Көне Рим мәдениеті және өмірі

Кіріспе

Көне Рим мәдениеті шамамен 1200 жылдық тарихы бар Көне Рим өркениетінің тарихында болды. Бұл термин Рим Республикасының, кейіннен Рим империясының мәдениетін білдіреді, ол өзінің шарықталу кезінде қазіргі Төменгі Шотландия мен Мароккодан Евфратқа дейінгі аумақты қамтыды. Көне Римдегі өмір Рим қаласының, оның жеті атақты төбелерінің және Колизей, Траян форумы мен Пантеон сияқты монументалды сәулет өнерінің айналасында өркендеді. Қалада бірнеше театрлар мен гимназиялар, сондай-ақ көптеген таверналар, моншалар және жыныс үйлері болды. Көне Римнің бақылауындағы аумақтағы тұрғын үйлердің архитектурасы қарапайым үйлерден ауылдық виллаларға дейін ауқымды болды, ал Римнің астанасында Палатин төбесіндегі императорлық резиденциялар орналасқан, осы төбеден "сарай" сөзі шыққан. Халықтың көп бөлігі қала орталығында, инсулаларда (пәтер үйлерде) тұрды. Рим қаласы сол кездегі ең ірі мегаполис болды, оның халқы бір миллионнан асып кетуі мүмкін, ең жоғары бағалау бойынша 3,6 миллион, ал ең төменгі бағалау бойынша 450 000 адамды құрады. Қаланың құзырындағы халықтың айтарлықтай бөлігі сансыз қалалық орталықтарда, кемінде 10 000 халқы бар және бірнеше әскери бекіністерде өмір сүрді, бұл өнеркәсіптік емес стандарттармен салыстырғанда урбанизацияның өте жоғары деңгейі болды. Империяның ең урбанизацияланған бөлігі Италия болды, оның урбанизация деңгейі 32% құрады, бұл 1800 жылғы Англияның урбанизация деңгейімен бірдей. Көптеген римдік қалалар мен қалаларда форумдар, храмдар және Римдегідей, бірақ кішкентайрақ масштабтағы басқа да ғимараттар болды. Ірі қалалық халыққа қоршаған азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін күрделі логистикалық жұмыс қажет болды, оған азық-түлік сатып алу, тасымалдау, сақтау және Римге және басқа да қалалық орталықтарға тарату кірді. Италиялық шаруа қожалықтары көкөністер мен жемістерді жеткізді, бірақ балық пен ет – сәндік тағамдар еді. Қалалық орталықтарға су жеткізу үшін акведуктар салынды, ал шарап пен май Испания, Галлия және Африкадан әкелінді. Рим империясының провинциялары арасындағы сауда-саттық өте кең таралған, өйткені оның жолдары мен көлік технологиясы өте тиімді болды. Көлік және технологияның орташа құны 18 ғасырғы Еуропамен салыстыруға болады. Кейінгі Рим қаласы өзінің ежелгі Аурелиан қабырғаларының ішіндегі кеңістікті 1870 жылдан кейін ғана толтырды. Көне Римнің құзырындағы халықтың көп бөлігі ауылдық жерлерде, 10 000-нан аз тұрғыны бар елді мекендерде өмір сүрді. Жер иелері әдетте қалаларда тұратын, ал олардың меншіктері шаруа қожалықтарының басқаруына берілді. Ауылдық құлдардың жағдайы, әдетте, қалалық ақсүйектердің үйлерінде жұмыс істейтін құлдарға қарағанда нашар болды. Еңбек өнімділігін арттыру үшін көптеген жер иелері көптеген құлдарды босатып, олардың көпшілігіне жалақы төледі, бірақ кейбір ауылдық жерлерде кедейлік пен тығыздық өте жоғары болды. Ауылдық кедейлік халықтың қалалық орталықтарға көшіп кетуіне түрткіс берді, бірақ 2 ғасырдың басында қалалық халықтың өсуі тоқтады және азая бастады. Б.з.д. 2 ғасырдың ортасынан бастап, жеке грек мәдениеті консервативті моралистердің эллинизацияланған мәдениеттің "әлсірету" әсерлеріне қарсы айқай-шуларына қарамастан, үдемелі түрде өркендеді. Август тұсында мәдениетті грек құлдары римдік жастарға (кейде қыздарға да) үйретті; ас әзірлеушілер, декораторлар, хатшылар, дәрігерлер және шаштараздардың барлығы грек шығысынан келді. Грек мүсіндері Палатиндегі немесе виллалардағы эллинистік бақтарды безендірді немесе грек құлдары римдік мүсін шеберханаларында оларға еліктеді. Осы адамзаттық фонда, қалалық және ауылдық ортада, тарихтың ең ықпалды өркениеттерінің бірі қалыптасты, бүгінгі күнге дейін сақталған мәдени мұраны қалдырды. Рим империясы 31 ж.б.д. Август Римнің бірінші императоры болғаннан бастап, батыста 476 ж.б.д. Одоакрдың соңғы рим императоры Ромул Августулдың биліктен құлатылуымен аяқталды. Рим империясы өзінің шарықталу кезінде (шамамен 100 ж.б.д.) Батыс өркениетіндегі ең кең аумақты саяси және әлеуметтік құрылым болды. 285 ж.б.д. Римдегі орталық үкіметтен басқаруға тым кең болғандықтан, империя император Диоклетиан тарапынан Батыс және Шығыс Рим империясына бөлінді. Шығыста империя Константин XI қайтыс болғанға дейін және 1453 жылы Константинополь Осман империясының қолына түскенге дейін Византия империясы ретінде жалғасты. Батыс өркениетіне Рим империясының әсері оның барлық аспектілеріне жасаған ұзаққа созылған үлесімен терең болды.

none

The culture of ancient Rome existed throughout the almost 1,200 year history of the civilization of Ancient Rome. The term refers to the culture of the Roman Republic, later the Roman Empire, which at its peak covered an area from present day Lowland Scotland and Morocco to the Euphrates. Life in ancient Rome revolved around the city of Rome, its famed seven hills, and its monumental architecture such as the Colosseum, Trajan's Forum, and the Pantheon. The city also had several theaters and gymnasia, along with many taverns, baths and brothels. Throughout the territory under ancient Rome's control, residential architecture ranged from very modest houses to country villas, and in the capital city of Rome, there were imperial residences on the elegant Palatine Hill, from which the word palace is derived. The vast majority of the population lived in the city center, packed into insulae (apartment blocks). The city of Rome was the largest megalopolis of that time, with a population that may well have exceeded one million people, with a high end estimate of 3.6 million and a low end estimate of 450,000. A substantial proportion of the population under the city's jurisdiction lived in innumerable urban centers, with population of at least 10,000 and several military settlements, a very high rate of urbanization by pre industrial standards. The most urbanized part of the Empire was Italy, which had an estimated rate of urbanization of 32%, the same rate of urbanization of England in 1800. Most Roman towns and cities had a forum, temples and the same type of buildings, on a smaller scale, as found in Rome. The large urban population required an enormous supply of food, which was a complex logistical task, including acquiring, transporting, storing and distribution of food for Rome and other urban centers. Italian farms supplied vegetables and fruits, but fish and meat were luxuries. Aqueducts were built to bring water to urban centers and wine and oil were imported from Hispania, Gaul and Africa. There was a very large amount of commerce between the provinces of the Roman Empire, since its roads and transportation technology were very efficient. The average costs of transport and the technology were comparable with 18th century Europe. The later city of Rome did not fill the space within its ancient Aurelian Walls until after 1870. The majority of the population under the jurisdiction of ancient Rome lived in the countryside in settlements with less than 10,000 inhabitants. Landlords generally resided in cities and their estates were left in the care of farm managers. The plight of rural slaves was generally worse than their counterparts working in urban aristocratic households. To stimulate a higher labor productivity most landlords freed a large number of slaves and many received wages, but in some rural areas poverty and overcrowding were extreme. Rural poverty stimulated the migration of population to urban centers until the early 2nd century when the urban population stopped growing and started to decline. Starting in the middle of the 2nd century BC, private Greek culture was increasingly in ascendancy, in spite of tirades against the "softening" effects of Hellenized culture from the conservative moralists. By the time of Augustus, cultured Greek household slaves taught the Roman young (sometimes even the girls); chefs, decorators, secretaries, doctors, and hairdressers all came from the Greek East. Greek sculptures adorned Hellenistic landscape gardening on the Palatine or in the villas, or were imitated in Roman sculpture yards by Greek slaves. Against this human background, both the urban and rural setting, one of history's most influential civilizations took shape, leaving behind a cultural legacy that survives in part today. The Roman Empire began when Augustus became the first emperor of Rome in 31 BC and ended in the west when the last Roman emperor, Romulus Augustulus, was deposed by Odoacer in AD 476. The Roman Empire, at its height (c. AD 100), was the most extensive political and social structure in Western civilization. By 285 AD, the Empire had grown too vast to be ruled from the central government at Rome and so was divided by Emperor Diocletian into a Western and an Eastern Roman Empire. In the east, the Empire continued as the Byzantine Empire until the death of Constantine XI and the fall of Constantinople to the Ottoman Empire in 1453. The influence of the Roman Empire on Western civilization was profound in its lasting contributions to virtually every aspect of Western culture.

