Кіріспе
Тасманиядағы ұлттық парк, Австралия
Оңтүстік-батыс ұлттық паркі – Тасманияның оңтүстік-батысында орналасқан, солтүстігінде Франклин-Гордон жабайы өзендері ұлттық паркімен, шығысында Хартц таулары ұлттық паркімен шектесетін Австралияның ұлттық паркі. Бұл Тасманияның Әлемдік мұралар тізіміне енген ұлттық парктер мен мемлекеттік қорықтар тізбегінің бір бөлігі. Аумағы 1,5 миллион шаршы километрді құрайды, бұл Тасманияның ең үлкен ұлттық паркі. Парк табиғи тазалығымен, шалғай орналасқандығымен және болжауға қиын қатал ауа райымен әйгілі. Бұл аймаққа адамның ықпалы аз тиген. Деректерге сәйкес, тасманиялық аборигендер осы аймақты кем дегенде 25 000 жылдан бері мекендеген, ал еуропалықтар 19 ғасырдан бері парк аумағына уақыт-уақыт кіріп тұрған, бірақ тұрақты қоныстану өте шектеулі және табиғи ортаға тигізген әсері минималды. Аймақтың ішінде Strathgordon гидроэлектр станциясының қалашығына дейін тек бір ғана жол бар. Парктің оңтүстік және батыс бөліктеріне көлікпен жету мүмкін емес. Бұл жерге тек жаяу, қайықпен немесе жеңіл ұшақпен ғана баруға болады. Оңтүстік-батыстағы Мелалеука шағын елді мекенінде ұшу-қону жолағы және Парктер мен жабайы табиғат қызметі басқаратын қарапайым жабдықтар бар.
Оңтүстік-Батыс Тасмания аборигендері және қара соғысы
Оңтүстік-Батыс Тасманияда шамамен 40,000 жылдан бері адамдар тұрған, ал 8,000 жыл бұрын Бассиан жазығының суға батуынан Австралия материгінен оқшауланған. Қазіргі Франклин-Гордон Уайлд Риверс ұлттық паркі аумағындағы үңгірлерде табылған құралдар, сүйектер және отшатырлар Тасманияның оңтүстік-батысындағы аборигендердің кем дегенде 34,000 жыл бұрын қоныстанғанын көрсетеді. Оңтүстік-Батыс ұлысы штаттың тоғыз ұлысының бірі болды және Мимегин, Лоуренн, Нинене және Нидвонн деген төрт белгілі рудан тұрды. Олар көшпелі аңшы-жинақшылар болды, олардың негізгі тағамдары теңіз өсімдіктері, раковиналар, теңіз түлкілері, жағалаудағы пингвиндер, сондай-ақ балдырлы далалардағы валлабилер, вамбаттар және құстар еді. Бар деректер Оңтүстік-Батыс ұлысының балдырлы далаларды үнемі өртеп, оның табиғидан да кеңірек таралуына себеп болғанын көрсетеді. Бұл валлабилер мен вамбаттардың азық іздейтін аумағын кеңейтіп, аң ауруды жеңілдету үшін жасалған. 1798 жылдан бастап еуропалық теңіз түлкілерін аулау Тасманияда басталды, одан кейін Дервент өзенінің маңындағы елді мекендер пайда болды. Аборигендер мен еуропалықтар арасындағы қақтығыс көп ұзамай басталды, бұл Қара соғысқа және Тасмания аборигендерінің жойылуға айналуына әкеп соқты.
Еуропаның ертедегі зерттеулері
Тасманияның оңтүстік-батысын алғаш рет 1642 жылы Абель Тасман еуропалықтар арасында көріп шықты, бірақ ол арал екені 156 жыл өткен соң ғана Мэтью Флиндерс пен Джордж Басс оны айналып шығу арқылы анықталды. Ең алыс оңтүстік-батыс аймағын алғаш рет 1854 жылы Джеймс Спрент Порт-Дэйвиге жеткенде зерттеді, ол "Обелиск" деп атаған Федерация шыңын байқаған еуропалықтың біріншісі болды. Кейіннен ол бұл жұмысын "Тасмания және жақын орналасқан аралдардың картасы" деп жариялады.
