Кіріспе

Ежелгі Римдегі Капитолий төбесіндегі ғибадатхана Юпитер Оптимус Максимустың ғибадатханасы, сондай-ақ Юпитер Капитолинус ғибадатханасы (Ежелгі Рим діндерінің сөздігі#aedes; ; ), Капитолий төбесінде орналасқан Ежелгі Римдегі ең маңызды ғибадатхана болды. Ол Ареа Капитолинамен қоршалған, онда көптеген киіз үйлер, құрбандық тастақтары, мүсіндер және жеңіс трофейлері қойылған. Дәстүр бойынша б.з.д. 509 жылы қасиеттілік берілген, алғашқы ғимарат Римдегі ең көне үлкен ғибадатхана болды. Орталық Италиядағы көптеген ғибадатханалар сияқты, ол этрус сәулетінің белгілерін бөлісті; дереккөздер этрус мамандарының оның құрылысының әртүрлі аспектілері үшін, соның ішінде антефикс жасау және басқа да терракоталық әшекейлерді бояу үшін шақырылғанын көрсетеді. Ағаштан салынған бұл ғибадатхана б.з.д. 83 жылы өртенген. Оның қайта құрылысында Грекиядан шақырылған шеберлер жұмыс істеді, ал жаңа ғимарат негізінен грек стилінде болды деп есептеледі, бірақ басқа римдік ғибадатханалар сияқты этрус пішінінің көптеген элементтерін сақтап қалды. Ғибадатхананың екінші нұсқасы б.з.д. 69 жылы аяқталды. Келесі ғасырлардағы өрттер екі қосымша қайта құруды қажет етті, бұл қазіргі римдік сәулет стиліне сәйкес келетін, бірақ ерекше көлемде болды. Бірінші нұсқа этрус стиліндегі ең үлкен ғибадатхана және ғасырлар бойы басқа римдік ғибадатханалардан әлдеқайда үлкен. Дегенмен, оның көлемі мамандар арасында даулы болып қалады; ежелгі саяхатшының мәліметіне сүйене отырып, ол ең үлкен грек ғибадатханаларынан кем емес, шамамен , болған деп айтылады. Оның көлемі қандай болмасын, ол ерте римдік ғибадатханаларға елеулі және ұзақ мерзімді әсер етті. Қайта құрулар көбінесе өте кең ептіктерді және екі жағына созылатын кең жолдарды көрсетеді, бірақ грек ғибадатханаларында болғандай артқы қабырғаның айналасында емес. Б.з.д. 78 жылғы монетада төрт жол және тығыз шатыр сызығы бейнеленген. Екі өрттен кейін үшінші ғибадатхана бес жыл ғана, 80 жылға дейін сақталды, ал төртіншісі империя құлағанға дейін тұрды. Соңғы ғибадатхананың қалдықтары орта ғасырлар мен Ренессанс кезеңінде тоналды, бірақ қазір тек негіздердің және подиумның немесе негіздің элементтері ғана сақталған; кейінгі ғибадатханалар оларды қайта пайдаланғандықтан, олар ішінара алғашқы ғимаратқа жатады. Әртүрлі ғимараттар туралы көп мәлімет белгісіз болып қала береді.