Әлеуметтік құрылым

Ауыл шаруашылығының рулық қала-мемлекеті дәуірінен бастау алған ерте әлеуметтік құрылымның ортасы – отбасы болды. Ол тек биологиялық байланыстармен ғана емес, сонымен қатар заңмен бекітілген “әкелік билік” (patria potestas) қатынасымен де сипатталды. Отбасының әкесі – отбасының толық билеушісі, әйеліне (егер ол оған “құмарлықпен” (cum manu) берілсе, әйтпесе әйелінің әкесі әкелік билігін сақтап қалады), балаларына, ұлдарының әйелдеріне (егер олар да “құмарлықпен” үйленсе, бұл Республиканың соңына қарай сирек кездесетін), немерелеріне, құлдарына және босатылған құлдарына (бостандық алған құлдар, бірінші буын заңды түрде бостандық алғандардан кем құқықты) толық билікке ие болды. Ол оларды және олардың мүлкін өз қалауынша иелене алатын, тіпті өлім жазасын да кесе алатын. Құлдық пен құлдар – әлеуметтік тәртіптің бір бөлігі болды. Көптеген құлдар соғыстағы тұтқындар болды. Құл сату-алыну нарықтарында оларды сатып алуға және сатуға болады. Рим заңдары құлдардың мәртебесін тұрақсыз реттеді, бірақ олар кез келген жылжымалы мүлік сияқты қарастырылды. Көптеген құлдар жақсы қызмет еткендері үшін қожайындарынан босатылды, ал кейбіреулері бостандық сатып алу үшін ақша жинады. Заңмен құлдарды мүгедектендіруге және өлтіруге тыйым салынды, бірақ қатыгездік әрекеттер жалғасты. 4 жылы Lex Aelia Sentia формалды босату үшін иелердің (20 жас) және құлдардың (30 жас) ең төменгі жас шектерін белгіледі. Бұл отбасылардан (туыстар, gentes) және құлдардан (заңды түрде нәрселер, mancipia, яғни “[қожайынның] қолында сақталатындар”) басқа, заңды тұрғыдан жоқ плебейлер де болды. Олар құлдар емес болғанымен, заңды тұлға емес және келісімшарт жасауға құқығы жоқ еді. Бұл мәселені шешу үшін “клиентура” институты құрылды. Осы институт арқылы плебей патрицийдің отбасына (заңды мағынада) қосылып, патриций отбасы басшысының делдалы арқылы келісімшарттар жасауға мүмкіндік алды. Плебейдің иеленгені немесе заңды түрде сатып алған барлық мүлігі туысқа тиесілі болды. Оған өз туысын құруға рұқсат етілмеді. Отбасы басшысының билігі азаматтық және қылмыстық құқықта шексіз болды. Патшаның міндеті – әскери басшылыққа, сыртқы саясатқа және туыстар арасындағы дауларды шешуге жауапкершілік жүктелуі болды. Патрицийлер үш тайпаға бөлінді (Ramnenses, Titientes, Luceres). Рим Республикасы (б.з.д. 509 жылы құрылған) кезінде Рим азаматтарына дауыс беруге рұқсат берілді. Бұл патрицийлер мен плебейлерді қамтыды. Әйелдерге, құлдарға және балаларға дауыс беруге рұқсат етілмеді. Екі жиналыс болды: comitia centuriata және comitia populi tributa, олардың құрамына Римнің барлық азаматтары кірді. Comitia centuriata-да римдіктер жасы, байлығы және тұратын жері бойынша бөлінді. Әр тайпадағы азаматтар мүлікке қарай бес топқа бөлінді, содан кейін әр топ жасқа қарай екі жүзге бөлінді. Барлығы 373 жүздік болды. Тайпалар жиналысы сияқты, әр жүздіктің бір дауысы болды. Comitia centuriata преторларды (сот судьяларын), цензорларды және консулдарды сайлады. Comitia tributa Рим мен елден келген отыз бес тайпаны қамтыды. Әр тайпаның бір дауысы болды. Comitia tributa квесторларды (қаржы судьяларын) және патриций курул-эдилін сайлады. Уақыт өте келе рим заңдары мен әлеуметтік көзқарастар едәуір өзгерді, отбасы мүшелерін (көбінесе) босатып, әділдік күшейді. Римдіктер заңдар мен жазаларды қарастыруда тиімдірек болды. Ежелгі Рим қалаларының өмірі Форум төңіреінде өрбіді, ол – сауда-саттық, сауда, банктік қызметтер, мерекелер мен салтанаттарға қатысу үшін Римдіктердің көпшілігі баратын орталық бизнес аймағы болды. Форум – ораторлар өз пікірлерін білдіріп, қоғамдық пікірді қалыптастыратын және өздеріне немесе басқаларға қызығушылық тудыратын мәселелер бойынша қолдау іздейтін орын болды. Күн шығар алдында балалар мектепке баратын немесе үйде оқыту басталатын. Ересектер киініп, сағат 11-де таңғы ас ішіп, одан кейін ұйықтап, түстен кейін немесе кешке Форумға баратын. Көптеген римдіктер күніне кемінде бір рет хаммаға (суға түсу) баруды әдетке айналдырған. Ерлер мен әйелдер үшін бөлек хаммалар болды. Басты айырмашылық – әйелдер хаммалары ерлер хаммаларынан кішкентайрақ болды және онда фригидарий (салқын бөлме) немесе палаэстра (жаттығу алаңы) болмады. Ежелгі Римде түрлі көңіл көтеру шаралары тегін ұйымдастырылды. Шаралардың сипатына қарай олар күндіз, түстен кейін, кешке немесе түнде өткізілді. Көрермендердің көп саны Колизейде гладиаторлардың жекпе-жегі, ерлер арасындағы айқастар немесе адамдар мен жабайы аңдар арасындағы күрестер сияқты шараларды тамашалау үшін жиналатын. "Цирк Максимус" арба жарыстары үшін пайдаланылды. Ауылдағы өмір баяу, бірақ қызықты болды, көптеген жергілікті фестивальдар мен әлеуметтік шаралар өткізілді. Фермаларды ферма басқарушылары басқарды, бірақ иелері кейде демалыс үшін ауылға келіп, табиғаттың сұлулығы мен күннің шуағын тамашалап, балық аулау, аң аулау және атпен жүру сияқты іс-әрекеттермен айналысатын. Алайда, құлдардың еңбегі үздірілмей, ұзақ сағаттар бойы, аптаның жеті күні жұмыс істеп, өздерінің қожайындарына жайлылық пен байлық әкелді. Орташа фермерлер кешкі уақытта ауылдық базарларда экономикалық және әлеуметтік байланыстарды орнатып, көңіл көтеруге мүмкіндік алды. Күн түскен соң, әдетте түскі дастарханнан қалған тамақпен кешкі ас ішілді.

