Кіріспе
Словениялық ғалым Зигмунд Зоис Фрайхерр фон Эдельштейн, көбінесе Зигмунд Зоис деп аталады (, бұрын Cojs немесе Cojz деп словеншелендірілген; ) (23 қараша 1747 – 10 қараша 1819) – Карниола ақсұлуы, табиғатты зерттеуші ғалым және өнерді қолдаушы. Ол Габсбург Австриясының словен жерлеріндегі Ағарту дәуірінің ең ықпалды тұлғаларының бірі саналады.
Sigmund Zois Freiherr von Edelstein, usually referred as Sigmund Zois (, formerly Slovenized as Cojs or Cojz; ) (23 November 1747 – 10 November 1819) was a Carniolan nobleman, natural scientist and patron of the arts. He is considered one of the most influential figures of the Enlightenment Era in the Slovene Lands of Habsburg Austria.
Отбасы
Зигмундтың әкесі Микеланджело Зоис (1694–1777) Ломбардиядан Люблянаға көшіп келген саудагер болған, ол темір саудасымен айналысып, шахталарды иелену арқылы қоршаған байлыққа ие болды. Оның екінші некесі Карниола ақсүйек әйелінен, Каппус (немесе Капус) фон Пихельштейн әулетінен болды; ол 1739 жылы дворяндыққа ие болды және 1760 жылы барондық атаққа қол жеткізді. Ол Карниола және Карст жазығында кең иеліктерге ие болды, ал Зигмунд әкесінің сарайларының бірінде, Триесте дүниеге келді. Зоистің анасының тарапынан шыққан Карниола ақсүйек отбасы Каппус фон Пихельштейн ғасырлар бойы Үстіңгі Карниоладағы Камна-Горицада тұрған, өте табысты отбасы болды, онда олар орта ғасырдың соңынан бері, мүмкін 12 ғасырдан бастап темір құю зауыты мен темір кеніне ие болды. Маркус Антониус Каппус фон Пихельштейн (1657–1717) Сонорада иезуит миссионері ретінде жұмыс істеді. Ол сол жерден Венадағы достарына және Карниоладағы туыстарына хаттар жазды. Бұл хаттарда ол Аризона мен Калифорниядағы зерттеу экспедицияларының жаңалықтарын, тұрмыс жағдайларын, климатты және басқа да егжей-тегжейлі мәліметтерді сипаттады. Маркус Антонийдің сіңілі баласы Каролус Иосиф Каппус фон Пихельштейн 1693 жылы Люблянада, Италиядағы ұқсас академиялар үлгісінде құрылған Academia Operosorum мүшесі болды. Владимир Каппус фон Пихельштейн (1885–1943), словен жазушысы және баспагері де осы Каппус әулетінен шыққан. Ол 1943 жылдың мамыр айында коммунистік партизандар тарапынан қаза табады.
Білім
Бірнеше жеке мектепте оқығаннан кейін Зигмунд Зоис Модена герцогтығындағы Реджио қаласына көшіп, білімін жалғастырды. Ол саяхаттауды және жаңа адамдармен танысуды ұнатты. Бірақ, көп ұзамай, оның өмірі подагра ауруымен үзіліп, қалған өмірі бойы осы аурудан зардап шекті. Люблянаға отбасылық істерге көмектесу үшін оралғаннан кейін, ол Габриэль Грубер мен Джузеппе Маффеиден табиғаттану ғылымдарын оқыды және 1777 жылы әкесінен мұра алды. Өзінің экономикалық мекемелерін басқаруды туысына тапсырып, ол ғылымға үлкен қызығушылық танытты және 1773 жылдан 1787 жылға дейін Люблянада анатомиядан сабақ берген Балтазар Хаке және сол заманғы бірнеше словен зиялыларымен кездесе бастады.