Ұлттық парк мәртебесі
Ұлттық парктің ядросы, Педер көлін қоршаған аймақ алғаш рет 1955 жылы құрылып, Педер көлі ұлттық паркі деп аталды. Бұл мұздық суларынан пайда болған көл болатын, онда Педер көлі құрты және Педер галактикасы сияқты көптеген эндемикалық түрлер мекен еткен. Педер көлі өзінің әсемдігімен және бірегей қызғылт кварц құмымен бұталарға серуен жасайтындар арасында танымал болды. Доктор Питер Хей былай деп еске алды: «Егер ол әлі де болғанда, Австралия мифологиясында Улуру, Какаду және Ұлы Барьерлі Риф сияқты басқа ландшафттық символдармен бірдей мәртебеге ие болар еді». 1968 жылы Тасмания үкіметі аумақты кеңейтіп, Оңтүстік-Батыс ұлттық паркі деп атады. 1976 жылы ұлттық парк оңтүстік-батысқа қарай кеңейтіліп, Порт-Дейви мемлекеттік қорығының көп бөлігін қамтыды және 2000 жылға дейін кеңейе берді. Оның биосфералық қорық ретінде тағайындалуы, ондағы маңызды әлемдік мұра және адамдар пайдаланатын құндылықтарына байланысты болды. Осы құндылықтардың ішінде құрып кету қаупі төнген қызғылт ішкі қанаты бар попугайдың негізгі көбейетін аймағы, аборигендердің қоныстану іздері және Мелалеука – Порт-Дейви аймақтық жоспары сияқты басқа да тарихи мұра орындары бар (Тасмания парктері мен жануарлар дүниесі, 2003, 2-бет). 1982 жылы бұл орын Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізіліп, кейіннен оның аумағы қазіргі деңгейге дейін ұлғайтылды.
Климат
Оңтүстік-Батыс ұлттық паркі жылдың барлық мезгілінде ауыр, көбінесе жарамсыз жағдайларымен әйгілі. Мелалеука Порт-Дейви аймақтық жоспарында атап көрсетілгендей, климаты жылына 2000 мм-ден астам жауын-шашынмен сипатталады (Метеорология бюросының Порт-Дейви станциясының 1946 жылдан 2000 жылға дейінгі тіркелген деректеріне сәйкес), көбінесе күшті немесе дауылды батыс және оңтүстік-батыс желдермен, төмен температурамен, қыраумен және жиі бұлтты болумен ерекшеленеді.
Флора
Оңтүстік-Батыс ұлттық паркінің климаттық жағдайлары адамдар үшін өте қолайсыз, немесе тым болжамсыз, немесе құбылмалы деп есептелсе де – парктің солтүстік шекарасына жақын орналасқан Стратгордон ауданындағы салыстырмалы түрде шағын елді мекені осыны көрсетеді, – керісінше, ол биологиялық әртүрліліктің маңызды орталығы болып табылады, және бірқатар түрлер паркте ғана кездеседі. Бұл ұлттық паркте өсетін флорада одан да жақсы көрініс табады. Бұталы шөптекті далалар, ылғалды эвкалипт ормандары, жағалау және бұталы өсімдіктер басымды қатал ландшафтта, ұлттық паркте 84 отбасыдан 375 қан тамырлы флора түрі өседі. Ал мохтар, мүйізділер және т.б. сияқты қан тамырлары жоқ немесе бриофиттер түрлері туралы мәліметтер өте аз. Бүгінгі күнге дейін 128 түр тіркелді, бұл Тасманиядағы жалпы бриофит популяциясының 20 пайызын құрайды. Олардың алтауы ұлттық паркте ғана кездеседі. Парктер мен жабайы табиғат Тасманияның мәліметінше, жазбаша жазбалар мен қазіргі және бұрынғы тозаң спектрлері тұрақты мониторингті және келушілердің гигиеналық тексерулерін жүргізуді қамтамасыз ету үшін сақталған. Гигиеналық тексерулердің мақсаты – осы флора түрлеріне және парктегі қауымдастықтарға тамыр шіруінің қауіптің күшті көзі болмауын қамтамасыз ету болды.