The center of the early social structure, dating from the time of the agricultural tribal city state, was the family, which was not only marked by biological relations but also by the legally constructed relation of patria potestas ("paternal power"). The pater familias was the absolute head of the family; he was the master over his wife (if she was given to him cum manu, otherwise the father of the wife retained patria potestas), his children, the wives of his sons (again if married cum manu which became rarer towards the end of the Republic), the nephews, the slaves and the freedmen (liberated slaves, the first generation still legally inferior to the freeborn), disposing of them and of their goods at will, even having them put to death. Slavery and slaves were part of the social order. The slaves were mostly prisoners of war. There were slave markets where they could be bought and sold. Roman law was not consistent about the status of slaves, except that they were considered like any other moveable property. Many slaves were freed by the masters for fine services rendered; some slaves could save money to buy their freedom. Generally, mutilation and murder of slaves was prohibited by legislation, although outrageous cruelty continued. In AD 4, the Lex Aelia Sentia specified minimum age limits for both owners (20) and slaves (30) before formal manumission could occur. Apart from these families (called gentes) and the slaves (legally objects, mancipia, i. e., "kept in the [master's] hand") there were plebeians that did not exist from a legal perspective. They had no legal capacity and were not able to make contracts, even though they were not slaves. To deal with this problem, the so called clientela was created. By this institution, a plebeian joined the family of a patrician (in a legal sense) and could close contracts by mediation of his patrician pater familias. Everything the plebeian possessed or acquired legally belonged to the gens. He was not allowed to form his own gens. The authority of the pater familias was unlimited, be it in civil rights as well as in criminal law. The king's duty was to be head over the military, to deal with foreign politics and also to decide on controversies between the gentes. The patricians were divided into three tribes (Ramnenses, Titientes, Luceres). During the time of the Roman Republic (founded in 509 BC) Roman citizens were allowed to vote. This included patricians and plebeians. Women, slaves, and children were not allowed to vote. There were two assemblies: the comitia centuriata and the comitia populi tributa, which were made up of all the citizens of Rome. In the comitia centuriata the Romans were divided according to age, wealth and residence. The citizens in each tribe were divided into five classes based on property and then each group was subdivided into two centuries by age. All in all, there were 373 centuries. Like the assembly of tribes, each century had one vote. The comitia centuriata elected the praetors (judicial magistrates), the censors, and the consuls. The comitia tributa comprised thirty five tribes from Rome and the country. Each tribe had a single vote. The comitia tributa elected the quaestors (financial magistrates) and the patrician curule aedile. Over time, Roman law evolved considerably, as well as social views, emancipating (to increasing degrees) family members. Justice greatly increased, as well. The Romans became more efficient at considering laws and punishments. Life in the ancient Roman cities revolved around the Forum, the central business district, where most of the Romans would go for marketing, shopping, trading, banking, and for participating in festivities and ceremonies. The Forum was also a place where orators would express themselves to mould public opinion, and elicit support for any particular issue of interest to them or others. Before sunrise, children would go to schools or tutoring them at home would commence. Elders would dress, take a breakfast by 11 o'clock, have a nap and in the afternoon or evening would generally go to the Forum. Going to a public bath at least once daily was a habit with most Roman citizens. There were separate baths for men and women. The main difference was that the women's baths were smaller than the men's, and did not have a frigidarium (cold room) or a palaestra (exercise area). Different types of outdoor and indoor entertainment, free of cost, were available in ancient Rome. Depending on the nature of the events, they were scheduled during daytime, afternoons, evenings, or late nights. Huge crowds gathered at the Colosseum to watch events such as events involving gladiators, combats between men, or fights between men and wild animals. The Circus Maximus was used for chariot racing. Life in the countryside was slow paced but lively, with numerous local festivals and social events. Farms were run by the farm managers, but estate owners would sometimes take a retreat to the countryside for rest, enjoying the splendor of nature and the sunshine, including activities like fishing, hunting, and riding. On the other hand, slave labor slogged on continuously, for long hours and all seven days, and ensuring comforts and creating wealth for their masters. The average farm owners were better off, spending evenings in economic and social interactions at the village markets. The day ended with a meal, generally left over from the noontime preparations.

Киім-кешек

Ежелгі Римде киім мен киім-кешек әртүрлі топтарды бір-бірінен ажырататын. Көшпешілер сияқты қарапайым халық киетін туника қараңғы, дөңгелек матадан жасалған, ал патрицистер киетін туника жұқа матадан немесе ақ жүннен жасалған. Әкімдер туника ангустиклави киетін, ал сенаторлар – қызыл жолақты (клави) туника латиклави киетін. Әскери туникалар азаматтар киетін туникалардан қысқа болған. Тоганың көптеген түрлері де болған. Liberalia мерекесіне дейін ұлдар toga praetexta киетін, ол қызыл немесе күлгін жиекті тога еді, оны лауазымдағы әкімдер де киетін. toga virilis (немесе toga pura) немесе еркек тогасын Римде еңбекке қабілетті ер адамдар киетін, бұл олардың азаматтығын көрсететін. Тога пикта жеңімпаз генералдар киетін, оның ішінде олардың жауынгерлік шеберліктері бейнеленген. Тога пулла аза тұту кезінде киілген. Адамының әлеуметтік статусын тіпті аяқ киім де көрсеткен. Патрицистер қызыл және қызғылт сары сандал киетін, сенаторлар қоңыр аяқ киім киетін, консулдар ақ аяқ киім киетін, ал сарбаздар ауыр ботинка киетін. Әйелдер ақ, сары немесе жасыл түсті жабық аяқ киім киетін. Булла – балалар киетін әшекейлі медальон сияқты талисман еді. Үйленуге дайындалғанда әйел өзінің лунуласын, сондай-ақ ойыншықтарын үй құдайларына сыйлап, ересек болуын және әйелдік қасиеттерін білдіретін. Ерлер көбінесе тога киетін, ал әйелдер стола киетін. Әйелдердің столасы – туниканың үстіне киілетін көйлек, ол көбінесе жарқын түсті болатын. Стиланы бекіту үшін немесе оны орнында ұстап тұру үшін фибула (немесе брошь) қолданылған. Столамен бірге палла немесе шаль киетін.

