, сондай-ақ Лидияда монетаның ойлап табылуына назар аударылады, бұл Франция сияқты елдермен де сәйкес келеді. Монетаның құнын төмендету кең таралған құбылыс еді. 1340-60 және 1417-29 жылдары айтарлықтай құнсыздану орын алды, сол кезде шағын монеталар соғылмады, ал 15 ғасырға қарай шағын монеталарды шығару үкіметтік шектеулермен және тіпті тыйым салулармен одан әрі шектелді. Ұлы құнсызданудан басқа, Англияның монеталары үнемі стерлинг күмісінен (92,5% күміс) соғылды. Барселонада қолданылған, құрамында мыс қосылған күміс сапасы төмен болса, ол бильон деп аталды. Италия монета жасау саласында маңызды рөл атқарды: 13 ғасырда Флоренцияда соғылған флоренциялық флорин, Еуропа тарихындағы ең көп қолданылған және Батыс тарихындағы ең маңызды монеталардың бірі болды, ал 1284 жылдан 1797 жылға дейін соғылған Венециялық секвин Жерорта теңізінің сауда орталықтарында айналымдағы ең беделді алтын монета болып есептелді. Флоренциялық флорин 7 ғасырдан бері жеткілікті мөлшерде соғылған алғашқы еуропалық алтын монетасы еді. Флоренциялық флорин ірі мәмілелер үшін, мысалы, қорлық ақы төлеу, халықаралық сауда немесе салық төлеу сияқты мәселелер үшін қолданылды.

Coinage followed Greek colonization and influence first around the Mediterranean and soon after to North Africa (including Egypt), Syria, Persia, and the Balkans. Coins came late to the Roman Republic compared with the rest of the Mediterranean, especially Greece and Asia Minor where coins were invented in the 7th century BC. The currency of central Italy was influenced by its natural resources, with bronze being abundant (the Etruscans were famous metal workers in bronze and iron) and silver ore being scarce. The coinage of the Roman Republic started with a few silver coins apparently devised for trade with Celtic in northern Italy and the Greek colonies in Southern Italy, and heavy cast bronze pieces for use in Central Italy. The first Roman coins, which were crude, heavy cast bronzes, were issued c. 289 BC. Amisano, in a general publication, including the Etruscan coinage, attributing it the beginning to about 550 BC in Populonia, a chronology that would leave out the contribution of the Greeks of Magna Graecia and attribute to the Etruscans the burden of introducing the coin in Italy. In this work, constant reference is made to classical sources, and credit is given to the origin of the Etruscan Lydia, a source supported by Herodotus, and also to the invention of coin in Lydia. consistent with e. g. France. Debasement of coin was widespread. There were periods of significant debasement in 1340–60 and 1417–29, when no small coins were minted, and by the 15th century the issuance of small coin was further restricted by government restrictions and even prohibitions. With the exception of the Great Debasement, England's coins were consistently minted from sterling silver (silver content of 92.5%). A lower quality of silver with more copper mixed in, used in Barcelona, was called billon. Italy has been influential at a coinage point of view: the Florentine florin, one of the most used coinage types in European history and one of the most important coins in Western history, was struck in Florence in the 13th century, while the Venetian sequin, minted from 1284 to 1797, was the most prestigious gold coin in circulation in the commercial centers of the Mediterranean Sea. The Florentine florin was the first European gold coin struck in sufficient quantities since the 7th century to play a significant commercial role. The Florentine florin was used for larger transactions such as those used in dowries, international trade or for tax related matters.

