Ливияның оазис қаласы Мурзук тарихы

Кіріспе

Ливияның оңтүстік-батысындағы Мурзук қаласы (Мурзук, Мурзук, Мурзук немесе Мерзук) – Ливияның оңтүстік-батысындағы Феззан аймағындағы Мурзук ауданының орталығы және оазис. Ол Мурзук шөлінің солтүстік жиегінде, Сахара шөлінің бір бөлігі болып табылатын, құмды төбелерден (ергтерден) тұратын өте құрғақ аймақта орналасқан.

Тарих

Мурзук Сахара шөлінің солтүстік-оңтүстік сауда жолындағы аялдама ретінде қызмет еткен оазистің айналасында дамыды. Б.з.б. 5 ғасырдан б.з. 5 ғасырына дейін Марзук – Гармантия империясының мекені болды, бұл қала-мемлекет картагиндермен және кейіннен Рим империясымен, сондай-ақ Батыс және Орталық Африканың Сахель мемлекеттері арасындағы Транссахар сауда жолдарын басқарды. 1300 жылы бұл аймақты Канем империясы биледі. Гельмут Кантердің сөзіне сәйкес, 1310 жылы марокколық тайпа бұл аймақты басып алып, Мурзукты өз сұлтандығының астанасы етіп жариялады. Сол кезде салынған қамал қазір қираған күйде. Осман билігі тұсында (1578–1912) Мурзук кейде Феззанның астанасы болды және ұзақ жылдар бойы гүлденді. Қаланың ірі бекінісі болды және ол «Сахараның Парижі» деп аталды. Осман әскері әдетте онда гарнизон ұстады, бірақ жергілікті билік Феззан сұлтанының қолында болды. 19 ғасырдың басында Мурзук Чад көлін және аңызға айналған Тимбуктуды іздеу үшін жасалған көптеген британдық экспедициялардың бастапқы нүктесі болды. 1822 жылы Денхам, Оудни және Клэппертон экспедициясы Триполиден Мурзукқа келді, онда олар оңтүстікке қарайғы саяхаты үшін қорғау және жабдық алуға тырысты. Көптеген британдық саяхатшылар қаланы денсаулыққа зиянды деп есептеді, көптеген адамдар ауруға шалдықты, кейбіреулері қайтыс болды, ал қалғандары Триполиге қайта оралуға мәжбүр болды. Джеймс Ричардсонның айтуынша: «26 ақпан (1846). Мен енді өзімді аурудан жазылғанмын деп есептеймін. Бастапқыда адамдар Мурзук қызуы туралы көп айтқандықтан, менде ол болуы керек деп ойладым. Бұл жерге келген еуропалықтардың үштен екісі дерлік қызуға шалдығады. Мен түріктер туралы айтып отырмын. Ол көбінесе ыстық және суық ауа райының басында, яғни мамыр және қараша айларында шабуылдайды. Мурзук Африканың көптеген жерлері сияқты, «Блад Эльхема», яғни қызбаның елі деп аталады». 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында дәстүрлі сауда жолдарын заманауи көлік құралдары алмастырғандықтан қаланың маңызы төмендеді. 1912 жылы Османдықтар Феззанды және Ливиядағы қалған аумақтарын Итальян-Түрік соғысынан кейін итальяндықтарға өткізді. Мурзук Италияның Ливиядағы колониясының бір бөлігіне айналды, бірақ 1914 жылға дейін итальяндықтар қаланы толық бақылауға алмады. 1941 жылдың 11 қаңтарында, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мурзук пен оның шағын итальяндық әуе базасы британдық ұзақ қашықтықты шөл тобының 70 шамасындағы сарбаздары мен Чадтан келген бірнеше еркін француз сарбаздарының шабуылына ұшырады. Бұрынғы Осман қамалында бекінген итальяндық гарнизон соңынан шабуылшыларға бас берді, ал жақын маңдағы әуе базасындағы ұшақтар мен құрылыстар қиратылды. Британдықтар мен еркін француз сарбаздары кейін гарнизонды босатып, оларды одақтас желілеріне қайтару үшін көліктері мен азық-түлігі жетпегендіктен, тұтқындарды босатты. 1960 жылы Мурзук қаласында 7 мың адам тұрды. 2019 жылдың 22 ақпанында Бенгазидің бас қолбасшылығы Мурзукты генерал Халифа Хафтарға адал күштердің басып алғанын хабарлады. 2020 жылдың 4 тамызында Ливия Ұлттық Армиясы Мурзукте өткен тойға жасаған әуе шабуылынан 43 адам қаза тауып, 60 адам жарақат алды.