Тағам

Республиканың құрылысынан б.з.д. 200 жылға дейін ежелгі римдіктердің тамақтану әдеттері өте қарапайым болған. Қарапайым тағам әдетте сағат 11-де желетін, және нан, салат, зәйтүн, ірімшік, жеміс, жаңғақ және кешкі астан қалған суық еттен тұратын. Таңғы ас ientaculum, түскі ас prandium, ал кешкі ас cena деп аталатын. Алғашқы тағамдар gustatio, ал десерт secunda mensa ("екінші дастарқан") деп аталатын. Әдетте, одан кейін ұйқы немесе демалыс жасалатын. Отбасы дастарқанға отырып, бірге тамақтанатын. Кейіннен триклиниум деп аталатын, дивандық асхана жасалды. Тамақ алдын ала дайындалып, қонақтарға әкелінген кезде саусақпен жеу қабылданды. Шұпы сусынға арналған қасықтар қолданылды. Римде шарап б.з.д. 250 жылға дейін кеңінен таралмаған және жаппай өндірілмеген. Ол Катон Зейнеткер заманында кеңінен өндірілді, ол өзінің "De agri cultura" кітабында жүзімдіктерді жақсы шаруашылықтың ең маңызды бөлігі деп атады. Шарап – негізгі сусын саналды, оны барлық сыныптың адамдары барлық тамақтану кезінде және барлық жағдайда ішті, және ол өте арзан болды; алайда, ол әрқашан сумен араластырылды. Бұл тіпті кешкі ішімдік кештерінде (comissatio) де орын алды, онда мерекелік шараның маңызды бөлігі ауыз суару төрешісін (arbiter bibendi) таңдау болды, ол су мен шараптың арақатынасын анықтауға жауапты болды. 1:2, 1:3 немесе 1:4 арақатынасы жиі қолданылды. Жүзім мен балдан жасалған көптеген сусындар да ішілді. Мулсум – бал қосылған шарап, мустам – жүзім шырыны, мулса – бал қосылған су. Рим қаласындағы шарапты тәулігіне шамамен еркектерге 0,8-1,1 галлон, ал әйелдерге 0,5 галлон мөлшерінде тұтынуға болады деп есептелді. Тіпті қатаңдығымен танымал Катон Зейнеткер шаруашылықта жұмыс істеуге мәжбүр болған құлдарға күн сайын 0,5 галлоннан астам сапасыз шарап таратуды ұсынған. Сусыз шарапты ашқазанға ішу – әдепсіздік және алкоголизмнің белгісі саналды. Алкоголизмді дұрыс айыптау – қаланың әңгімеге құмар қоғамында тез анықталып, оңай расталатындықтан, Цицерон мен Юлий Цезарь сияқты Римнің ең ұлы шешендері саяси қарсыластарын жамандаудың сүйікті және зиянды тәсілі болды. Римдік алкоголиктердің қатарында Марк Антоний, Цицеронның ұлы Марк (Киші Цицерон) және император Тиберий болды, оның әскерлері оған Biberius Caldius Mero (лат. "Таза шараптың құйыны", Sueton Tib. 42,1) деген лақап ат қойды. Жас Катон да көп ішетін адам ретінде танымал болды, ол көбінесе таңғы сағаттарда батылсыз және мас күйде үйге қайтатын. Императорлық кезеңде төменгі сыныптағы римдіктердің (плебейлердің) негізгі тағамы көкөніс қамыры мен нан, кейде балық, ет, зәйтүн және жеміс-жидек болды. Кейде қалаларда азық-түлікке жеңілдік немесе тегін таратылды. Патриций аристократиясы кешкі ас, тойлар, шарап және әр түрлі тағамдармен қамтылған. Кейде би билеуші қыздар қонақтарды көңіл көтереді. Әйелдер мен балалар бөлек тамақтанатын, бірақ кейінгі империя кезеңінде, еркіндік күшейгенмен, тіпті әдепті әйелдер де мұндай кешкі асқа қатысатын.

Since the beginning of the Republic until 200 BC, ancient Romans had very simple food habits. Simple food was generally consumed at around 11 o'clock, and consisted of bread, salad, olives, cheese, fruits, nuts, and cold meat left over from the dinner the night before. Breakfast was called ientaculum, lunch was prandium, and dinner was called cena. Appetizers were called gustatio, and dessert was called secunda mensa ("second table"). Usually, a nap or rest followed this. The family ate together, sitting on stools around a table. Later on, a separate dining room with dining couches was designed, called a triclinium. Fingers were used to take foods which were prepared beforehand and brought to the diners. Spoons were used for soups. Wine in Rome did not become common or mass produced until around 250 BC. It was more commonly produced around the time of Cato the Elder, who mentions in his book De agri cultura that the vineyard was the most important aspect of a good farm. Wine was considered a staple drink, consumed at all meals and occasions by all classes and was quite cheap; however, it was always mixed with water. This was the case even during explicit evening drinking events (comissatio) where an important part of the festivity was choosing an arbiter bibendi ("judge of drinking") who was, among other things, responsible for deciding the ratio of wine to water in the drinking wine. Wine to water ratios of 1:2, 1:3, or 1:4 were commonly used. Many types of drinks involving grapes and honey were consumed as well. Mulsum was honeyed wine, mustum was grape juice, mulsa was honeyed water. The per person consumption of wine per day in the city of Rome has been estimated at 0.8 to 1.1 gallons for males, and about 0.5 gallons for females. Even the notoriously strict Cato the Elder recommended distributing a daily ration of low quality wine of more than 0.5 gallons among the slaves forced to work on farms. Drinking non watered wine on an empty stomach was regarded as boorish and a sure sign of alcoholism whose debilitating physical and psychological effects were already recognized in ancient Rome. An accurate accusation of being an alcoholic—in the gossip crazy society of the city bound to come to light and easily verified—was a favorite and damaging way to discredit political rivals employed by some of Rome's greatest orators like Cicero and Julius Caesar. Prominent Roman alcoholics include Mark Antony, Cicero's own son Marcus (Cicero Minor) and the emperor Tiberius whose soldiers gave him the unflattering nickname Biberius Caldius Mero (lit. "Boozer of Pure Wine," Sueton Tib. 42,1). Cato the Younger was also known as a heavy drinker, frequently found stumbling home disoriented and the worse for wear in the early hours of morning by fellow citizens. During the Imperial period, staple food of the lower class Romans (plebeians) was vegetable porridge and bread, and occasionally fish, meat, olives and fruits. Sometimes, subsidized or free foods were distributed in cities. The patrician's aristocracy had elaborate dinners, with parties and wines and a variety of comestibles. Sometimes, dancing girls would entertain the diners. Women and children ate separately, but in the later Empire period, with permissiveness creeping in, even decent women would attend such dinner parties.

Білім

Мектепке түсудің неғұрлым ресми түрі б.з.д. 200 жылдары басталды. Білім беру шамамен алты жасқа келгенде басталып, келесі алты-жеті жылда ұлдар мен қыздар оқу, жазу және санаудың негіздерін үйренуі күтілді. Он екі жасқа келгенде олар латын, грек тілдерін, грамматика мен әдебиетті оқып, содан кейін қоғамдық сөйлеуге дайындыққа көшетін. Шешендік – жаттығу мен үйренуді қажет ететін өнер болды, ал жақсы шешендер құрметке ие болды; тиімді шешен болу білім мен оқудың мақсаттарының бірі еді. Кедей балалар білім алуға шамалары келмейтін. Кейбір жағдайларда, білім беру үшін дарынды құлдардың қызметтері пайдаланылды. Мектеп көбінесе ұлдарға арналған, бірақ кейбір бай қыздар үйде оқытылды; алайда, қыздар да кейде мектепке баратын.