Қазіргі тарих

Генуялық монеталар 16 ғасырда Генуялық банктердің алтын ғасырында маңызға ие болды, Испан империясы Испан Америкасынан түскен зор байлығын Сент-Джордж банкі арқылы жүргізді. Алайда, 17 ғасырда Генуялық банктердің және Испан империясының әл-ауқаты төмендегенде, Генуя лирасы да айтарлықтай құнсызданды. Күміс скудоның құны 1646 жылы 6,5 лираға, 1671 жылы 7,4 лираға, ал 1746 жылы Генуя австриялықтар тарапынан басып алынар алдында 8,74 лираға жетті. Халықаралық саудада, әсіресе Еуропаға дәмдеуіштер мен мата импорттауда қолданылатын құйма металдардың мөлшерінің өзгеруі осы кезеңдегі көптеген ақша реформаларының себебін түсіндіреді. Осы мәмілелердің алтын мен күміс резервтеріне тигізген әсері әртүрлі ақша реформаларының бастауында болды, бұл алтынға шаққанда күмістің бағасын өзгертті. Генуя, Венеция немесе Флоренция дамытқан ерекше ақша жүйелеріне қарамастан, 15 ғасырда күміс талердің кеңінен қолданылуы, оның тұрақты мөлшері мен салмағы конверсиялық операцияларды шектеуге және алмасуды жеңілдетуге мүмкіндік берді. Талер 19 ғасырға дейін германдық елдердің ақша бірлігі болды және АҚШ долларының алдағысы саналады. Сонымен қатар, Мексика монетасы 1535 жылдың 11 мамырында Испания королінің бұйрығымен, Американы испан отарлауынан кейін құрылды. 1536 жылдың сәуір айында ашылған бұл монета испандық күміс реалын соғу құқығына ие болды, ол испан империясының ақша жүйесінің негізіне айналды. Луи XIII 1640 жылы осы монеталармен бәсекелесу үшін Луи д’орды соқтырды. Алғашқы қоршау монеталары 1524 жылы Павия қамалында пайда болды. Көмекші монеталар гректер мен римдіктерде, сондай-ақ қазіргі қоғамдарымызда мыспен тығыз байланысты монеталардан тұрды. Атап айтқанда, қызыл мыс қорытпасы физикалық қасиеттері үшін қолданылды, ол үнемі қолға тигізілетін заттарға жарамды: икемділік, соққыға төзімділік, тозу және коррозия (тек алтын коррозияға қарсы жақсырақ тұрады). Бұл қорытпа көбінесе қалайы, мырыш және әсіресе никельмен араластырылды, олардың коррозияға қарсы, икемді және ластануға қарсы қасиеттері бар.

Genoese coins became important in the 16th century during the Golden age of Genoese banking, with the Spanish Empire funnelling its massive wealth from Spanish America through the Bank of Saint George. With the decline in the fortunes of the Genoese banks and the Spanish Empire in the 17th century, however, the Genoese lira also depreciated substantially. The silver scudo's value increased to 6.5 lire in 1646, 7.4 lire in 1671, and 8.74 lire just before the Austrian occupation of Genoa in 1746. Variations in the mass of precious metals used in international trade, particularly in imports of spices and textiles into Europe, explain the numerous monetary reforms that occurred in this period. The effect of these transactions on the available reserves of gold and silver was at the origin of the various monetary reforms, which changed the price of silver compared to gold. Faced with the distinct monetary systems developed by Genoa, Venice or Florence, the widespread use in the 15th century of the silver thaler, of constant size and mass, allowed conversion operations to be limited and therefore exchanges facilitated. The thaler was the monetary unit of the Germanic countries until the 19th century and is considered the ancestor of the United States dollar. At the same time, the Mexican Mint was established on May 11, 1535 by order of the Spanish king following the Spanish colonization of the Americas. Opened in April 1536, this mint had the right to mint silver Spanish real which became the basis of the monetary system of the Spanish Empire. Louis XIII had the Louis d'or minted in 1640 to compete with these coins. The first attested siege coins appeared at the siege of Pavia in 1524. Auxiliary coins consisted, among the Greeks and Romans as in our modern societies, of coins strongly linked to copper. In particular, the red copper alloy was used for its physical properties, suitable for objects constantly subjected to manipulation: malleability, resistance to impacts, wear and corrosion (only gold has better resistance to corrosion). This alloy was often mixed with a little tin, zinc and especially nickel for their anti corrosive, ductile and anti fouling properties.

