Кіріспе

Римнің көне орталығы – Рим форумы, сондай-ақ латынша Forum Romanum атымен белгілі, Рим қаласының орталығындағы бірнеше маңызды ежелгі үкіметтік ғимараттардың қираған қалдықтарымен қоршалған төртбұрышты алаң. Көне қаланың тұрғындары бұл кеңістікті бастапқыда базар деп атаған, оны Forum Magnum немесе жай ғана Forum деп атаған. Ғасырлар бойы Форум Римдегі күнделікті өмірдің орталығы болды: жеңіс шерулері мен сайлаулар өтетін орын; қоғамдық сөздер, қылмыстық соттар мен гладиаторлардың күресіне арналған арна; және коммерциялық істердің ядросы. Мұнда қала басшыларын еске түсіретін ескерткіштер мен мүсіндер орналасқан. Ежелгі Римнің жүрегі, ол әлемдегі және барлық тарихтағы ең танымал кездесу орны деп аталды. Палатин және Капитолий төбелері арасындағы тар жазықта орналасқан Форум бүгінде архитектуралық фрагменттер мен үзіліссіз археологиялық қазбалардың кең аумағын құрайды, ол жыл сайын 4,5 миллионнан астам туристі тартады. Көне қаланың ең көне және маңызды құрылыстарының көптегені Форумда немесе оның жанында орналасқан. Рим патшалығының ең алғашқы киелі орындары мен ғибадатханалары оңтүстік-шығыс жағында орналасқан. Оларға ежелгі бұрынғы патшалық резиденция – Регия (б.з.д. 8 ғасыр) және Веста ғибадатханасы (б.з.д. 7 ғасыр), сондай-ақ Веста дін қызметкерлерінің айналасындағы кешен кірді, олардың барлығы империялық Римнің өркендеуінен кейін қайта салынды. Солтүстік-батыстағы басқа да архаикалық киелі орындар, мысалы, Umbilicus Urbis және Vulcanal (Вулкан ғибадатханасы) Республиканың ресми комициумына (жиын алаңына) айналды. Осы жерде Сенат – және Республика үкіметінің өзі – пайда болды. Сенат ғимараты, үкімет кеңселері, сот залдары, ғибадатханалар, ескерткіштер мен мүсіндер осы аумақты біртіндеп толтырды. Уақыт өте келе, архаикалық комициум үлкен көршілес Форуммен алмастырылды, ал сот қызметінің орталығы жаңа Базилика Эмилияға (б.з.д. 179 ж.) көшті. 130 жылдан кейін Юлий Цезарь Юлия Базиликасын және Юлия Куриясын салып, сот кеңсесіне және Сенатқа қайта назар аударды. Бұл жаңа Форум, соңғы түрінде, Рим халқы сауда, саяси, сот және діни мақсаттармен жиналатын қайта жанданған қала алаңы ретінде қызмет етті. Ақырында, экономикалық және сот ісінің көп бөлігі Forum Romanum-нан солтүстікке қарайғы үлкен және сәнді құрылыстарға (Траян форумы және Базилика Ульпия) ауысты. Константин Ұлының тұсында Форум кешенінің соңғы ірі кеңейтуі – Максенций базиликасы (312 ж.) салынды. Бұл саяси орталықты Форумға қайтарды, және Батыс Рим империясының құлауына дейін, шамамен екі ғасыр бойы осылай болды.