Тіл

Римдіктердің ана тілі латын тілі болды, ол үнді-еуропалық тілдер отбасының итальян тілдер тобына жатады. Латынның бірнеше түрі болды және тіл уақыт өте келе едәуір өзгерді, нәтижесінде бүгінгі роман тілдері пайда болды. Бастапқыда жоғары инфлекциялық және синтетикалық тіл болған латынның ерте түрлері сөздердің ретіне аз тәуелді болды, мағынаны сөз түбіріне қосылған жұрнақтар жүйесі арқылы жеткізді. Басқа үнді-еуропалық тілдер сияқты, латын да уақыт өте келе талдамалы тілге айналды және жағдайлар мен байланысты инфлекцияларды жоғалтқан сайын белгілі бір сөздер тізбегін қабылдады. Оның әліпбиі – латын әліпбиі – көне итальян әліпбиіне негізделген, ал ол грек әліпбиінен туындаған. Латын әліпбиі бүгінге дейін Еуропаның көптеген тілдерінде және көптеген басқа тілдерде қолданылады. Қалған латын әдебиетінің көп бөлігі классикалық латыннан тұрады. Рим империясының шығыс жартысында, Византия империясы болған жерде, грек тілі – Александр Македонский заманынан бері болғандай – басты лингва франка болды, ал латын тілі көбінесе римдік әкімшілік пен әскери салаларда қолданылды. Ақырында грек тілі Шығыс Рим империясының ресми жазба және ауызша тілі ретінде латын тілінің орнын басты. Ал Батыс Рим империясында қолданылған халықтық латынның диалекттері қазіргі роман тілдеріне айналды. Рим империясының кеңеюі латын тілін Еуропаға таратты, және уақыт өте келе халықтық латын әртүрлі аймақтарда әртүрлі диалекттерге дамыды, біртіндеп 9 ғасыр шамасында бірнеше ерекше роман тілдеріне айналды. Француз, итальян, португал, румын және испан тілдері сияқты көптеген тілдер гүлденді, және олардың арасындағы айырмашылықтар уақыт өте келе артты. Ағылшын тілі роман тілі емес, герман тілі болғанымен – Британия Рим провинциясы болған, бірақ Англо-саксон шапқыншылығы кезінде Ұлыбританиядағы Римнің ықпалы жойылды – қазіргі ағылшын тілі латын тілінен және латын тіліне қатысты сөздерден көп қарыз алды. Ескі ағылшын тілінен алынған сөздер салыстырмалы түрде аз болды және негізінен Англия христианнан кейін шіркеулік қолданыстан алынған. 1066 жылы Вильгельм Басқыншы Нормандиядан Англияға шапқанда, ол латын тілінен туындаған роман тілінде – ағылшын-норман француз тілінде сөйлейтін көптеген жақтастарын әкелді. Ағылшын-норман француз тілі ғасырлар бойы ағылшынның жоғарғы сыныптарының тілі болып қала берді, және осы орта ағылшын кезеңінде ағылшын тіліндегі латын сөздерінің саны қарыз алу арқылы күрт өсті. Жақында, Жаңа ағылшын дәуірінде, Ренессанс кезеңінде классикалық мәдениетке қызығушылықтың жаңаруы классикалық латын авторларынан ағылшын тіліне сөздерді саналы түрде бейімдеуге әкелді. Латын тілі – жойылған тіл, қазіргі кезде оны еркін сөйлейтін адамдар өте аз, бірақ ол әлі де көптеген жолдармен қолданылады. Атап айтқанда, латын тілі Рим-католик шіркеуінің дәстүрлі тілі және Ватикан қаласының ресми тілдерінің бірі – шіркеулік латын тілі арқылы сақталған. Классикалық және халықтық латын тілдерінен ерекшеленсе де, шіркеулік латын тілі ортағасырлық латын тілінен гөрі тұрақтырақ болды. Ренессанс кезеңінде гуманистік латын тілінде классикалық сезімдер қайта жанданды. Христиан дінінің кең таралуы және Рим өркениетінің ықпалының күшті болуына байланысты латын тілі Батыс Еуропаның лингва франкасына айналды, академиялық және дипломатиялық мақсаттар үшін халықаралық шекарадан өтуге қолданылатын тіл болды. Классикалық латын тілін терең білу көптеген батыс елдерінің білім беру бағдарламасының стандартты бөлігі болды және әлі күнге дейін көптеген мектептерде оқытылады. XIX ғасырда француз тілі, ал XX ғасырда ағылшын тілі оны ығыстырғанмен, латын тілі діни, заңдық, ғылыми терминологияда және академиялық саланың барлық аспектілерінде кеңінен қолданылуда.

The native language of the Romans was Latin, an Italic language of the Indo European family. Several forms of Latin existed, and the language evolved considerably over time, eventually becoming the Romance languages spoken today. Initially a highly inflectional and synthetic language, older forms of Latin rely little on word order, conveying meaning through a system of affixes attached to word stems. Like other Indo European languages, Latin gradually became much more analytic over time and acquired conventionalized word orders as it lost more and more of its case system and associated inflections. Its alphabet, the Latin alphabet, is based on the Old Italic alphabet, which is in turn derived from the Greek alphabet. The Latin alphabet is still used today to write most European and many other languages. Most of the surviving Latin literature consists almost entirely of Classical Latin. In the eastern half of the Roman Empire, which became the Byzantine Empire, Greek was the main lingua franca as it had been since the time of Alexander the Great, while Latin was mostly used by the Roman administration and military. Eventually Greek would supplant Latin as both the official written and spoken language of the Eastern Roman Empire, while the various dialects of Vulgar Latin used in the Western Roman Empire evolved into the modern Romance languages still used today. The expansion of the Roman Empire spread Latin throughout Europe, and over time Vulgar Latin evolved and developed various dialects in different locations, gradually shifting into a number of distinct Romance languages beginning in around the 9th century. Many of these languages, including French, Italian, Portuguese, Romanian, and Spanish, flourished, the differences between them growing greater over time. Although English is Germanic rather than Romanic in origin—Britannia was a Roman province, but the Roman presence in Britain had effectively disappeared by the time of the Anglo Saxon invasions—English today borrows heavily from Latin and Latin derived words. Old English borrowings were relatively sparse and drew mainly from ecclesiastical usage after the Christianization of England. When William the Conqueror invaded England from Normandy in 1066, he brought with him a considerable number of retainers who spoke Anglo Norman French, a Romance language derived from Latin. Anglo Norman French remained the language of the English upper classes for centuries, and the number of Latinate words in English increased immensely through borrowing during this Middle English period. More recently, during the Modern English period, the revival of interest in classical culture during the Renaissance led to a great deal of conscious adaptation of words from Classical Latin authors into English. Although Latin is an extinct language with very few contemporary fluent speakers, it remains in use in many ways. In particular, Latin has survived through Ecclesiastical Latin, the traditional language of the Roman Catholic Church and one of the official languages of the Vatican City. Although distinct from both Classical and Vulgar Latin in a number of ways, Ecclesiastical Latin was more stable than typical Medieval Latin. More Classical sensibilities eventually re emerged in the Renaissance with Humanist Latin. Due to both the prevalence of Christianity and the enduring influence of the Roman civilization, Latin became western Europe's lingua franca, a language used to cross international borders, such as for academic and diplomatic usage. A deep knowledge of classical Latin was a standard part of the educational curriculum in many western countries until well into the 20th century, and is still taught in many schools today. Although it was eventually supplanted in this respect by French in the 19th century and English in the 20th, Latin continues to see heavy use in religious, legal, and scientific terminology, and in academia in general.

