Кіріспе

1870 жылы Плоештіде Румыния монархиясына қарсы көтеріліс

Плоешті Республикасы (Republica de la Ploiești) – 1870 жылдың 8 тамызында Румынияның Плоешти қаласында румын монархиясына қарсы болған көтеріліс.

Өмірбаян

Плоеști Республикасы – 1870 жылдың 8 тамызындағы қозғалыстың атауы, ол Румыния аумағында 19 ғасырдағы соңғы үлкен төңкеріс әрекеті немесе 1848 жылғы төңкерістің соңғы толқыны деп есептеледі. 1989 жылға дейінгі румын тарихнамасында бұл қозғалыс династияға қарсы бағытталған деп саналды. Плоеști және басқа жерлердегі румын либералдық радикалдары елдің жаңа билеушісі, Гогенцоллерн-Зигмаринген әулетінің князі Карольге (болашақ Румыния королі) қарсы болды және 1866 жылғы Конституциямен орнатылған монархияны республикамен алмастыруды қалады. Басты аргумент – монарх пен консерваторлар арасындағы одақты тоқтату (бұл либералдарды үкіметтен тиімді түрде шеттетуге әкелді). Көптеген либералдар «құрылтай коалициясын» құруға көмектессе де (ол 22 ақпанда Александру Иоан Кузаны құлатты), Карольдің саясатына деген терең наразылық, оның Пруссиямен байланысты шет елдік болып қалуы туралы пікір, бастапқыда солшыл либералдық фракцияның (С. А. Розетти басқарған «қызылдар») және либералдық көшбасшы Ион Братиану қолдаған республикалық жобаларға әкелді, соңында «төңкеріс жоспарларына» ұласты. Сонымен қатар, көптеген төмен деңгейдегі қатысушылар үшін Куза анти-мемлекеттік реформатор және, оның билігі Конституциядан бұрын болғандықтан, квази-республикалық саяси тұлға ретінде беделін сақтап қалған еді. Басқа, аз маңызды факторлар либералдық топтардағы төңкерістік дәстүрді (1848 жылғы Молдавия төңкерісі мен 1848 жылғы Валахия төңкерісін қараңыз) және либералдық риторикадағы француз үлгілерінің тұрақтылығын қамтыды. Екінші француз республикасының Империямен алмастырылуынан кейін француз республикашылдығына сілтемелер көңілден тыс қалғанмен, шілдедегі франко-прусс соғысының басталуы либералдардың Пруссияға деген наразылығын күшейтті. Плоеști либералдарының жетекшісі капитан Александру Кандиано Попеску болды, ол 1867 жылы «Perseverența» газетінің иесі ретінде Карольға қарсы мақалалары үшін тұтқындалып, газеті жабылды. Ол 1870 жылы «Демократия» газетінде мақалалар жариялағаны үшін қайтадан тұтқындалды.

Құрлық

8 тамызда либералдардың екі құпия кездесуі ұйымдастырылды және Кандиано Попеску Бухаресттен келесі түнде монархия құлатылатындығы туралы ақпарат алғанын, барлық ірі қалалар көтеріліске дайындалып жатқанын және Румыния Республикасы жарияланатындығын мәлімдеді. Сондай-ақ, ол республикалық қозғалысты ірі еуропалық державалар қолдап отырғанын және Каролды қолдау үшін шетелдік басқыншылық болмайды деп сендірді. Кандиано Попеску Прахова округінің жаңа префекті болып тағайындалатынын және Стэн Попеску Плойешти полициясының жаңа бастығы болатынын хабарлады; жоспарланған әкімшіліктегі рөлдер жоспарлаушылардың әрқайсысына бөлінді. Сол түні бәрі жоспарланғандай өтті: полиция бастығы мен префект тұтқындалды, телеграф стансасын Комиано мен Гуце Антонеску басып алды, ал Кандиано Попеску өрт сөндіру бөлімшесін басып алды, "өкімет билігін көрсету үшін" капитандық формасын киді. Таң атқанға дейін Кандиано Попеску револьвермен қаруланып, тағы 40-50 адамның көмегімен телеграф операторы Григоре Иоргулескуді тұтқынға алды. Ол қатаң қадағалауға алынғанымен, бірнеше сағаттан кейін оның күзетшілері мас болып, Бухаресттегі премьер-министр Манолаке Костаке Эпуреану резиденциясына жеделхат жіберіп, жағдайды сұрады (әміршілердің төңкеріспен астананы басып алды деп қорқып). Жауапта бәрі тыныш екені және ештеңе болмағаны айтылды. Содан кейін Иоргулеску Эпуреануға Плойеште болған оқиға туралы хабарлады. Осы уақытта пошта бөлімін басып алған жоспарлаушылар Бухарестке префект Кандианоның Плойешти азаматтық әкімшілігі мен әскерилердің адалдығын жариялайтын жеделхат жіберді. 9 тамыз кешкісін Бухаресттен келген сарбаздар Плойешти теміржол стансасына келді және жаңа "әкімшілікті" тұтқындады, олардың көпшілігі бұл жай ғана кеш екенін ойлап, көтеріліс жасаған жоқ екенін мәлімдеді.

Салдары

Қозғалыс жетекшілерінің отыз алтысы "үкіметке қарсы бүлік" қылмысымен айыпталды. Либералдардың көптеген басқа да басшылары, оның ішінде Иоан Братиану, Николае Голеску, Богдан Петричеку Хасдеу және Николае Крецулеску, құйрықшылдықты қолдады деген күдікпен тұтқындалды. Бүлікке қатысқан азаматтардың ісі ақырында Тарговиштеге көшірілді және 1870 жылдың 17 қазанында олар кінәсіз деп танылды. Келесі он жылдық ішінде республикалық жобалар ең алдымен қарастырылмай қалды, Братиану мен Карол 1876 (Братиану премьер-министр болған кезде) мен 1889 жылдар аралығында либералдық үстемдіктің дерлік даусыз болуын қамтамасыз ететін келісімге келді. Бір жағынан, монархия либералдардың келісімімен нығайтылды (1881 жылы Румыния Корольдігінің құрылуы); екінші жағынан, 1883 жылы Конституцияға сайлау реформасына сәйкес түзетулер енгізілді, бұл өкілдікті кеңейтіп, либерал сайлаушылардың дауыс беру мүмкіндігін арттырды.