Ақшалай валюта

Қазіргі кездегі монеталардың көпшілігі қарапайым металдан жасалып, олардың құндылығы заңды төлем құралы ретінде танылуынан туындайды. Бұл дегеніміз, монетаның құны заңмен белгіленеді, сондықтан ол еркін нарықта ұлттық валюталар ішкі саудада қолданылған және халықаралық нарықта саудаланған жағдайда ғана анықталады. Осылайша, бұл монеталар ақша белгілері болып табылады, қағаз ақша сияқты: олардың құны әдетте металлмен емес, үкіметтің кепілдігінің қандай да бір түрімен қамтамасыз етіледі. Сондықтан, номиналды құны бірдей банкноттар мен монеталар арасында экономикалық айырмашылық өте аз. Монеталар айналымда құрамына кіретін металдардың құнынан төмен номиналды құнмен болуы мүмкін, бірақ олар бастапқыда мұндай құнмен шығарылмайды, ал бұл тапшылық инфляция салдарынан уақыт өте келе пайда болады, өйткені металдың нарықтық құны монетаның номиналды құнын басып өтеді. Мысал ретінде 1965 жылға дейінгі АҚШ-тың ондық, тоқсандық, жарты доллар және доллар (оларда тиісінше оннан бір, тоқсандық, жарты және толық унция күмістен аз ғана бар), АҚШ-тың никелі және 1982 жылға дейінгі АҚШ пенни. Мыстың құнының артуы салдарынан АҚШ-та әрбір пеннидегі мыс мөлшері едәуір азайды. 1982 жылдың ортасынан бастап АҚШ пеннилері 97,5% мыстан, қалған 2,5% мыстан жасалған. Монеталардың номиналды және металл құнының арасындағы үлкен айырмашылықтар олардың металл құрамының құнын пайдалану үшін заңсыз балқыту орындары монеталарды жинап немесе айналымнан алып тастауға әкеледі. Бұл Грэшем заңының мысалы. АҚШ-тың Монета жасау басқармасы бұған жол бермеу үшін 2006 жылдың 14 желтоқсанында жаңа уақытша ережелерді енгізді, ол 30 күн бойы қоғамдық пікірлерге ұсынылды, бұл пенни мен никельдерді балқытуды және экспорттауды қылмыстық деп жариялады. Бұны бұзғандарға 10 000 АҚШ долларына дейін айыппұл салынуы және/немесе бес жылға дейін бас бостандығынан айырылуы мүмкін.

Жинақтаушы бұйымдар

Монетаның коллекциялық зат ретінде немесе инвестиция ретінде құны көбінесе оның жағдайына, нақты тарихи маңызына, сирек кездесуіне, сапасына, дизайнының әдемілігіне және коллекционерлер арасындағы жалпы танымалдылығына байланысты. Егер монетаның бұл қасиеттерінің барлығы жеткіліксіз болса, оның құны жоғары болмайды. Алтын монеталардың құны да белгілі бір дәрежеде осы факторларға тәуелді, бірақ негізінен олардың алтын, күміс немесе платина мазмұнының құнына негізделген. Кейде, Канаданың Клен жапырағы (Maple Leaf) және Американдық Алтын Бүркіті (Gold Eagle) сияқты айналысқа шығарылмаған алтын монеталар металл құнынан төмен номиналды құнмен шығарылады, бірақ мұндай монеталар айналысқа арналмағандықтан, бұл номиналды құнның маңызы жоқ. Коллекционерлік каталогтар көбінесе монеталар туралы ақпаратты қамтиды, бұл коллекционерлерге оларды анықтау және санатқа бөлуге көмектеседі. Коллекционерлер үшін қосымша ресурстарды онлайн табуға болады. Олар коллекционерлер клубтары, коллекция басқару құралдары, сауда алаңдары, сауда платформалары және форумдар болып табылады.