Сипаттама

Римдегі кейінгі императорлық форумдардан өзгешесі – олар ежелгі гректердің (πλατεῖα) қоғамдық алаңы немесе қала алаңы үлгісінде салынған болса, Рим форумы көп ғасырлар бойы біртіндеп, табиғи және бөлік-бөлік дамыды. Бұл, Сулла, Юлий Цезарь, Август және басқалардың тәртіп орнатуға жасаған әрекеттеріне қарамастан, олардың кейбірі сәтті болғанымен де осылай болды. Императорлық кезеңде орталық алаң төңірегінде орналасқан ірі қоғамдық ғимараттар ашық кеңістікті шамамен 130x50 метрлік тіктөртбұрышқа дейін азайтты. Оның ұзындығы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған және Капитолий төбесінің етегінен Велиан төбесінің етегіне дейін созылған. Императорлық кезеңдегі Форум базиликалары – солтүстіктегі Эмилия базиликасы және оңтүстіктегі Юлия базиликасы – оның ұзын қабырғаларын және соңғы пішінін анықтады. Форумның өзіне осы алаң, оған қарап тұрған ғимараттар және кейде оңтүстік-шығысқа қарай Тит аркасына дейін созылатын қосымша аймақ (Форум Аджектум) кіретін. Бастапқыда Форум орнында батпақты көл болған, оған айналасындағы төбелерден су ағып келген. Тарквиндер бұл көлді Cloaca Maxima арнасы арқылы кептірген. Орналасқан жерінің ерекшелігіне байланысты, Тибрдің тасқыны және төбелердің эрозиясы салдарынан пайда болған шөгінділер ғасырлар бойы Форум еденінің деңгейін көтеріп келді. Қазба жұмыстарынан табылған төселген едендердің қалдықтары республикалық дәуірдің басында да төбелерден келген шөгінділер деңгейді көтергенін көрсетеді. Ғимараттар төңірегіндегі жердің көтерілуіне байланысты, тұрғындар алып тастау қиын болған қиындыларды жай ғана төсеп жапқан. Оның соңғы травертин төсемі бүгінге дейін сақталған және Август тұсында төселген. 19 ғасырда жүргізілген қазба жұмыстары бір-бірінің үстіне орналасқан қабаттарды ашты. Ең терең қабат теңіз деңгейінен 3,60 метр биіктікте орналасқан. Археологиялық зерттеулер нәтижесінде осы деңгейде көмірленген ағаштардың қалдықтары табылды, бұл сол кезде адамдардың қызмет еткенін көрсетеді. Форумның маңызды функциясы, республикалық және императорлық дәуірлерде, Триумфтар деп аталатын мерекелік әскери шерулер үшін басты орын болды. Жеңімпаз генералдар қалаға батыс Триумфальдық қақпадан (Porta Triumphalis) кіріп, Велиан төбесінен Виа-Сакрамен төмен және Форумға дейін жүріп, Палатин төбесін (сағат тіліне қарсы бағытта) айналып өтетін. Одан кейін олар Капитолий төбесіне (Clivus Capitolinus) көтеріліп, Капитолий төбесіндегі Юпитер Оптимус Максимустың ғибадатханасына жететін. Форумда осыдан кейін зәулім мерекелік банкеттер ұйымдастырылатын. Ерте темір дәуіріндегі Форумның болашақ аумағы, Антонин және Фаустина ғибадатханасының жанында, зират ретінде пайдаланылды (б.з.д. 10 ғасыр), бұл Палатин және Капитолий төбелеріндегі қауымдарға тиесілі болуы мүмкін. Көптеген жерлеулер Лациумның басқа жерлерінде де кездесетін кремация түрінде болды. Күл сақталған ыдыс, бірге жерленген заттармен бірге үлкен қыш құмыраның ішіне салынып, жерге қазылған шұңқырға қойылып, үстіне тас жамылған. Сондай-ақ, бірнеше жерлеу қабірлері де табылды. Қазіргі мәліметтерге сүйенсек, Форумдағы жерлеулер б.з.д. 9 ғасырдың соңында тоқтаған және оларды Эскилин некрополі алмастырған болуы мүмкін. Форумның бір бөлігі таспен төселген. Комитиум мен Вулканал жерлеріндегі ең алғашқы табылған заттар – құрбандық сыйлықтары. Бұл аймақ діни культтарды тойлауға арналғанын көрсетеді.