Бірінші ғимарат

Юпитердің алғашқы ғибадатханасы туралы көптеген мәліметтер кейінгі римдік дәстүрден алынған. Патша Луций Тарквиний Приск сабинмен соғысқанда осы ғибадатхананы салуға уәде берді және Дионисий Галикарнасскийге сәйкес, ғибадатхананың негізін қолдау үшін қажетті террасаларды салуды бастады. Ғибадатхананың негізін құрайтын Каппеллаччо туфасының көп бөлігі, құрылыс үшін қазылған және тегістелген кезде сол жерден алынған болуы мүмкін. Капитолийдегі қазіргі заманғы сынамалар ғибадатхананың орнын тегістеу үшін атқарылған ауқымды жұмысты растады. Дионисий Галикарнасский мен Ливийдің айтуынша, ғибадатхананың негізін және көп бөлігін Римнің соңғы патшасы Луций Тарквиний Супербус аяқтаған. Ливий сонымен қатар, ғибадатхана салынар алдында бұл жерде басқа құдайларға арналған киелі орындар болғанын хабарлайды. Агурлар оларды алып тастауға рұқсат сұраған кезде, Термин мен Ювентас қана бас тартқан деп есептеліп, олардың киелі орындары жаңа құрылысқа енгізілді. Термин шекараның құдайы болғандықтан, оның орын аударылудан бас тартуы Рим мемлекетінің болашағы үшін жақсы белгі ретінде қарастырылды. Екінші белгі – ғибадатхананың негізін қазған жұмысшыларға адам басының көрінуі. Агурлар (оның ішінде Этруриядан арнайы келгендер) бұл Римнің ұлы империяның басшысы болатынын білдіреді. Ливийдің мәліметінше, ғибадатхана 509 ж.б.д., Рим республикасы Рим патшалығын алмастырған жылы бағышталған. Кассий Дион мен Плутарх Ливийдің айтқандарымен келіседі. Дионисий Галикарнасский бұл ғибадатхананың 507 ж.б.д. екі жылдан кейін қасиеттендірілгенін айтады, ал Тацит осы пікірмен келіседі. Ғибадатхананы бағыштау міндеті сол жылы сайланған жаңа мемлекет басшыларының – екі консулдың міндеті болды. Олар бұл міндетті жеребе тастау арқылы бөлісті, ол Марк Гораций Пулвиллге тиді. Гораций 509 және 507 ж.б.д. консул болды, осылайша қасиеттендіру күніне қатысты келіспеушіліктер туды. Ливий 495 ж.б.д. латындықтардың 6000 латын тұтқынның босатылуы үшін римдіктерге алтын тәж сыйға тартқанын жазды. Бұл ғибадатхана Рим мемлекетінің ең маңызды діни ғибадатханасы саналды. Үштік құдайлардың әрқайсысының жеке бөлмесі болды: сол жақта Юнона Регина, оң жақта Минерва және ортада Юпитер Оптимус Максимус. Алғашқы ғибадатхана көптеген терракота мүсіндерімен безендірілген. Олардың ең танымалдарының бірі – төрт аттың тартқан арбасында Юпитердің бейнесі, ол ғибадатхананың шатырының үстінде акротерион ретінде орналасқан. Бұл мүсін, сондай-ақ басты бөлмедегі Юпитердің құдай мүсіні Этруск шебері Вулка Вейден жасаған деп есептеледі. Алдыңғы жағындағы мүсіндердің арасында күн күркіреу құдайы Сумманустың бейнесі де болды. Юпитердің мүсіні құдайдың найзағай ұстап тұрған, пальма жапырақтарымен безендірілген пальма туникасы және алтын жіптермен өрнектелген қызыл тога пикта киген тұрған бейнесінде бейнеленген. Бұл киім жеңіс тойындағы жеңімпаз генералдардың стандартты киіміне айналды. Шатырдың ағаш элементтері мен перделері терракоталық плакаттармен және басқа да ерекше өлшемді элементтермен қапталған, сондай-ақ суреттелген рельефтермен сәнделген, «екінші фаза» үлгісін (этруск және латын ғибадатханаларының сәндік жүйелеріне сілтеме жасай отырып) білдіреді. Бұл үлгі Юпитер Оптимус Максимус ғибадатханасында алғашқы өрнегін тапты. Тезірек атаққа ие болған ғибадатхана қасиетті сәулет өнерінің жаңа үлгісін қалыптастырды, ол Италиядағы көптеген ғибадатханалардың терракоталық безендіруінде б.з.д. 2 ғасырға дейін қабылданды. Түпнұсқа элементтер б.з.д. 4 ғасырдың басында және б.з.д. 3-2 ғасырдың соңында басқа стильдегі элементтермен ауыстырылды. Алып тасталған материал б.з.д. 2 ғасырдың ортасында ғибадатхананың алдындағы алаңшаны құрайтын қабаттарға төгілді. Ғибадатхананың өмір сүру кезеңінде бағаналар мен қабырғаларды 179 ж.б.д. қайтадан қаптау, үшінші Пуникалық соғыстан кейін кельяны мозаикалық еденмен қаптау және 142 ж.б.д. келья ішіндегі көпіршікті алтынмен қаптау сияқты жөндеулер мен жақсартулар жүргізілді. Жылдар бойы ғибадатханада жеңімпаз генералдар бағыштаған көптеген мүсіндер мен кубоктер жиналды, ал 179 ж.б.д. олардың кейбіреулері бағаналарға бекітілген. Капитолий төбесіндегі соңғы қазба жұмыстарынан кейін ғибадатхананың бес түрлі жоспары жарияланды, олар архаикалық негіздердің бөліктерін көрсетті. Дионисий Галикарнасский ғибадатхананың кейінгі қайта құруларында бірдей жоспар мен негіздер қолданылған десе де, ол атап өткен өлшемдердің қандай екендігі туралы келіспеушіліктер бар (ғибадатхананың өзі ме, әлде подиум ме?). 437 ж.б.д. Аул Корнелий Косс Веентер патшасы Ларс Толумнийді аттан түсіріп, оны өлтірді. Толумнийдің денесінен күміс торсығын шешіп, басын найзаға іліп, жаудың алдынан өткізіп, оларды қорқытып, қашқындыққа мәжбүр етті. Косс Веентерге қарсы шайқаста түскен қару-жарақ, қалқан және қылышты Капитолий төбесіндегі Юпитер Феретриус ғибадатханасына сыйлады, онда император Август тұсында да оны көруге болады. Алғашқы ғибадатхана 83 ж.б.д., Сулланың диктатурасы кезінде азаматтық соғыс кезінде өртенді. Өрт кезінде классикалық сивиллалар жазған және ғибадатханада сақталған Сивиллалық кітаптар да жойылды (төтенше жағдайларда ғана мемлекеттік мәселелер бойынша кеңес беру үшін бекітілген он бес кеңесшінің (quindecimviri) қарауында).