Зои шеңбері
1780-ші жылдардың басында Люблянадағы оның үйі словен ағартушылығының ортасындағы либералдық зиялылардың даму орталығына айналды. Юрий Япель мен Блаж Кумердей (екіуі де словен тілінде Киелі кітапты жариялады), Антон Томаш Линхарт, Валентин Водник (1793 жылдан) және Йерней Копитар (1803 жылдан) “Зоис шеңбері” деп белгілі болған топтың ең көрнекті мүшелері болды. Зоис олардың меценаты болды, оларға кеңес берді және мәдени және ғылыми ізденістеріне қажетті қаржылық қолдау көрсетті, осылайша словен ағартушылығының орталық тұлғасына айналды. Ол деист болды және оның көзқарастары рационалды және эмпирикалық сипатта болды. Дегенмен, ол Француз революциясына күшті қарсылық көрсетті және Леопольд II-нің орташа ағартушылық конституционализмін қолдады. Люблянада Зоис жолдар салуды, ботаникалық бақтың құрылуын және (неміс тіліндегі) театрдың (оның ірі акционері болған) ашылуын бастады және демеушілік етті, сондай-ақ лицей кітапханасын кеңейтті. Оның ғылымға деген үлкен құлшыны, 1783 жылы көтеріліс ұйымдастырған және Зоистің басқарушылары тарапынан қысымға ұшыраған оның иеліктеріндегі шаруалардың қажеттіліктерін назарға алмауымен қарама-қайшы болды. Тек Француз революциясынан кейін ғана ол өзінің мүліктері үшін қорқып, өзінің поддандыларына қатысты міндеттемелерді бұйырды. 1784 жылы Зоисті француз геологы және минералогі Деодат Гратет де Доломию зиярат етті. 1797 жылдан бастап Зигмунд Зоис коляскада отырып, Люблянадағы үйінен шыққан жоқ. Зигмунд Зоистің әдеби шығармаларының сапасы шамалы және ықпалы аз болды, олар операға арналған ариялардан халық музыкасына арналған өлеңдерге дейін әртүрлі әдеби формалар мен жанрларды қамтиды, бірақ оның туындыларының көп бөлігі сақталмаған болуы мүмкін. Готфрид Август Бургердің “Ленор” поэмасын аудару толық сәтсіздік деп есептелді, ал Зоис кейіннен словен тілінің мұндай әдеби жетістікке жете алмайтындай “өте орташа және кедір-бұдыр” екеніне келді. Оның бұл тұжырымын бірнеше онжылдықтан кейін сол поэманың күрделі және ерекше аудармасын жасаған Франс Прешерен жоққа шығарды. Зоис сонымен қатар словен әдеби сынның негізін қалаушысы ретінде қарастырылады, оның көптеген әдеби шолулары Валентин Водникпен хат алмасуында кездеседі. Өз заманының ең бай карниолдықтарының бірі саналған Зоис Люблянада қайтыс болды. Оның жерлеу рәсіміне көптеген адамдар қатысты; бүгінгі күнге дейін ол қалада өткен ең ірі жерлеу рәсімдерінің бірі болып саналады, сондай-ақ 1912 жылы Антон Ашкердің және 1917 жылы Янез Евангелист Крекке жасалған жерлеу рәсімдерімен бірге.
Ғылыми және жинақтау жұмыстары
Зоис ең алдымен минералог және геолог ретінде танымал болды. 1795 жылы ол Триглав тауының маңындағы аймақтарды зерттеу үшін екі экспедиция ұйымдастырды. 1805 жылы Абрахам Готтлоб Вернер зоизит минералын сипаттап, оны Зоистің құрметіне атады, ол Каринтиядағы Сауальпеден оған минерал үлгілерін жіберген болатын. Оның минералдар коллекциясы (шамамен 5000 дана) Словения Табиғи тарих мұражайында сақтаулы. Ол сонымен қатар ботаника және зоология салаларымен да айналысты. Оның орнитологиялық еңбектері, әсіресе "Nomenclatura carniolica" еңбегі, Карниола аймағында мекендейтін көптеген құстардың словен тіліндегі атауларының алғашқы тізімін қамтиды және словен орнитологиялық номенклатурасының негізін қалады. Ол өзінің ағасы, ботаник Карл Зоистің жұмысын қолдады, ол басқа нәрселермен қатар, бұрын белгісіз болған Карниола гүлін – Campanula zoysii-ді ашқан.