Сөздік құралдар

Монеталар көркем өнер мүсінінен бастап, ойын-сауық парктерінде кездесетін ақша автоматтарына дейін шығармашылық өрнек құралы ретінде қолданылуы мүмкін. АҚШ Федералды ережелер кодексінде (CFR) осы тақырыпта ақпарат беретін, никельдер мен пеннилерге қатысты ережелер бар. 31 CFR § 82.1 рұқсатсыз тұлғаларға 5 немесе 1 центтік монеталарды экспорттауға, балқытуға немесе өңдеуге тыйым салады. Бұл мәселе никельдер мен димелерге (және басқа валюталардағы осыған ұқсас монеталарға) қатысты айқын болды, себебі олардың салыстырмалы түрде төмен номиналды құны және тауар бағаларының тұрақсыздығы бар. Бір кезде АҚШ пеннилеріндегі мыс бір центтен асып кеткендіктен, адамдар пеннилерді жинап, оларды металл құны үшін балқытып жіберді. Пеннилерді немесе никельдерді өндіру номиналды құнынан артық тұс болғандықтан, айналымнан монеталардың кең ауқымда жоғалуы АҚШ қазынасына қымбатқа түсуі мүмкін. Бұл мәселе монеталар әлі де күміс және алтын сияқты құнды металдардан жасалған кезде көбірек болды, сондықтан өзгертуге қарсы қатаң заңдар тарихи тұрғыдан қарағанда мағыналырақ. 31 CFR § 82.2(b) былай деп жалғастырады: "§ 82.1-де 5 центтік және бір центтік монеталарды өңдеуге қатысты қамтылған тыйым, егер өңделген көлемдер мен өңдеудің сипаты мұндай өңдеудің мақсаты монеталардың металл құрамының құнынан ғана пайда табу емес екенін анық көрсететін болса, білім беру, ойын-сауық, жаңалық, әшекей бұйымдар және осыған ұқсас мақсаттар үшін осы монеталарды өңдеуге қолданылмайды".

Құрлық және кесу

Тарих бойы монархтар мен үкіметтер көбінесе таза металлдан жасалған монеталарды жасағанда, олардың бағалы металл қоры жеткіліксіз болған жағдайда, монеталардың көбірек санын шығарған. Монетаның құрамындағы бағалы металлдың бір бөлігін арзан металлмен (көбінесе мыс немесе никель) алмастыру арқылы әрбір монетаның ішкі құны төмендетілді (осылайша ақшаның құны "төмендетіліп", монета шығарушы органға көбірек монеталар жасауға мүмкіндік берді). Монетаны физикалық тұрғыдан берік ету және оның тез тозуын болдырмау үшін кейде құнын төмендету шаралары қолданылады, бірақ мұндай шаралардың басты себебі – номиналдық және металл құны арасындағы айырмашылықтан пайда табу. Ақшаның құнын төмендету көбінесе баға инфляциясына алып келеді. Кейде үкіметтік органдар бағаны реттеуге тырысады, бірақ тарихта мұндай әрекеттер көбінесе тиімсіз болып жатады. АҚШ ерекшелігі – ол екі ғасырлық инфляцияға бейімделу үшін монета жүйесін (монеталардағы суреттер мен белгілерді есептемегенде, бірнеше рет өзгерген) аз ғана өзгертті. Бір центтік монета 1856 жылдан бері көбінесе өзгеріссіз сақталып келеді (1982 жылы оның құрамындағы мыстың көбісі алынып тасталғанмен), сатып алу қабілеті күрт төмендесе де, әлі де айналымда жүр. Ал ең үлкен монетаның номиналы 25 цент, көптеген елдермен салыстырғанда ең үлкен монета үшін бұл өте төмен көрсеткіш. Мыс, никель және мырыш бағасының өсуі АҚШ-тың бір және бес центтік монеталарының металл құны номиналдық құнынан асып түсті. Атап айтқанда, 1982 жылға дейінгі бір центтік мыс монеталардың құрамында шамамен екі центтік мыс болған. Бұрын АҚШ-та шығарылған кейбір монеталар қазір шығарылмайды. Олардың ішінде бір, екі, үш және жиырма центтік монеталар бар. (Жарты доллар және доллар монеталары әлі де шығарылады, бірақ көбінесе автоматтары мен коллекционерлер үшін.) Бұрын АҚШ-та алтынмен айналысқа келесі номиналды монеталар шығарылған: бір доллар, 2,50 доллар, үш доллар, бес доллар, он доллар және жиырма доллар. Сонымен қатар, центтер бастапқыда қазіргі тоқсаннан сәл үлкен және салмағы жарты унцияға жуық болған, ал бес центтік монеталар (сол кезде "жарты диме" деп аталған) димеден кіші және күміс қорытпасынан жасалған. Доллар монеталары да әлдеқайда үлкен және салмағы шамамен бір унцияны құраған. Бір долларлық алтын монеталар енді шығарылмайды және сирек қолданылады. АҚШ сондай-ақ мынадай номиналды алтын және ескерткіш монеталар шығарады: 50 цент, $1, $5, $10, $25, $50 және $100. Айналымдағы монеталар көбінесе "ұстап алу" немесе "кесу" арқылы зардап шегеді: адамдар олардың шеттерінен аз мөлшерде қымбат металл алып, содан кейін бұзылған монеталарды толық құнмен өткізеді. Британдық стерлинг күміс монеталары кейде салмағының жартысына дейін азайтылған. Тюдор Англиясындағы осы құнсыздану түрі туралы сэр Томас Грешем айтқан, оның есімі кейін Грешем заңымен байланыстырылды. Патша айналымдағы монеталарды мерзімді түрде қайтарып алып, тек күмістің құнын төлеп, оларды қайтадан монетаға айналдыратын. Бұл, сондай-ақ қайта монета жасау деп аталады, бұл ұзақ және қиын процесс, ол тек кейде ғана жүзеге асырылады. Көптеген монеталардың шеттері тікшеленген немесе қабырғалы, бастапқыда кесуді анықтауды жеңілдету үшін жасалған.