Екінші ғимарат

86 жылы Л. Корнелий Сулланың Афинаны тонаған кезінде, қаланы тонау барысында Сулла Зевс ғибадатханасының ірі, аяқталмаған бірнеше бағаналарын тартып алып, Римге әкелді. Олар Юпитер ғибадатханасын салуға қайта қолданылды. Сулла ғибадатхана қайта салынғанша өмір сүруді үміттенеді, бірақ Квинт Лутаций Катул Капитолинус 69 жылы жаңа ғибадатхананы ашу құрметіне ие болды. Жаңа ғибадатхана сол іргетасқа, бірақ жоғары сапалы материалдармен салынды. Әдеби деректер ғибадатхана б.з.д. 60-шы жылдардың соңына дейін толық аяқталмағанын көрсетеді. Шамамен 65 жылы үш жаңа құдай мүсіні аяқталды. Юпитердің хризелефантин мүсіні Афиналық Аполлоний жасаған; оның сыртқы түрі Рим провинцияларындағы Юпитердің басқа ғибадатханалары үшін жасалған көшірмелер арқылы белгілі. Мүсінде екі қолында найзағай мен скипетр ұстаған, отырған Юпитер бейнеленген, сондай-ақ бір қолында Рома қасиетті бейнесі болуы мүмкін. Брут және өзге де қаскөйлер Цезарьді өлтіргеннен кейін оның ішіне тығылып кірді. Квинт Лутаций Катулдың жаңа ғибадатханасын Август жаңартып, жөндеді.

Үшінші ғимарат

Жаңа император Веспасиан ғибадатхананы бұрынғы негізінде жылдам қайта тұрғызып, оған зәулім үстеме салды. Бұл ғибадатхана бұрынғылардан биік болды, оның архитектурасы коринфтік тәртіпте жасалған, және мүсіндермен әшекейленді, соның ішінде ғибельдің үстінде квадрига, ал шатырдың екі жағында Жеңіс құдайының мүсіндері бар бигалар бейнеленген. Үшінші ғибадатхана 80 жылы Тит патшалық құрған кезде өртенді.