Жабайы табиғат
Экологиялық флора қоғамдастықтарына қатысты бай аймақта, Оңтүстік-Батыс ұлттық паркі – Тасманиядағы барлық немесе олардың көп бөлігі осы паркте мекендейтін фауна түрлерінің әртүрлілігі тұрғысынан ерекше біртұтас биологиялық әртүрлілікке ие жабайы аймақ. Дриессен мен Маллик 2003 жылы атап өткендей, осы ұлттық паркте ғана 600 мың гектар аумақты алып жатқан ұлттық паркте үш түрлі құрлық сүтқоректісі, он түрлі құрлықтағы құс, жеті бауырымен жорғалаушы, үш бақа, төрт түрлі тұщы су және теңіз балығы бар. Бірақ, ең маңыздысы, парк – Австралия мен Тасмания заңнамаларында сәйкесінше сындығудың алдында тұрған және жабайы табиғатта жойылған деп тізілген қызғылт сары ішті попугай (Neophema Chrysogaster) және Pedder galaxias (Galaxias pedderensis) сияқты бірнеше түрлер үшін маңызды мекен ортасы болып табылады.
Құстар
Қауіп астындағы, жойылуға жақын және паркке ғана ендемиялық сегіз түрдің, мысалы, әулие терні, кенелі бүркіт, жасыл розелла және қараңғы қызғалдақ сияқты, парктің мәдени және қорғау ерекшелігін арттыратын түр – Неофема Кризогастер, немесе қарапайым тілмен айтқанда, қызғылт кеуделі тотықұс. 2016 жылғы Ұлттық қалпына келтіру жоспарында көрсетілгендей, бұл түр Комонвеллдің 1999 жылғы Қоршаған ортаны қорғау және биологиялық әртүрлілікті сақтау туралы заңы бойынша өте қауіпті түрлерге жатса, Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының 1995 жылғы Қауіп төнген түрлерді қорғау заңы бойынша жойылуға жақын, Оңтүстік Австралияның 1972 жылғы Ұлттық парктері мен жабайы табиғат заңы бойынша, Тасманияның 1995 жылғы Қауіп төнген түрлерді қорғау заңы бойынша және Виктория штатының 1988 жылғы Флора және фауна кепілдігі заңы бойынша қауіп төнген түрлер тізіміне енген. Халықаралық деңгейде бұл түр Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Қызыл тізімінде өте қауіпті деп тіркелген. Бұл аймақты ерекше ететін нәрсе – осы ұлттық парк, немесе нақтырақ айтқанда Мелалеука лагунасынан 10 шақырым шеңберінде, осы тотықұстың көбеюіне белгілі бір маңызды орын болып табылады. Бұл көбінесе қараша мен наурыз айлары аралығында жүзеге асады, ал құстар қыс айларында Тасмания мен Кинг аралының батыс жағалауымен Оңтүстік-Шығыс Австралия жағалауына көшіп барады. Бұл көбею орнының маңыздылығын сақтап отыру қажет, себебі қазіргі таңда жабайы табиғатта барлық қызғылт кеуделі тотықұстың саны 50-ге жетерлік, ал тағы 320-ы тұтқындықта ұсталып отыр. Ұлттық қалпына келтіру жоспарында көрсетілгендей, тұтқындықтағы популяциядағы көбею көрсеткіштері, әсіресе жұмыртқалардың құнарлылығы мен генетикалық әртүрлілігі, жабайы популяцияға қарағанда төмен. Сондықтан, жабайыда қалған популяцияның санын және олардың сапалы мекенін сақтау, әсіресе көбею бағдарламасына қатысты, өте маңызды деп есептеледі. Құдайға шүкір, тұрақты мониторинг, қосымша тамақтандыру, жасанды ұялар және олардың парктегі ұялау және тамақ іздеу ортасын қорғау арқасында, өрт, климаттың өзгеруі және тіршілік ортасына келтірілген зиян сияқты қауіптерге қарамастан, жағдай жақсарып жатқан сияқты.