Римдік тарихи дәстүр

Римдік тарихи дәстүрге сәйкес, Форумның бастауы Римнің алғашқы патшасы Ромулдың Палатин төбесін бақылауымен және оның қарсыласы Тит Татиуспен, Капитолий төбесін басып алғанмен байланысты. Одақ, шайқас Сабин әйелдерінің дұғалары мен жалбарынуларымен тоқтатылғаннан кейін құрылды. Аңғар екі елді мекеннің арасында орналасқандықтан, екі халықтың кездесуі үшін тағайындалған орын болды. Форумның алғашқы аймағында тұрқымалы су тобырлары болғандықтан, аңғардың солтүстік бөлігі, ең оңай қол жетімді болғандықтан Комитиум деп аталды. Дәстүр бойынша, Вулканалда екі тарап қаруларын тастап, одақ құрған. Форум бастапқы Сабин бекінісінің қабырғасынан тыс жерде орналасқан, оған Порта Сатурни арқылы кіруге болады. Екі төбе біріккен кезде осы қабырғалардың көп бөлігі қирады. Алғашқы Форум Комитиумға жапсарласқан ашық аспан астындағы базар ретінде жұмыс істеді, бірақ уақыт өте келе күнделікті сауда мен базар рөлінен асып түсті. Форумда саяси сөздер, азаматтық соттар және басқа да қоғамдық істер кеңінен орын алғандықтан, қаланың өсіп келе жатқан халқының нақты қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қосымша форумдар пайда бола бастады. Мал, шошқа еті, көкөніс және шарапқа арналған форумдар өз нишалық өнімдерімен және олармен байланысты құдайлармен маманданған. Римнің екінші патшасы Нума Помпилий (б.з.д. 715–673 жж.) Веста культін бастаған, оның үйін және ғибадатханасын, сондай-ақ Регияны қаланың алғашқы патша сарайы ретінде салған делінеді. Кейіннен Тулл Хостилий (б.з.д. 673–642 жж.) Сенаттың Сабин қақтығысы болған жерде жиналатын ескі этрус ғибадатханасының айналасын Комитиуммен қоршады. Ол сол ғибадатхананы Сенаттың ескі этрус үйінен жақын жерде орналасқан Курия Хостилияға айналдырды. Б.з.д. 600 жылы Тарквиний Приск бұл аймақты алғаш рет таспен төседі.

Археологиялық дерек

Бастапқыда төмен жатқан, шөптесін ылғалды жер болған Форум, б.з.д. VII ғасырда Клоака Максиманың алғашқы құрылыстарымен (Тибр өзеніне құятын үлкен жабық кәріз жүйесі) бірге кептірілді, екі төбенің арасына адамдар қоныстануы көбейгенде. Археологиялық деректерге сүйенсек, б.з.д. VII ғасырдың соңында Форумның жер деңгейі нашар дренаж мәселелерін шешу және тас төселген аумаққа негіз салу үшін кейбір жерлерде айтарлықтай көтерілді. Б.з.д. VII ғасырдың ортасында Via Sacra бойындағы сабан мен ағаш үйлер бұзылып, олардың орнына тікбұрышты тас ғимараттар салына бастады. Вулканал аймағында жиналған ең көне материалдар б.з.д. VIII ғасырдың екінші жартысына жатсады деп саналады. Римдіктер бұл жерлердің ежелгі тарихын білген көрінеді: Комитиум мен Вулканалдың негізін Ромулдың өзі салған, ал жақын жердегі алғашқы Курия (сенат үйі) Тулл Хостилийге тиесілі. Форумның батыс жағында Вестальдар үйі мен Веста ғибадатханасының жанындағы қазба жұмыстары б.з.д. VII ғасырға жататын маңызды ғимараттарды ашты. Археологтар оларды Регияның (патшалар үйі), Вестальдар үйінің және Домус Публиканың (pontifex maximus ресми резиденциясы) алғашқы кезеңдері деп анықтады. Форумның дамуы б.з.д. VII ғасырдың соңғы тоқсанында күшейді, көптеген өзгерістер б.з.д. 625-600 жылдар аралығында болды. Археологиялық тұрғыдан алғанда, б.з.д. VI ғасырда Форумның дамуына көптеген дәлелдер бар: төселген жердің бөліктері табылды және осы аймақтан табылган теракотты безендірулердің көптеген фрагменттері Форумның айналасындағы құрылыстардың күрделенгені мен әсемделгенін көрсетеді.