Throughout history, monarchs and governments have often created more coinage than their supply of precious metals would allow if the coins were pure metal. By replacing some fraction of a coin's precious metal content with a base metal (often copper or nickel), the intrinsic value of each individual coin was reduced (thereby "debasing" the money), allowing the coining authority to produce more coins than would otherwise be possible. Debasement occasionally occurs in order to make the coin physically harder and therefore less likely to be worn down as quickly, but the more usual reason is to profit from the difference between face value and metal value. Debasement of money almost always leads to price inflation. Sometimes price controls are at the same time also instituted by the governing authority, but historically these have generally proved unworkable. The United States is unusual in that it has only slightly modified its coinage system (except for the images and symbols on the coins, which have changed a number of times) to accommodate two centuries of inflation. The one cent coin has changed little since 1856 (though its composition was changed in 1982 to remove virtually all copper from the coin) and still remains in circulation, despite a greatly reduced purchasing power. On the other end of the spectrum, the largest coin in common circulation is valued at 25 cents, a very low value for the largest denomination coin compared to many other countries. Increases in the prices of copper, nickel, and zinc meant that both the US one and five cent coins became worth more for their raw metal content than their face (fiat) value. In particular, copper one cent pieces (those dated prior to 1982 and some 1982 dated coins) contained about two cents' worth of copper. Some denominations of circulating coins that were formerly minted in the United States are no longer made. These include coins with a face value of a half cent, two cents, three cents, and twenty cents. (The half dollar and dollar coins are still produced, but mostly for vending machines and collectors.) In the past, the US also coined the following denominations for circulation in gold: One dollar, $2.50, three dollars, five dollars, ten dollars, and twenty dollars. In addition, cents were originally slightly larger than the modern quarter and weighed nearly half an ounce, while five cent coins (known then as "half dimes") were smaller than a dime and made of a silver alloy. Dollar coins were also much larger, and weighed approximately an ounce. One dollar gold coins are no longer produced and rarely used. The US also issues bullion and commemorative coins with the following denominations: 50¢, $1, $5, $10, $25, $50, and $100. Circulating coins commonly suffered from "shaving" or "clipping": the public would cut off small amounts of precious metal from their edges to sell it and then pass on the mutilated coins at full value. Unmilled British sterling silver coins were sometimes reduced to almost half their minted weight. This form of debasement in Tudor England was commented on by Sir Thomas Gresham, whose name was later attached to Gresham's law. The monarch would have to periodically recall circulating coins, paying only the bullion value of the silver, and reminting them. This, also known as recoinage, is a long and difficult process that was done only occasionally. Many coins have milled or reeded edges, originally designed to make it easier to detect clipping.

Басқа қолданыстар

XVIII-XIX ғасырларда Ұлыбритания аралдарынан Австралияға сотталған қылмыскерлердің кейбіреуі, Британияда қалған жақындарына естелік ретінде монеталар арқылы хабарламалар қалдырған. Монеталар бұзылып, тегістеліп, нүктелеп немесе қалыпты ойып жазылған, көбінесе қайғылы сөздермен. Бұл монеталар "қылмыскерлердің махаббат белгілері" немесе "қорыш жүректер" деп аталған. Осы белгілердің бір бөлігі Австралия Ұлттық мұражайының қорында сақтаулы.