Бейнелеу өнері

Рим суретінің ертедегі стильдерінің көпшілігі этрус әсерін көрсетеді, әсіресе саяси сурет салуда. Б.з.д. III ғасырда соғыстардан олжа ретінде алынған грек өнері танымал болды, көптеген римдік үйлер грек суретшілері салған пейзаждармен безендірілді. Помпейдегі қалдықтар Рим әлеміндегі түрлі мәдениеттердің әсерін көрсетеді. Ерекше ерте рим стилі – "Инкрустация", онда үйлердің ішкі қабырғалары түрлі-түсті мәрмәрге ұқсату үшін боялды. Тағы бір стиль – интерьерді ашық пейзаждар түрінде салу, онда өсімдіктер, жануарлар және ғимараттардың егжей-тегжейлі суреттері бейнеленген. Осы кезеңдегі портреттік мүсіндерде жастық және классикалық пропорциялар қолданылды, бірақ кейін реализм мен идеализмнің қоспасына айналды. Антонин және Северан дәуірлерінде шаштар мен сақалдар көбірек әшекейленді, терең ойылып және бұрғыланып жасалды. Сонымен қатар, рельефтік мүсіндер де жасалды, олар көбінесе римдік жеңістерді бейнелейтін.

Музыка

Музыка ежелгі Римде күнделікті өмірдің маңызды бөлігі болды. Көптеген жеке және қоғамдық шаралар музыкамен бірге өткізілді, мысалы, кешкі дастарқаннан бастап әскери шерулер мен маневрлерге дейін. Рим музыкасында қолданылған аспаптардың арасында туба, корну, аулос, аскауль, флейта, панпайпа, лира, лютня, цитра, тимпан, барабан, гидраулис және систр болды.

Сәулет

Бастапқы кезеңінде ежелгі Рим сәулеті этрусктік және грек сәулет стилінің элементтерін көрсетті. Уақыт өте келе, стиль олардың қалалық қажеттіліктеріне сәйкес өзгертілді, сондай-ақ азаматтық инженерия және құрылыс технологиясы дамып, жетілді. Римдік бетонның құрамы әлі де құпия болып табылады, тіпті екі мың жылдан астам уақыт өткен соң да Пантеон (әлемдегі ең үлкен жалғыз күмбезді құрылыс) сияқты ежелгі римдік құрылыстар қазіргі Римнің іскерлік ауданында орналасқан керемет күйде сақталған. Ежелгі Римнің астанасының сәулеттік стилі, Римнің бақылауы мен ықпалындағы басқа да қалалық орталықтарда, мысалы, Верона Аренасы (Верона, Италия); Адриан аркасы (Афина, Грекия); Адриан ғибадатханасы (Ефес, Түркия); Оранж қаласындағы театр (Франция); және Ливиядағы Лепсис Магна сияқты басқа да көптеген жерлерде үлгі ретінде алынды. Рим қалалары жақсы жоспарланған, тиімді басқарылған және таза ұсталған. Сарайлар, жеке үйлер мен виллалар әсем безендірілген, ал қала құрылысы қала тұрғындарының әртүрлі әрекеттеріне, сондай-ақ қалалары арқылы өтетін саяхатшылар, саудагерлер мен қонақтардың көптеген көшіп-қонушы халқына арналған толыққанды жоспармен жасалған. Б.з.д. 1 ғасырындағы римдік сәулетші Маркус Витрувий Полионың "Де архитектура" атты еңбегі қала құрылысы, құрылыс материалдары, ғибадатханалар салу, мемлекеттік және жеке ғимараттар, гидравлика сияқты түрлі бөлімдерді қамтыды және Ренессансқа дейін классикалық мәтін болып сақталды.

Спорт және ойын-сауық

Ежелгі Римде Тибр өзенінің жанында орналасқан, рим әскерлерінің жаттығу алаңы болған Кампус деп аталатын жер болды. Кейіннен Кампус Римнің жеңіл атлетика алаңына айналды, тіпті Юлий Цезарь мен Август та оған барып-келіпті деген әңгімелер бар. Римдегі Кампустың үлгісімен, басқа да бірнеше қалалық орталықтар мен әскери бекіністерде де осыған ұқсас алаңдар салынды. Кампуста жастар ойын-сауыққа, жаттығулар жасауға, секіру, күрес, бокс және жүгіру сияқты спорт түрлерімен айналысуға жиналатын. Сонымен қатар, атпен жүру, лақтыру және жүзу де танымал болды. Ауылда балық аулау мен аң аулау да көңіл көтерудің бір түрі еді. Әйелдер мұндай іс-шараларға қатыспады. Доп ойындары танымал спорт түрі болды және ежелгі римдіктерде қол доп (экпульсим людере), далалық хоккей, ұстау және футболдың түрлері сияқты бірнеше доп ойындары болды. Ежелгі Римде ойналған тақта ойындарына зәр тастау (тесера немесе тали), римдік шахмат (латрункули), римдік дойбы (калькули), крестики-нолики (терни лапилли) және бэкгаммонның алдыңғысы саналатын лудус дуодецим скрипторм мен табула кірді. Адамдарды қызықтыратын басқа да көптеген іс-шаралар болды, мысалы, көлік жарысы, музыкалық және театрлық қойылымдар, қоғамдық жазалау және гладиаторлардың күресі. Римдегі амфитеатр – Колизей 60 000 адамға арналған. Колизейдің еденін сумен толтырып, халыққа теңіз шайқасын көрсету туралы да мәліметтер бар. Бұдан өзге, римдіктер барларда және жезөкшелік үйлерінде де уақыт өткізетін, ал осы ғимараттардың қабырғаларында граффитилер кездесетін. Барларда, жезөкшелік үйлерінде және моншаларда табылған жазбалардың санына қарағанда, бұл орындар демалыс үшін танымал болған және адамдар көп уақытын сонда өткізгені анық. Помпейдегі жалғыз сақталған жезөкшелік үйлердің бірі – лупанардың бөлмелерінің қабырғалары көптеген тілдердегі граффитилермен жабылған, бұл ежелгі Римнің көпмәдениетті екенін көрсетеді.