Рим Республикасы

Республика кезеңінде Комитиум қаладағы барлық сот және саяси өмірдің орталық орны болды. Алайда, үлкен жиналыс орнын құру үшін Сенат Комитиум мен Веста ғибадатханасы арасындағы ашық аумақты сатып алу арқылы кеңейте бастады. Бірнеше консулдың құрылыс жобалары Комитиумға және оған іргелес орталық алаңға жаңадан төселді, осылайша Форум қалыптасты. Б.з.б. V ғасырда салынған алғашқы ғибадатханалар: Сатурн ғибадатханасы (б.з.б. 497 ж.) және Кастор мен Поллюкс ғибадатханасы (б.з.б. 484 ж.) болды. Келесі ғасырда Конкорд ғибадатханасы салынды, мүмкін, әскери қолбасшы және мемлекет қайраткері Маркус Фурий Камилл салған. Ұзақ жылдар бойы қалыптасқан дәстүр бойынша, рострадан – бастапқыда Сенат үйіне қарайтын биік тұғырдан – сөйлеуші саясаткерлер мен элитаға арқасын бұрып, Форумға жиналған халыққа сөз сөйлейтін. Трибун Гай Лициний (б.з.б. 361 ж. консул) элитадан Форумға қарай бұрылған алғашқы адам болды, бұл әрекет екі ғасырдан кейін Гай Гракх тарапынан қайталанды. Осылайша locus popularis дәстүрі қалыптасты, онда тіпті жас дворяндар да рострадан халыққа сөйлеуге міндетті болды. Гракхқа ежелгі Римдегі mos maiorum ("аталардың дәстүрі") бұзғаны үшін (немесе айыпталып) есеп берілді. Б.з.б. 318 жылы цензор болып тағайындалған Гай Маний Форум маңындағы ғимараттарға балкондар қосты, олар оның құрметіне маэниана деп аталды, осы арқылы көрермендер уақытша ағаш ареналарда өткізілетін ойындарды жақсырақ көре алатын болды. Трибуналардың орындықтары да Рим форумына орналастырылды. Алдымен олар Сенат үйінің жанында тұрды, ал Кейінгі Рим Республикасы кезеңінде Порция базиликасының алдына орналастырылды. Алғашқы базиликалар (үлкен, дөңгелек залдар) б.з.б. 184 жылы Маркус Порций Като тарапынан Форумға енгізілді, осылайша осы орынды "монументальдеу" процесі басталды. Фулвия базиликасы б.з.б. 179 жылы Форум алаңының солтүстік жағында ашылды. (Ол бірнеше рет қайта жаңартылып, аты өзгертілді: Basilica Fulvia et Aemilia, Basilica Paulli, Basilica Aemilia). Тоғыз жылдан кейін оңтүстік жағында Семпрония базиликасы ашылды. Комитиумнан мұраға қалған көптеген дәстүрлер, мысалы, халық жиналыстары, асыл тектілердің қоштасу рәсімдері және ойындар Форумға көшірілді. Қызығы, осы төселген деңгей мың жылдан астам уақыт бойы дерлік өзгеріссіз сақталды: кем дегенде 1084 жылы Роберт Гискард пен оның норманндарының Римді тонауына дейін, содан кейін салдарынан қалдықтар жинақтала бастады. Б.з.б. 78 жылы сол жылдың консулдары М. Эмилий Лепид пен К. Лутаций Катулдың бұйрығымен Капитолий төбесіндегі Форумның соңында зор Tabularium (Мемлекеттік архив) салынды. Б.з.б. 63 жылы Цицерон Форумда (Конкорд ғибадатханасында) заговорщик Катилиннің серіктерін айыптаған танымал сөзін сөйледі, оның кең залы кейде сенаторлардың кездесу орны ретінде қолданылды. Үкім шығарылғаннан кейін олар Туллианға, ежелгі римдіктердің жалғыз белгілі мемлекеттік түрмесіне, өлім жазасына жіберілді. Уақыт өте келе Комитиум үнемі кеңейіп жатқан Курияға және Юлий Цезарьдің өлімінен бұрынғы (б.з.б. 44 ж.) қайта құрылымдауларына жоғалып кетті. Сол жылы Форумда екі маңызды оқиға болды, бұл жерде болған ең әйгілі оқиғалардың бірі: Марк Антонийдің Цезарь үшін айтқан жерлеу сөзі (Шекспирдің танымал пьесасында бейнеленген) жартылай аяқталған спикер платформасынан, Жаңа Рострадан жеткізілді, ал Цезарьдің денесі Ространың қарсы жағындағы орында өртеліп, оның үстіне оның үлкен немересі Октавиус (Август) салған Цезарьдің құдайланған ғибадатханасы орнатылды. Екі жылдан кейін Марк Антоний өзінің жауы Цицеронның кесілген басын және оң қолын Рострада көпшілікке көрсету арқылы оның беделін арттырды.