Қазіргі заманғы ерекшеліктері

Монетаның монархтың, басқа биліктің бейнесі немесе ұлттық эмблема бар жағы аверс (әдетте "бас" деп аталады); ал әртүрлі ақпаратты қамтитын екінші жағы – кері (әдетте "құйрық" деп аталады). Жыл әдетте аверсте көрсетіледі, бірақ кейбір қытай монеталары, көптеген канадалық монеталар, 2008 жылға дейінгі британдық 20 пенс монетасы, 1999 жылдан кейінгі американдық тоқсан және барлық жапон монеталары бұл ереженің ерекше жағдайлары болып табылады. Монетаның аверсі мен кері жағындағы бейнелердің арақатынасы – монетаның бағыты. Егер монетаның аверсіндегі бейне тік күйде болса және монетаны солға немесе оңға бұрғанда кері жағы да тік күйде екені анықталса, онда монета медальдық бағытқа ие деп айтылады – бұл евро мен фунт стерлингке тән; ал кері жағын бұрғанда төңкерілгенін көрсететін болса, онда монета АҚШ доллары монеталарына тән монеталық бағытқа ие деп есептеледі. Биметалл монеталар көбінесе жоғары номиналды және естелік мақсаттар үшін қолданылады. 1990 жылдары Франция триметалл монета шығарды. Көп таралған биметалл монеталарға €1, €2, британдық £1, £2 және канадалық $2, сондай-ақ Мексиканың бірнеше песо монеталары жатады. Эксерг – монетаның негізгі дизайнының астындағы кеңістік, көбінесе монетаның шағылған жылын көрсету үшін пайдаланылады, бірақ кейде бос қалдырылады немесе монета таңбасы, жекелеген белгі немесе басқа да сәндік немесе ақпараттық элементтер орналастырылады. Көптеген монеталарда, әсіресе Виктория дәуіріндегі қоянша монетасындай, аңыздары аз немесе мүлдем жоқ болғандықтан эксерг болмайды. Барлық монеталар дөңгелек емес, олардың пішіні әртүрлі. Мысалы, Австралияның 50 центтік монетасының он екі жағы тік. Кейбір монеталардың жиектері толқынды, мысалы, Гонконгтың 2 долларлық және 20 центтік монеталары, Багам аралдарының 10 центтік монеталары. Кейбіреулері шаршы пішіндес, мысалы, Багам аралдарының 15 центі және Арубаның 50 центі. 1970 жылдары Свази монеталары әртүрлі пішінде шығарылды, оның ішінде квадраттар, көпбұрыштар және 8 және 12 толқынды толқынды жиектері бар шеңберлер. Британдық 20 және 50 пенс монеталары мен канадалық Луни сияқты кейбір монеталардың жиектері дөңгеленген, жұп емес саны бар жақтары бар. Бұл монетаның диаметрін тұрақты ұстауға мүмкіндік береді, оны автоматтар оңай таниды. Мэн аралы 2007/2008 жылғы Тутанхамон көрмесін еске алу үшін үшбұрышты монета шығарды, ол 2007 жылдың 6 желтоқсанында заңды төлем құралы болып танылды. Бұрын шығарылған үшбұрышты монеталар: Кабинда монетасы, Бермуда монетасы, Кук аралдарының 1992 жылғы 2 долларлық үшбұрышты монетасы, Уганданың Мыңжылдық монетасы және поляк стерлинг күміс 10 злотый монетасы. Орта ғасырлардағы кейбір монеталар, брактеаттар деп аталатын, соншалықты жұқа болғандықтан бір жағына ғана соғылған. Көптеген монеталар жылдар бойы тесіктермен жасалған, мысалы, қытайлық "ақша" монеталары, жапон монеталары, француз отарлық монеталары және т.б. Бұл оларды арқанға тізуге, сақтауға және тасымалдауға ыңғайлы болуы үшін жасалған болуы мүмкін. Бүгінгі күні тесіктер ұқсас өлшемдегі және металлдан жасалған монеталарды ажыратуға көмектеседі, мысалы, жапондық 50 иен және 100 иен монеталары. Канада Корольдік монета жасау зауыты қазір голографиялық эффектісі бар алтын және күміс монеталарды шығара алады. Алайда, бұл процедура тек металл немесе ескерткіш монеталармен ғана шектелмейді. Жапониядан шыққан 500 иен монетасы көптеп жалғандалып жүрді. Жапон үкіметі жауап ретінде голографиялық бейнесі бар айналымға арналған монета шығарды. Канада Корольдік монета жасау зауыты түрлі түсті бірнеше монеталар шығарды, олардың алғашқысы Еске алу күніне арналған. Монетаның кері жағында патенттелген әдіспен жасалған түрлі-түсті құмырсқа бейнеленген. 2014 жылдың 22 тамызында Транснистрияда металл емес композиттік монеталар (кейде дұрыс емес пластикалық монеталар деп аталады) айналысқа енгізілді. Бұл монеталардың көпшілігі дөңгелек емес, әртүрлі монеталардың құнына сәйкес келетін әртүрлі пішіндерге ие. Нақты айналыстағы монеталарда және сынақ тәжірибелерінде пайдаланылған көптеген таза металл элементтер мен олардың қорытпаларының тізімін қараңыз: монета металдары.