Сүтқоректілер
Паркте қоныстанған сүтқоректілер түрлерінің көптігіне қарамастан, қауіп төндіргендей көрінетіні – Жаңа Зеландияның жүні бар иті, ол Мелалеука Порт Дейви жоспарында көрсетілгендей, көбею маусымында ғана теңіздегі Маатсуайкер аралына үнемі келеді.
Балық
Бұл саябақтың тағы бір ерекшелігі – тұщы су қоғамдастығы, әсіресе балықтар. Тасмания парктері мен жабайы табиғаты департаменті атап өткендей, саябақтағы су жүйесінде әкелінген балық түрлері тіркелмеген, бұл оған жоғары сақтау құндылығын береді, себебі Австралияда осындай жүйелер өте аз. Балықтар саябақта салыстырмалы түрде жақсы зерттелгенімен, яғни түрлердің 37 пайызы бір рет ғана табылды, сандар мен жүргізілген зерттеулер саябаққа ендемик, сипатталмаған немесе жаңадан ашылмаған балық түрлерінің көп болуы мүмкін екенін көрсетеді. Жаңа түрлерді табу мүмкіндігінің өзі, теңіз фаунасының биологиялық әртүрлілігін арттыру үшін бұл маңызды аумақ болып қала беретінін және оны сақтау қажеттігін көрсетеді. Дегенмен, аталған балық түрлерінің ішінде, мысалы, балық тұқымдасы (Microbrotula sp.) және маугеандық шағала (Zearaja maugeana) парктің ендемигі болып табылады және 1980 жылдары осы түрлерді қорғау мақсатында жүзеге асырылған сақтау бағдарламасына қатысты. Тасманияда қазір жойылған тайлацинмен қатар, бұл жағдай белгілі бір аймаққа тән және жоғары сақтау құндылығы бар түрлерді, мысалы Оңтүстік-Батыс Ұлттық паркі сияқты, қорғау үшін сақтау шараларын қабылдаудың маңыздылығын көрсетеді.
Жыландар мен қосмекенділер
Бірқатар құс және сүтқоректі түрлерімен қатар, паркте ғана кездесетін бірнеше бауырымен жорғалаушылар мен бақалар түрлері бар. Олардың ішінде үш жорғалаушы – тасманиялық ағаш шұңқыры, дақты шұңқыр және емен шұңқыры, ал бақалардың арасында – тасманиялық ағаш бақасы, тасманиялық бақаша және жақында ғана табылған мүк бақашасы бар. Бұл ауру, әсіресе, парктің үлкен бөлігін алып жатқан және құстар мен қосмекенділер сияқты көптеген эндемикалық түрлерге тіршілік ету ортасы және тамақ табуға мүмкіндік беретін Боттонграсс батпақтарына қауіп төндіреді. Бұл аурудың таралуын болдырмау мақсатында Тасманияның Басты Өнеркәсіп, Саябақтар, Су және Қоршаған Орта Департаменті Тасманияның Саябақтары мен Жануарлар Әлемі департаментімен тығыз байланысқан күйде жұмыс істеп жатыр, ауру жұққан топырақ парктің ішіне кірмеуіне бақылау жасап отыр. Бұл үшін адамдардың аяқ киімдері мен киімдерінің гигиеналық тексерулері, сондай-ақ паркке кіретін ұшақтар мен қайықтар да тексеріледі. Бұл шаралар Порт Дейви трегі және Оңтүстік Жағалау трегі бойындағы белгіленген бекеттерде жүзеге асырылады. Паркте от жағуға тыйым салынып, оны тек отынмен жабдықтау аймағы деп жариялау арқылы, әсіресе қазан айынан наурыз айына дейінгі жылы айларда тректерді пайдаланатын жаяу жүргіншілердің және парк ресурстарын пайдаланатын басқа да экологиялық туризммен айналысатын кәсіпкерлердің әсерін азайтуға тырысады.