Рим империясы

Юлий Цезарь қайтыс болғаннан кейін және одан кейінгі азаматтық соғыс аяқталған соң, Август өзінің үлкен ағасының бастаған ісін аяқтады және Форумға түпкілікті бейне берді. Бұл алаңның оңтүстік-шығыс жағын қамтыды, онда ол Цезарь ғибадатханасын және Август аркасын салды (екеуі де б.з.б. 29 жылы). Цезарь ғибадатханасы Цезарьдің өртеу ошағы мен Регия арасында орналастырылды. Ғибадатхананың орналасуы және жақын орналасқан құрылыстардың қайта жаңартылуы Цезарь форумына ұқсас, жақсы ұйымдасқан құрылымға әкелді. Форум 69 жылы рим императорының қаза табуына куә болды: Гальба көтерілісшілермен кездесу үшін сарайдан аттанды, бірақ денсаулығы нашар болғандықтан, оны паланкинмен тасымалдауға мәжбүр болды. Ол Форумдағы Лакус Курций жанында өзінің қарсыласы Отонның кавалериясымен кездесті және сол жерде қаза тапты. Осы ерте империялық дәуірде экономикалық және сот істерінің көп бөлігі Форумнан солтүстікке қарай, ірі әрі сәнді құрылыстарға көшті. Траян форумы салынғаннан кейін (б.з. 110 жылы) бұл қызметтер Базилика Ульпияға ауысты. Форумның солтүстік-батыс жағында, Капитолий төбесінің етегіне жақын және ескі, жоғалып бара жатқан Комициумға іргелес Септимий Севердің ақ мәрмәр аркасы орналасқан. Ол 203 жылы император Септимий Север мен оның екі ұлының Песценний Нигерге қарсы парфяндық жеңістерін еске алу үшін салынды және бүгінге дейін ең танымал ескерткіштердің бірі болып табылады. Арка Форумның орталық бөлігін жапты. Парфяндықтарға қарсы римдік жеңістен кейін салынған Август аркасынан басқа, ол Форумдағы жалғыз триумф аркасы. Император Диоклетиан (284–305 жж. билік еткен) Римнің қалалық инфрақұрылымын салған соңғы ұлы құрылысшы болды және ол Форумды өз бағдарламасынан шығармады. Оның заманында Форум құрметті ескерткіштермен тым толып кеткен. Ол оны жаңартты және қайта ұйымдастырды, Сатурн ғибадатханасын, Веста ғибадатханасын және Юлия Куриясын қайта салды. Соңғысы Римдегі тетрархиялық құрылыстың ең жақсы сақталған мысалы. Ол сонымен қатар Форумның екі шетіндегі ространы қайта жаңартып, бағаналар қосты. Бұл Форумға саяси маңыздылықты қайтаруға көмектесті, шамамен екі ғасырдан кейін Батыс Рим империясы құлағанша.