The side of a coin carrying an image of a monarch, other authority (see List of people on coins), or a national emblem is called the obverse (colloquially, heads); the other side, carrying various types of information, is called the reverse (colloquially, tails). The year of minting is usually shown on the obverse, although some Chinese coins, most Canadian coins, the pre 2008 British 20p coin, the post 1999 American quarter, and all Japanese coins are exceptions. The relation of the images on the obverse and reverse of a coin is the coin's orientation. If the image on the obverse of the coin is right side up and turning the coin left or right on its vertical axis reveals that the reverse of the coin is also right side up, then the coin is said to have medallic orientation—typical of the Euro and pound sterling; if, however, turning the coin left or right shows that the reverse image is upside down, then the coin is said to have coin orientation, characteristic of the coins of the United States dollar. Bimetallic coins are sometimes used for higher values and for commemorative purposes. In the 1990s, France used a tri metallic coin. Common circulating bimetallic examples include the €1, €2, British £1, £2 and Canadian $2 and several peso coins in Mexico. The exergue is the space on a coin beneath the main design, often used to show the coin's date, although it is sometimes left blank or contains a mint mark, privy mark, or some other decorative or informative design feature. Many coins do not have an exergue at all, especially those with few or no legends, such as the Victorian bun penny. Not all coins are round; they come in a variety of shapes. The Australian 50 cent coin, for example, has twelve flat sides. Some coins have wavy edges, e. g. the $2 and 20 cent coins of Hong Kong and the 10 cent coins of Bahamas. Some are square shaped, such as the 15 cent coin of the Bahamas and the 50 cent coin from Aruba. During the 1970s, Swazi coins were minted in several shapes, including squares, polygons, and wavy edged circles with 8 and 12 waves. Some other coins, like the British 20 and 50 pence coins and the Canadian Loonie, have an odd number of sides, with the edges rounded off. This way the coin has a constant diameter, recognizable by vending machines whichever direction it is inserted. A triangular coin with a face value of £5 (produced to commemorate the 2007/2008 Tutankhamun exhibition at The O2 Arena) was commissioned by the Isle of Man: it became legal tender on 6 December 2007. Other triangular coins issued earlier include: Cabinda coin, Bermuda coin, 2 Dollar Cook Islands 1992 triangular coin, Uganda Millennium Coin and Polish Sterling Silver 10 Zloty Coin. Some medieval coins, called bracteates, were so thin they were struck on only one side. Many coins over the years have been manufactured with integrated holes such as Chinese "cash" coins, Japanese coins, Colonial French coins, etc. This may have been done to permit their being strung on cords, to facilitate storage and being carried. Nowadays, holes help to differentiate coins of similar size and metal, such as the Japanese 50 yen and 100 yen coin. The Royal Canadian Mint is now able to produce holographic effect gold and silver coinage. However, this procedure is not limited to only bullion or commemorative coinage. The 500 yen coin from Japan was subject to a massive amount of counterfeiting. The Japanese government in response produced a circulatory coin with a holographic image. The Royal Canadian Mint has also released several coins that are colored, the first of which was in commemoration of Remembrance Day. The subject was a colored poppy on the reverse of a 25 cent piece minted through a patented process. An example of non metallic composite coins (sometimes incorrectly called plastic coins) was introduced into circulation in Transnistria on 22 August 2014. Most of these coins are also non circular, with different shapes corresponding to different coin values. For a list of many pure metallic elements and their alloys which have been used in actual circulation coins and for trial experiments, see coinage metals.