Murzuk developed around an oasis which served as a stop on the north south trade route across the Sahara Desert. From the 5th century BC to the 5th century AD, Marzuk was home to the Garamantian Empire, a city state which operated the Trans Saharan trade routes between the Carthaginians—and later the Roman Empire—and the Sahelian states of West and Central Africa. By 1300, the area was ruled by the Kanem Empire. According to Helmuth Kanter, a Moroccan tribe overran the area in 1310 and established Murzuk as the capital of their sultanate. The fortress, now in ruins, was built around this time. Under Ottoman rule (1578–1912) Murzuk was at times the capital of Fezzan, and enjoyed a long period of prosperity. The town had a major fort, and was termed the "Paris of the Sahara". The Ottoman army usually maintained a garrison there, but local control remained in the hands of the Sultan of Fezzan. In the early nineteenth century, Murzuk served as the jumping off point for multiple British expeditions in search of Lake Chad and the legendary Timbuktu. The 1822 Denham, Oudney and Clapperton expedition traveled from Tripoli to Murzuk, where they attempted to obtain protection and supplies for their journey south. The town was considered unhealthy by many British explorers and led to illness for many, killing some and forcing others back to Tripoli. According to James Richardson: "Feb 26th (1846). I must now consider myself recovered from indisposition. At first, people talked so much about Mourzuk fever that I thought I must have it as a matter of course Three fourths of the Europeans who come here invariably have the fever. I speak of the Turks. It attacks them principally in the beginning of the hot, and cold, weather, or in May and November. Mourzuk is emphatically called, like many places of Africa, Blad Elhemah, country of fever." The town declined in importance as modern transportation replaced traditional trade routes in the late 19th and 20th centuries. The Ottomans ceded Fezzan, along with the rest of their Libyan territories, to the Italians in 1912, following the Italo Turkish War. Murzuk became part of colonial Italian Libya, although the town was not actually occupied by the Italians until 1914. On 11 January 1941, during the Second World War, Murzuk and its small Italian airbase were the target of a raid by about 70 men of the British Long Range Desert Group and a handful of Free French soldiers from Chad. A small Italian garrison holed up in the old Ottoman fort eventually surrendered to the attackers, and the planes and facilities at the nearby airbase were destroyed. The British and Free French then withdrew, setting the garrison free, as they didn't have the transport or rations to carry the prisoners back to allied lines. In 1960 Murzuk had a population of 7,000 residents. On 22 February 2019 it was reported by the Benghazi General Command that Murzuk had been captured by forces loyal to General Khalifa Haftar. On 4 August 2020, an airstrike by the Libyan National Army against a wedding in Murzuk killed 43 people and injured 60.

Климат

Мурзуқтың ыстық шөлді климаты (Кёппен климаттық жіктелімі BWh) Сахара шөлінің ортасында жатқан Ливияның Феззан аймағына тән. Жазда үш ай бойы (маусым, шілде, тамыз) орташа ең жоғары температура 40°C (104°F) жоғары болады, ал жылдың ең суық айында орташа ең жоғары температура 19°C (66.2°F) жоғары сақталады. Қысқы күндер өте жылы, күннөлді және құрғақ болады. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 7 мм (0.32 дюйм) құрайды, бұл оны Жер бетіндегі ең құрғақ жерлердің біріне айналдырады. Аспан жыл бойы әрқашан ашық және жарқырап тұрады.

Мәдениет

2013 жылы Ливиядағы тұңғыш Тубу ұлттық фестивалі Мурзук қаласында өтті. Қалада жыл сайын мәдени фестиваль ұйымдастырылады, бірақ 2014 жылы қауіпсіздік жағдайына байланысты оның өткізілуі кейінге шегерілді. 2013 жылы қалада екі жаңа мәдени орталық ашылды, ал тағы алтысы құрылысын аяқтауға жақын екені хабарланды. 2003 жылы Мурзук муниципалитетінде 68 білім беру мекемесі, 1277 сынып және 3009 мұғалім жұмыс істеді.