Дін

Римдіктер өздерін жоғары діни саналы деп есептеді және әлемдік держава ретіндегі табыстарын құдайлармен жақсы қарым-қатынас орнатудағы ұжымдық адалдықтарына (pietas) байланыстырды. Аңыз бойынша, Римнің көптеген діни институттары оның негізін қалаушыларына, әсіресе құдайлармен тікелей келіссөздер жүргізген Римнің екінші патшасы, сабин Нюма Помпилийге дейін жетеді. Бұл ежелгі дін – "ата-бабаларының жолы" немесе жай ғана "дәстүр" саналатын mos maiorum-дың негізі болды және римдіктердің өзіндік ерекшелігінің орталық бөлігі деп есептелді. Қоғамдық діннің діни лауазымдарын элиталық топтардың өкілдері атқарды. Ежелгі Римде "дін мен мемлекеттің бөлінуі" принципі болған жоқ. Рим Республикасы кезінде (б.з.д. 509–27) мемлекеттік лауазымдарға сайланған адамдар бірқатарда агурлар мен понтификтер болып тағайындалған. Діни лауазымдағы адамдар үйленіп, отбасын құрып, белсенді саяси өмір сүрген. Юлий Цезарь консул сайланудан бұрын pontifex maximus болды. Агурлар құдайлардың еркін оқып, шекараларды белгілеуді қадағалап, осы арқылы римдік экспансияны құдайлардың тағдыры ретінде бекітті. Римдік триумф – жеңімпаз генералдың құдайларға, әсіресе әділ билікті бейнелейтін Юпитерге өзінің құдайшылдығын және қоғамдық игілікке қызмет етуге дайындығын көрсету үшін олжасының бір бөлігін арнаған діни шеру болды. Пуникалық соғыстардың (б.з.д. 264–146) нәтижесінде, Рим өзін үстемдік ететін күшке айналдыруға тырысқанда, көптеген жаңа ғибадатханалар билердің әскери табысқа жетуіне кепілдік беру үшін құдайға берген уәдесін орындау үшін салынды. Рим діні осылайша "бергеніңізге беріледі" (do ut des) принципіне негізделген, өте прагматикалық және келісімшарттық болды. Дін сенімге немесе догмаға емес, білімге және дұға, рәсімдер мен құрбандықтарды дұрыс орындауға байланысты болды, бірақ латын әдебиеті құдайлық табиғат және оның адам істерімен байланысы туралы білімдік болжамдарды сақтайды. Римнің зиялы элитасының арасындағы ең күмәнділері, мысалы, Цицерон, дінді әлеуметтік тәртіптің көзі деп қарастырды. Қарапайым римдіктер үшін дін күнделікті өмірдің бір бөлігі болды. Әр үйдің өзінің отбасылық құдайларына дұғалар айтылып, құрбандықтар шалынған үйінді ғибадатханасы болды. Қаланың маңайындағы қасиетті орындар мен құлшылық орындары, мысалы, бұлақтар мен тоғайлар кездеседі. Рим күнтізбесі діни салтанаттарға сәйкес құрылған. Императорлық дәуірде жылына 135 күнге дейін діни мерекелер мен ойындарға (ludi) арналды. Әйелдер, құлдар және балалар түрлі діни іс-шараларға қатысты. Кейбір қоғамдық рәсімдерді әйелдер ғана орындай алатын, ал әйелдер Римнің ең танымал діни лауазымдарын құрады, мемлекет Вестальдық қыздарды қолдады, олар ғасырлар бойы Римнің қасиетті ошағын күтіп, христиандық үстемдік орнағанға дейін таратылды. Римдіктер құрметтеген көптеген құдайлармен танымал. Тарихи кезеңнің басынан бастап Италия түбегінде гректердің болуы римдік мәдениетіне әсер етіп, Аполлон культі сияқты кейбір діни тәжірибелерді енгізді. Римдіктер грек мифтері мен бейнелерін латын әдебиеті мен римдік өнеріне бейімдеп, өздерінің басты құдайлары мен грек құдайларының ортақ тұсыларын іздеді. Этрусктердің діні де, әсіресе, сәуегейлік тәжірибесіне үлкен әсер етті, өйткені Римді бір кезде этруск патшалары басқарған. Таяу Шығыстан (Птолемейлік Мысыр, Парсы және Месопотамия) әкелінген құпия діндер, жеке Құдай арқылы құтқарылу мен өлімнен кейінгі мәңгілік өмірді ұсынды, бұл жеке адамның жеке таңдауы болды, ол отбасылық рәсімдерді орындаудан және қоғамдық дінге қатысудан басқа. Алайда, құпиялар эксклюзивті анттар мен құпиялылықты қамтиды, бұл жағдайларды консервативті римдіктер "сыйлық", заговор (coniuratio) және бүлікшіл әрекеттің белгісі деп күдікпен қарады. Римдіктердің дәстүрлі адамгершілігі мен бірлігіне қауіп төндіретін діни қызметкерлерді басу үшін кейде жиі және кейде қатыгез әрекеттер жасалды, мысалы, 186 жылы Сенат Баканалдарды шектеу туралы шешім қабылдады. Римдіктер Жерорта теңізі аймағында үстемдік орнату кезінде, оларды жоюға тырыспай, басқа халықтардың құдайларын және культтерін қабылдауды қалайтын. Римнің түрлі халықтарды қабылдауының бір жолы олардың діни мұраларын қолдау, жергілікті құдайларға арналған ғибадатханалар салу болды. Бүкіл империядағы жазулар римдіктердің жергілікті және римдік құдайларға табынуын, сондай-ақ римдіктердің жергілікті құдайларға арнаған құрбандықтарын көрсетеді. Империяның биіктігіне қарай Римде көптеген халықаралық құдайлар өсірілді және империяның ең шалқар провинцияларына жеткізілді (олардың ішінде Кибела, Исида, Осирис, Серапис, Эпона), сондай-ақ күннің біртұтастығын ұстанатын Митра және Сол Инвиктус сияқты құдайлар, тіпті Рим Британиясында да табылды. Римдіктер бір ғана құдайға немесе культке табынуға міндетті болмағандықтан, діни төзімділік мәселесі тумады. Бірқұдайлықтың қатаңдығын ұстанатын иудаизм римдік саясаты үшін қиындықтар тудырды, бұл кейде келісімге және ерекше жеңілдіктер беруге, бірақ кейде шешілмейтін қақтығыстарға әкелді. Республиканың құлауынан кейін мемлекеттік дін императорлардың жаңа режимін қолдау үшін бейімделді. Август, бірінші рим императоры, бір адамдық биліктің жаңалығын діни жаңғыру және реформалардың кең ауқымды бағдарламасымен негіздеді. Республиканың қауіпсіздігі үшін бұрынғыда жасалған қоғамдық уәделер енді императордың әл-ауқаты үшін жасалды. "Императорға табыну" римдіктердің ата-бабаларына және әрбір адамның құдайлық қорғаушысы болып табылатын Genius-қа көрсеткен дәстүрлі құрметін кеңейтті. Императорлық культ Римнің провинциялардағы беделін жариялаудың және империяның барлық аймағында ортақ мәдени сәйкестік пен адалдықты қалыптастырудың маңызды құралы болды: мемлекеттік дінге қарсы шығу мемлекетке қарсы қылмысқа тең болды. Осы жағдайда Римнің христиандықпен қақтығысы туды, римдіктер оны әттеистік түрі және империяның тұрақсыздығына қауіп деп қарады, нәтижесінде христиандыққа қарсы саясатты жүзеге асырды; император Траянның билігінде (б.з. 98–117) рим зиялылары мен шенеуніктері (Самосаттық Луциан, Тацит, Светоний) христиандыққа қарсы шаралар қолданды.