Төртінші ғимарат

Домициан дереу ғибадатхананы қайта салуға кірісті, тағы да сол іргетастармен, бірақ бұрынғыдан да әсем әрі сәнді құрылыспен. Плутархтың сөзіне қарағанда, Домициан тек қола шатырларын алтынмен қаптауға он екі мың талант алтын жұмсаған. Педментті күрделі мүсіндермен безендірген. Лувр мұражайындағы зақымдалған рельефтің Ренессанс суреті педменттің ең биік нүктесінде төрт атты көлік (квадрига) мен екі атты көлік (бига) бейнеленгенін көрсетеді, екі мүсін орталық акротерион қызметін атқарса, ал марс және Венера құдайларының мүсіндері карниздің бұрыштарын биіктеткен, акротерион ретінде тағайындалған. 82 жылы құрылысы аяқталды. Педменттің ортасында Юпитер құдайының екі жағында Юнона мен Минерва тақ отырған. Төменде қанаттарын жайып тұрған бүркіт бейнеленген. Үш құдайдың екі жағында күн құдайының айдаған бигасы мен ай құдайының айдаған бигасы салынған.

Қалпына келтіру және тастау

Домициан аяқтаған ғибадатхана үш жүз жылдан астам уақыт бойы дерлік толыққанды күйде сақталған деп есептеледі, 392 жылы Рим империясының соңындағы түрлі діндерді қудалау кезінде император Феодосий I барлық түрлі діндер ғибадатханаларын жапқанға дейін. IV ғасырда Аммиан Марцеллин бұл ғибадатхананы "қасиетті Римді мәңгілікке көтерілетін Капитолий, бүкіл әлем одан да ұлы нәрсе көрген емес" деп сипаттаған. V ғасырда Стилихон ғибадатханаға зардап келтірген (Зосимнің сөзіне сүйенсек, ол есіктерді безендірген алтынды алып кеткен). Прокопийдің мәліметінше, вандалдар 455 жылы Римді тонағанда ғибадатхананы тонап, алтын жалатылған қола плиткалардың жартысын алып кеткен. Осыған қарамастан, 6 ғасырдың басында Кассиодор бұл ғибадатхананы әлемнің кереметтерінің бірі деп атаған. 571 жылы Нарсес көптеген мүсіндер мен әшекейлерді алып кеткен. 1447 жылы, XV ғасырдың гуманисті Поджио Браччолини Римге келген кезде қираған орындары әлі де жақсы сақталған болатын. Қалған қираған орындар XVI ғасырда Джованни Пьетро Каффарелли осы жерде сарай (Палаццо Каффарелли) салғанда жойылған. Шығыс бұрышының бір бөлігі Виа дель Темпио ди Джоведе де көрінеді. Екінші Медичи арыстаны XVI ғасырдың соңында Фламинио Вакка Юпитер Оптимус Максимус ғибадатханасының капителінен мүсіндеп жасаған.

Капитолия аймағы

Капитолий аймағы – Юпитер ғибадатханасын қоршаған Капитолийдің оңтүстік бөлігіндегі аудан, оны төбе беткейлерінің контурларын қаперістететін, дұрыс емес тіреу қабырғаларымен қоршаған. Бұл аудан б.з.д. 388 жылы шамамен 3000 м²-ға дейін кеңейтілді. Clivus Capitolinus оңтүстік-шығыс жағының ортасындағы басты кіреберісте аяқталды, ал Porta Pandana екінші кіреберіс болған сияқты; бұл қақпалар түнгі уақытта жабылатын. Римді галлдар қоршағанда дабыл қаққан делінетін Юнонаның қасиетті қаздары Империя кезеңінде ғибадатхананың қараушысы ұстаған иттермен күзетілетін аймақта сақталған. Домициан Вителлидің әскері Капитолийді басып алғанда иттерді бағып күтетін адамның тұрғын үйіне тығылып кетті. Жер астындағы «фависса» деп аталатын бөлмелерде зақымдалған құрылыс материалдары, ескі сыйлықтар мен көрмеге қоюға жарамсыз арналған заттар сақталған. Бұларды мазалауға діни тыйым салынған. Аймақта көптеген киіз үйлер, құрбандық шалатын орындар, мүсіндер мен жеңіс белгілері болған. Кейбір плебейлік және тайпалық жиналыстар осы жерде өткізілген. Кейінгі антикалық дәуірде бұл сәнді тауарлар сатылатын базар болды және орта ғасырларда да солай болды: 468 жылғы хатында Сидоний Аполлинарис асыл тастар, жібек және қымбат маталардың бағасын келісіп алуға тырысқан сатып алушыны сипаттаған.