Орта ғасырлар

Батыс Рим империясының құлдырауынан кейін және Византия / Шығыс Рим империясы мен Италиядағы Остготтар арасындағы Готика соғыстарынан соң, Рим қаласының көп бөлігі аштықтан, соғыстардан және биліктің жоқтығынан қирады. Рим халқының саны жүздеген мыңнан он мыңға дейін азайды, өйткені елді мекендер өзенге қарай тарылып, форумнан көптеп бас тартты. Форумды (және Палатин құрылыстарын) сақтап қалуға күшті күш-жігер жұмсалды, және бұл белгілі бір табысқа жетті. VI ғасырда Форумдағы ескі ғимараттардың кейбіреулері христиан шіркеулеріне айнала бастады. 608 жылдың 1 тамызында Ространың алдына Фокастың бағанасы, римдік монументалды бағана орнатылып, Шығыс Рим императоры Фокастың құрметіне арналды немесе қайта арналды. Бұл Форумға соңғы монументалды қосым болды. 663 жылы қалаға келген император Констанс II монументалды ғимараттардың қорғасын шатырларын алып тастады, бұл құрылыстарды ауа райының әсеріне ұшыратып, олардың нашарлауын жылдамдатты. VIII ғасырға қарай, бүкіл кеңістік христиан шіркеулерімен қоршалды, олар тасталған және қираған ғибадатханалардың орнын иеленді. VIII ғасырға жататын Айнзидельн саяхатының анонимді есебінде Форумның сол кезде бұзыла бастағаны айтылады. Орта ғасырларда Рим форумының естелігі сақталғанымен, оның ескерткіштері көбінесе қираған қалдықтардың астында жатыр, ал оның орналасқан жері "Campo Vaccino" немесе "мал жайылымы" деп белгіленді. 1367 жылы Папа Урбан V Авиньоннан оралғаннан кейін, ежелгі ескерткіштерге қызығушылық жаңадан артып, бір жағынан олардың моральдық сабақтары үшін, екінші жағынан Римде ұзақ үзілістен кейін салынып жатқан жаңа ғимараттар үшін тас карьері ретінде пайдаланылды.