The Romans thought of themselves as highly religious, and attributed their success as a world power to their collective piety (pietas) in maintaining good relations with the Gods. According to legendary history, most of Rome's religious institutions could be traced to its founders, particularly Numa Pompilius, the Sabine second King of Rome, who negotiated directly with the Gods. This archaic religion was the foundation of the mos maiorum, "the way of the ancestors" or simply "tradition," viewed as central to Roman identity. The priesthoods of public religion were held by members of the elite classes. There was no principle analogous to "separation of church and state" in ancient Rome. During the Roman Republic (509–27 BC), the same men who were elected public officials served as augurs and pontiffs. Priests married, raised families, and led politically active lives. Julius Caesar became pontifex maximus before he was elected consul. The augurs read the will of the gods and supervised the marking of boundaries as a reflection of universal order, thus sanctioning Roman expansionism as a matter of divine destiny. The Roman triumph was at its core a religious procession in which the victorious general displayed his piety and his willingness to serve the public good by dedicating a portion of his spoils to the gods, especially Jupiter, who embodied just rule. As a result of the Punic Wars (264–146 BC), when Rome struggled to establish itself as a dominant power, many new temples were built by magistrates in fulfillment of a vow to a deity for assuring their military success. Roman religion was thus mightily pragmatic and contractual, based on the principle of do ut des ("I give that you might give"). Religion depended on knowledge and the correct practice of prayer, ritual, and sacrifice, not on faith or dogma, although Latin literature preserves learned speculation on the nature of the divine and its relation to human affairs. Even the most skeptical among Rome's intellectual elite such as Cicero, who was an augur, saw religion as a source of social order. For ordinary Romans, religion was a part of daily life. Each home had a household shrine at which prayers and libations to the family's domestic deities were offered. Neighborhood shrines and sacred places such as springs and groves dotted the city. The Roman calendar was structured around religious observances. In the Imperial Era, as many as 135 days of the year were devoted to religious festivals and games (ludi). Women, slaves, and children all participated in a range of religious activities. Some public rituals could be conducted only by women, and women formed what is perhaps Rome's most famous priesthood, the state supported Vestal Virgins, who tended Rome's sacred hearth for centuries, until disbanded under Christian domination. The Romans are known for the great number of deities they honored. The presence of Greeks on the Italian peninsula from the beginning of the historical period influenced Roman culture, introducing some religious practices that became as fundamental as the cult of Apollo. The Romans looked for common ground between their major gods and those of the Greeks, adapting Greek myths and iconography for Latin literature and Roman art. Etruscan religion was also a major influence, particularly on the practice of augury, since Rome had once been ruled by Etruscan kings. Mystery religions imported from the Near East (Ptolemaic Egypt, Persia and Mesopotamia), which offered initiates salvation through a personal God and eternal life after the death, were a matter of personal choice for an individual, practiced in addition to carrying on one's family rites and participating in public religion. The mysteries, however, involved exclusive oaths and secrecy, conditions that conservative Romans viewed with suspicion as characteristic of "magic," conspiracy (coniuratio), and subversive activity. Sporadic and sometimes brutal attempts were made to suppress religionists who seemed to threaten traditional Roman morality and unity, as with the Senate's efforts to restrict the Bacchanals in 186 BC. As the Romans extended their dominance throughout the Mediterranean world, their policy in general was to absorb the deities and cults of other peoples rather than try to eradicate them, since they believed that preserving tradition promoted social stability. One way that Rome incorporated diverse peoples was by supporting their religious heritage, building temples to local deities that framed their theology within the hierarchy of Roman religion. Inscriptions throughout the Empire record the side by side worship of local and Roman deities, including dedications made by Romans to local gods. By the height of the Empire, numerous international deities were cultivated at Rome and had been carried to even the most remote provinces (among them Cybele, Isis, Osiris, Serapis, Epona), and Gods of solar monism such as Mithras and Sol Invictus, found as far north as Roman Britain. Because Romans had never been obligated to cultivate one deity or one cult only, religious tolerance was not an issue in the sense that it is for competing monotheistic systems. The monotheistic rigor of Judaism posed difficulties for Roman policy that led at times to compromise and the granting of special exemptions, but sometimes to intractable conflict. In the wake of the Republic's collapse, State religion had adapted to support the new regime of the Emperors. Augustus, the first Roman emperor, justified the novelty of one man rule with a vast program of religious revivalism and reform. Public vows formerly made for the security of the Republic now were directed at the wellbeing of the Emperor. So called "Emperor worship" expanded on a grand scale the traditional Roman veneration of the ancestral dead and of the Genius, the divine tutelary of every individual. Imperial cult became one of the major ways Rome advertised its presence in the provinces and cultivated shared cultural identity and loyalty throughout the Empire: rejection of the State religion was tantamount to treason. This was the context for Rome's conflict with Christianity, which Romans variously regarded as a form of atheism and threat to the stability of the Empire, causing the prosecution of anti Christian policies; under Emperor Trajan's reign (AD 98–117), Roman intellectuals and functionaries (Lucian of Samosata, Tacitus, Suetonius,

II ғасырдан бастап, шіркеу әкелері империядағы түрлі діндерді "Пайғам" деп атады. IV ғасырдың басында Константин Ұлы және оның жартылай бауыры Лициний барлық діндерді Рим империясында еркін таңдауға рұхсат беретін Милан жарлығын (313) жасады; жарлық жарияланғаннан кейін екі императордың арасындағы қақтығыс күшейіп, Константиннің Лицинийді және бір император Сескс Мартинианды Хризополис шайқасында (324) жеңгеннен кейін олардың өлім жазасына кесілуімен аяқталды. Константин өзінің билігінің соңына дейін Рим империясын жалғыз император ретінде басқарды. Кейбір ғалымдар оның басты мақсаты барлық топтардың бірауыздан мақұлдауын және оның билігіне бағынуын алу болды және сондықтан саяси үгіт жүргізу үшін христиандықты таңдады, оның императорлық культқа сәйкес келетін ең қолайлы дін екеніне сенді (қараңыз, сондай-ақ Сол Инвиктус). Дегенмен, Константиннің билігінде христиандық империяда кеңіректе тарады, Константин әулетінің үстемдігінің дәуірін басталды. Бірақ Константин шынымен христиан дініне көшкені немесе ескі дінге адал болғаны әлі де ғалымдар арасында пікір тудырып отыр (қараңыз, сондай-ақ Константиннің діни саясаты). Оның 312 жылы христиан дініне формалды түрде өтуі тарихшылардың арасында кеңінен мойындалған, бірақ ол өмірдің соңында ғана ариандық епископ Евсевийден крещение алды.

From the 2nd century onward, the Church Fathers began to condemn the diverse religions practiced throughout the Empire collectively as "Pagan." In the early 4th century, Constantine the Great and his half brother Licinius stipulated an agreement known as the Edict of Milan (313), which granted liberty to all religions to be freely practiced in the Roman Empire; following the Edict's proclamation, the conflict between the two Emperors exacerbated, ending with the execution of both Licinius and the co Emperor Sextus Martinianus as ordered by Constantine after Licinius' defeat in the Battle of Chrysopolis (324). Constantine ruled the Roman Empire as sole emperor for the remainder of his reign. Some scholars allege that his main objective was to gain unanimous approval and submission to his authority from all classes, and therefore chose Christianity to conduct his political propaganda, believing that it was the most appropriate religion that could fit with the Imperial cult (see also Sol Invictus). Regardless, under Constantine's rule Christianity expanded throughout the Empire, launching the era of Christian Church's dominance under the Constantinian dynasty. However, if Constantine himself sincerely converted to Christian religion or remained loyal to Paganism is still a matter of debate between scholars (see also Constantine's Religious policy). His formal conversion to Christianity in 312 is almost universally acknowledged among historians, despite that he was baptized only on his deathbed by the Arian bishop Eusebius of Nicomedia (337); the real reasons behind it remain unknown and are debated too. The Emperor and Neoplatonic philosopher Julian the Apostate made a short lived attempt to restore traditional religion and Paganism, and to reaffirm the special status of Judaism, but in 391, under Theodosius I, Nicene Christianity became the official State church of the Roman Empire to the exclusion of all other Christian churches and Hellenistic religions, including Roman religion itself. Pleas for religious tolerance from traditionalists such as the senator Symmachus (d. 402) were rejected, and Christian monotheism became a feature of Imperial domination. Heretics as well as non Christians were subject to exclusion from public life or persecution, but, despite the decline of Greco Roman polytheism, Rome's original religious hierarchy and many aspects of its ritual influenced Christian religion as a whole; various pre Christian beliefs and practices survived as well in Christian festivals and local traditions.

Философия

Ежелгі Рим философиясы ежелгі гректер мен эллиндік философия мектептерінің зор ықпалында болды; алайда, Рим дәуірінде философиялық ойлау мектептерінің өзгеше дамуы да орын алды. Римде философияға қызығушылық б.з.д. 155 жылы афиналық елшілік арқылы оянды, оның құрамында Академиялық скептик Карнеад, стоик Диоген және перипатетик Критолай болды. Осы кезеңде Афина ой-өрісінің интеллектуалдық орталығы ретінде маңызын жоғалтты, ал Александрия және Рим сияқты жаңа орталықтар түрлі философиялық пікірталастарды қабылдады.