Айналып шығу

Монетаны лақтырып, түсі бетіне немесе сыртына түсетінін анықтау – математикада Бернулли сынағы деп аталатын екі жақты ойыншық ретінде пайдаланумен тең: егер бетке түсу ықтималдығы (Бернулли сынақтарының терминологиясында "сәттілік") дәл 0,5 болса, онда монета әділ деп есептеледі.

Орау

Сондай-ақ, монетаны үстел сияқты тегіс бетке айналдыруға болады. Бұл мынадай құбылысқа алып келеді: монета құлап, қабырғасымен домалағанда, оның айналу жылдамдығы арта түседі (формальды түрде, монетаның симметрия осінің прецессиясы, яғни монетаның бір жағынан екінші жағына өтетін осі) кенеттен тоқтағанға дейін. Бұл математикалық тұрғыдан шекті уақыт сингулярлығы ретінде модельдендіріледі – прецессия жылдамдығы шексіздікке дейін үдеп, кенеттен тоқтап қалады. Бұл құбылыс жоғары жылдамдықты фотосуретке түсіру және Эйлер дискісі сияқты құрылғылар арқылы зерттелген. Айналудың баяулау себебі негізінен домалақ үйкелісіне (ауа кедергісі шамалы) байланысты, ал сингулярлық (прецессия жылдамдығының шексізге ұмтылуы) шамамен -1/3 көрсеткіші бар қуат заңы арқылы модельделеді.

Иісі

Темір мен мыс монеталардың терідегі майлармен жанасқанда пайда болатын ерекше металл иісі болады. Тер осы металдармен жанасқанда химиялық тұрғыдан тотығуға ұшырайды, нәтижесінде тері майлары ыдырайды және темірмен бірігіп 1-октен-3-он деген ұшқыш молекула құрайды.

Филиппин

Филиппинде 0,09-дан 2,65 граммға дейін салмағы бар, өрнектелген алтын монеталар табылды. Пилонциттер Мандалуйонг, Батан, Пасиг өзенінің жағалауы, Батангас, Мариндюк, Самар, Лейте және Минданаоның кейбір аймақтарынан қазылған. Индонезияның археологиялық қазбаларында олардың көп саны табылған, бұл олардың Филиппинде тумағандығын, керісінше импортталғандығын көрсетеді. Дегенмен, көптеген испандық жазбаларда алтын монеталар Филиппинде өндіріліп, содан жасалғаны айтылады, мысалы, 1586 жылғы мынадай мәлімет:

"Осы аралдың (Лусон) халқы алтынды өте шебер пайдаланады. Олар оны ең жоғары шеберлікпен және нәзіктікпен өлшейді, мұндайды бұрын көрген ешкім жоқ. Олар балаларына алдымен алтынды және оны өлшейтін таразыларды үйретеді, себебі олардың арасында басқа ақша жоқ." "Пилонцит" термині – қазіргі заманғы сөз, ол заманауи антиквариат коллекционерлері қолданады, олар конус тәрізді бөлшектердің қант пішініне ұқсайтынын ойлады. Пилонциттер күміс ақшаның бір саласы болып саналады және Таиландтағы Сухотайдың пуля немесе под дуанг ақшасына эволюциялаған болуы мүмкін. Ертедегі тарихи жазбалар Филиппин архипелагында еуропалық отарлаушылар келгенге дейін алтынның кеңінен қолданылғанын көрсетеді. Ол ақша ретінде кеңінен қолданылған, сондай-ақ киім-кешек және әшекейлер сияқты күнделікті заттарда да пайдаланылған.