Қайта өрлеу дәуірі

Рим форумы итальяндық Ренессанс кезінде, әсіресе 1540 және 1550 жылдар аралығында, Рим папасы Павел III оны жаңа Санкт-Петер базиликасын салу үшін материал алу үшін қарқынды пайдаланған кезде, ең ауыр зардаптарды көріп өтті. Осыған дейін, 1536 жылы, Киелі Рим императоры Карл V Солтүстік Африкадағы Тунис қаласын бағындырғаннан кейін Римде жеңіс шеруін өткізді. Форумды ежелгі Рим жеңісінің салтанатын еліктеуге арналған процессияға дайындау үшін, паптық биліктер ортағасырлық көптеген құрылыстарды бұзып, ежелгі ескерткіштерді ашып көрсету және жақсырақ көрсету үшін жұмыстар жүргізді. Бұл үшін 200-ге жуық үй мен бірнеше шіркеуді тазалау, Тит және Септимий Севердің аркаларының астынан өту үшін жаңа "Via Sacra" қазу және олардың негіздерін ашу үшін ең маңызды ескерткіштерді қазу қажет болды. 1425 жылы папа Мартин V қаладағы жағдайды жақсарту және қайта құру науқанын бастау туралы паптық бұйрық шығарды. Осының нәтижесінде құрылыс материалдарына сұраныс күрт өсті, бұл Форумды тас пен мәрмәр алуға ыңғайлы карьерге айналдырды. Римнің азаматтық үкіметі құрылған 12 ғасырдан бері форумның қираған жерлерін қорғау жауапкершілігі Консерваторлардың билігіндегі maestri di strade-ге жүктелді. Тарихи тұрғысынан алғанда, маэстри мен Консерваторлар Римнің ежелгі мұрасын сақтаушылар деп санап, Форумдағы қираған жерлерді одан әрі жойылудан қорғауға белсенділік танытты, бірақ 15 ғасырда Папалық осы құқықтарға біртіндеп қол сұқты. 1425 жылғы бұйрық маэстрилердің қираған жерлерді қорғаудағы өкілеттіктерін күшейтті, бірақ паптық билікті беру арқылы Ватикан маэстрилерді өз бақылауына алды және Консерваторлардың тәуелсіздігінен айырды. 15 ғасырда Ватикан белгілі бір участақтарды немесе құрылыстарды қазуға рұқсат беретін қазба лицензияларын беруді күшейтті. 1452 жылы папа Николай V маэстрилердің өздері қазба лицензияларын беру құқығын жойды, бұл құқықты Ватиканға қосты. Сол кезден бастап Римде мұндай лицензияларды беруге екі орган ғана құқылы болды: Ватикан және Консерваторлар. Бұл екіұстама, бір-бірімен байланысты билік 1462 жылы папа Пий II-нің бұйрығымен мойындалды. Осы билік аумағындағы даулар аясында форумдағы қираған жерлер көбірек пайдаланылып, тозығырақ болды. 1426 жылы паптық лицензия "Templum Canapare" деп аталатын құрылыстың негізін әкке айналдыру үшін бұзуға рұқсат берді, бірақ қазылған тастың жартысы Апостольдық камерамен (Папалық қазынасымен) бөлісу шартымен. Родольфо Ланчани бұл құрылысты Basilica Julia деп атады, бірақ бұл атау Форумның батыс бөлігіндегі кез келген құрылысқа қатысты болуы мүмкін, оны көбінесе Canapare немесе Cannapara деп атады. 1431 және 1462 жылдар аралығында Сенат үйі мен Цезарь форумының арасындағы үлкен травертин қабырғасы Евгений IV папасының шешімімен бұзылды, содан кейін Templum Sacrae Urbis (1461–1462), Венера және Рим ғибадатханасы (1450) және Вестальдар үйі (1499) паптық лицензия бойынша бұзылды. Форумдағы ең ауыр қирату Павел III кезінде болды, ол 1540 жылы бұрынғы қазба лицензияларын жойды және форумды жаңа Санкт-Петер базиликасының матасының өкілдерінің толық бақылауына алды, олар бұл жерді тас пен мәрмәр алу үшін пайдаланды. Бұзудың және олардың материалдарын әкке айналдырудың құрбаны болған ескерткіштерге Август аркасының қалдықтары, Цезарь ғибадатханасы, Антонин және Фаустина ғибадатханасының бөліктері, Веста ғибадатханасы, Кастор мен Поллюкс ғибадатханасының баспалдақтары мен негізі және Регия кірді. Консерваторлар өздерінің мұраларын жойғанын сезініп, қарсылық білдірді және бір рет Папа Григорий XIII-ке (1572–1585) форумдағы Санкт-Петерс фабрикасына берілген лицензияны қоса алғанда, материалдарды алуға барлық лицензияларды жою туралы өтініш жасады, бірақ нәтиже болмады.

Қазба және сақтау

1803 жылы Септимий Север аркасының қиындыларын тазарта бастаған Карло Феяның қазба жұмыстары Форумды тазалаудың басталуын белгіледі. 1898 жылы Италия үкіметі, Мемлекеттік білім министрі доктор Бачелли басшылығымен, қазба жұмыстарын ресми түрде бастады. 1898 жылғы қалпына келтірудің үш негізгі мақсаты болды: Форумдағы бастапқы орналасқан жерлеріне бұрыннан бөлінген бағаналардың, негіздердің және кәріздердің фрагменттерін орнату, қолданыстағы құрылымдарға зақым келтірмей Форумның ең төменгі деңгейіне жете алу және Сенат үйі мен Эмилия базиликасымен қатар жартылай қазылған құрылымдарды анықтау. Бұл мемлекеттік қаржыландырылған қазба жұмыстарын доктор Джакомо Бони 1925 жылы қайтыс болғанға дейін басқарды, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жұмыс қысқа уақытқа тоқтатылды. 2008 жылы қатты жаңбырлар Римдегі Лапис Нигер үстіндегі "Қара тас" мәрмәрін ұстап тұрған қазіргі бетон қаптамасына құрылымдық зақым келтірді. Форумдағы қазба жұмыстары жалғасуда, 2009 жылдан бері Форумда жұмыс істейтін археологтардың жаңа жаңалықтары Римнің нақты жасы туралы сұрақтар тудыруда. Соңғы жаңалықтардың бірі – Лапис Нигер маңындағы жер асты суларынан суды бағыттайтын туфтан жасалған қабырға. Қабырғаның маңынан табылған керамика және тағам қалдықтары археологтарға қабырғаның құрылысын б.з.д. 8-9 ғасырларға датеуге мүмкіндік берді, бұл Римнің негізі қаланған дәстүрлі мерзімге дейін бір ғасырдан астам уақыт бұрынғы кезең. 2020 жылы итальяндық археологтар б.з.д. 6 ғасырға жататын саркофаг пен дөңгелек тәрізді алтарь тапты. Сарабгерлер бұл Римнің аңызға толы негізін қалаушы Ромулға арналған ескерткіш қабір ме, жоқ па, деген мәселеде келісе алмай отыр.

Сатурн ғибадатханасы

Сатурн ғибадатханасы Рим форумындағы ең маңызды ғимараттардың бірі болды. Ғибадатхананың қашан салынғаны туралы көп мәлімет жоқ, себебі алғашқы ғибадатхана IV ғасырдың басында галлдар тарапынан өртеліп кеткен деп есептеледі. Дегенмен, ол б.з.б. 42 жылы Мунаций Планк тарапынан қайта салынғаны белгілі. Қалған сегіз бағана – осы сұлу ғибадатхананың жалғыз қалдығы. Нақты аяқталу күні белгісіз болғамен, ол Форумдағы ең көне ғимараттардың бірі саналады. Алғашқыда ғибадатхана Юпитер құдайына арналып салынбақ болған, бірақ оның орнына Сатурн орнатылды; тарихшылар мұның себебін білмейді. Бұл ғибадатхана тек діни амалдар үшін ғана емес, Рим қоғамы үшін банк ретінде де пайдаланылды. Ғибадатхана Форумда Конкорд, Веста, Кастор және Поллукс ғибадатханаларымен бірге орналасқан болатын. Әрбір ғибадатхананың алдында діни орындарға құрбандық шалу және рәсімдер өткізілді. Бұл амалдар ғибадатханаға кіретін және пайдаланатын адамдарға сәттілік әкелу үшін жасалған. Сатурн ғибадатханасы банк қызметін атқарғандықтан және Сатурн Алтын ғасырдың құдайы болғандықтан, онда қаржылық жетістікке жету үмітімен құрбандықтар шалынды. Ғибадатхананың ішінде көпшілікке және жеке тұлғаларға арналған бірнеше сақтау орындары болды. Сонымен қатар, ғибадатхананың бір бөлігі қоғамдық сөздер мен құрбандықтардан кейін өткізілетін тойларға арналған.

Өнер саласында

XVII ғасырдан XIX ғасырға дейін Рим форумы Римде білім алған көптеген суретшілер мен сәулетшілердің эскиздер салуға арналған орны болды. Солтүстік суретшілері жасаған көптеген туындылардың назар аударуы жергілікті тұрғындардың "Кампо Вакцино" немесе "мал жайылымы" деп атаған Рим форумының қазіргі күйіне шолу жасауға бағытталған. Клод Лорреннің 1636 жылғы "Кампо Вакцино" картинасы Форумдағы ғимараттардың шөгінділер астында қаншалықты көмілгенін көрсетеді. Белгілі британдық суретші Дж.М.У. Тернер 1839 жылы қалаға жасаған соңғы сапарынан кейін "Қазіргі Рим – Кампо Вакцино" картинасын салған. Рим форумы ғасырлар бойы суретшілерге шабыт көзі болып келген. Әсіресе, Джованни Баттиста Пиранезидің 135 гравюрадан тұратын "Vedute di Roma" ("Рим көріністері") жинағын жасауы ерекше аталады, онда Форум маңызды орын алған. (Пиранезидің суреттерінде бейнеленген көптеген нысандар қазір жойылып кеткен.) Форумның тағы бір белгілі суретшілері – Каналетто, Мартен ван Хеемскерк, Пирро Лигорио, Джованни Паоло Панини және Губерт Роберт.