Кіріспе

Столак – Босния және Герцеговина Федерациясының Неретва кантонында орналасқан ежелгі қала. Ол Герцеговина аймағында орналасқан. Столак – Босния және Герцеговинаның ең көне қалаларының бірі, сондай-ақ әлемдегі үздіксіз қоныстанған ең көне қалалардың бірі. Столак Герцеговинаны кесіп өтетін және Боснияның таулы аймағын Босния және Герцеговинаның, Дубровник пен Черногорияның жағалау аймақтарымен байланыстыратын туристік бағыттағы Герцеговина Хумина деп аталатын аймақта орналасқан. Сараеводан Мостар, Столак, Любинье және Требинье арқылы өтетін жол Дубровникке 4 сағаттан кем уақытта жетуге мүмкіндік береді. Қаланың қолайлы табиғи ортасы, геологиялық құрамы, бедері, климаты, гидрографиялық ерекшеліктері мен өсімдік жамылғысы Столак пен оның аймағының ежелгі заманнан бері қоныс табуына себеп болды. Оның бай аң ауру аймақтары және басқа да табиғи мүмкіндіктері тарихқа дейінгі адамдарды, содан кейін иллирийлерді, римдіктерді және славяндарды қызықтырды, олардың барлығы көптеген антропологиялық куәліктерді қалдырды. 2022 жылы Дүниежүзілік банктың қолдауымен және қаржыландыруымен Герцеговинаның ортасын теңізбен, Столакты Неуммен байланыстыратын 36 шақырымдық жаңа заманауи жол аяқталды. Бұл жол Неум, Столак және Мостар арасындағы туризмнің дамуына көмектесті.

Тарих

Бұл аймақта кем дегенде 15 000 жылдан бері адамдар қоныстанған, мұны Баданж үңгіріндегі іздер дәлелдейді, сарапшылар оларды б.з.д. 12 000–16 000 жылдарға жатқызады. Столацтан батысқа қарай үш шақырым жерде Радимля стечак некрополі орналасқан, ол 15-шы және 16-шы ғасырларға дейін салынған. Көпшілік пікір бойынша Даорсон 2500 жылдық тарихқа ие, бірақ кейбір геологиялық зерттеулер осы орынның астындағы қираған орындар 7000 жыл бұрын пайда болғанын көрсетеді. Бұл стечак қабір тастарына эпитафиялар, көз жұмған адамдардың егжей-тегжейлі портреттері, сондай-ақ жүзім лозалары, аң аулау сахналары және жабайы жануарлар сияқты бейнелер салынған. Радимлядағы бес қабір тасы Храбрен Милорадович Влах отбасының мүшелеріне арналған қабірлерді көрсетеді деп саналады.

Сәулет

Бір шағын аумақта бірегей мәдени және эстетикалық құндылықтарды қамтитын Столацтың тарихи ядросы – күрделі мәдени-тарихи және табиғи орта ансамблінің үлгісі. Столацтың сәулет ансамблін тоғыз тарихи қабат құрайды: тарихқа дейінгі кезең, Иллирия-Рим кезеңі, ерте орта ғасырлар, дамыған және соңғы орта ғасырлар, Османдық кезең, Австро-Венгрия кезеңі, сондай-ақ бірінші және екінші Югославия дәуірі. Қала сәулетіне түрлі ықпалдар көптеп сіңген, онда қарама-қайшылықтар мен ұқсастықтар жиі кездеседі, жоспарлылық пен толық спонтандылық қалаға күрделі бейне береді. Ерекше тарихына және төрт империяға (Рим, Византия, Осман және Австро-Венгрия), үш патшалыққа (Босния, Венгрия және Югославия), үш монотеистік дінге (православ христиандық және католицизм, ислам және иудаизм) енуіне қарамастан, Столацтың тарихи ядросы әлі де біртұтас және үйлесімді мәдени-тарихи ескерткіш болып табылады, оның жеке ерекшеліктері бірігіп, бір ансамбль құрайды. 2003 жылы Босния және Герцеговинаның ұлттық ескерткіштерін сақтау комиссиясы Столацтың ескі қаласын Босния және Герцеговинаның ұлттық ескерткіші деп жариялады. Комиссияның аталған шешімінің 3-бабында былай делінген: «Тек ғылыми-зерттеу, консервациялау, қалпына келтіру және реставрациялау жұмыстарына, соның ішінде ұлттық ескерткішті насихаттауға бағытталған жұмыстарға ғана рұқсат етіледі», және «ұлттық ескерткішті қорғау және насихаттау мақсатынсыз, ескерткіш орналасқан жерде ғимараттар мен кез келген уақытша және тұрақты құрылыстар салуға және орнатуға тыйым салынады».

"Сырт жолы"

Соғыс кезінде ХВО бақылауында болған кезде, HDZ BiH бақылауындағы қала әкімдігі Столақтың ескі қаласындағы "Төртқұлақтың жолдары" белгісімен 14 айқыш орнатуға шешім қабылдады. Олар ескі қала бекінісінен бастап, ақырында сегіз ағаш айқыш орнатты. 2002 жылы олар алғашқы ағаш айқышты төрт метрлік тас айқышпен алмастырды, Босния және Герцеговинаның ұлттық ескерткіштерді сақтау комиссиясының қарсылығына қарамастан, ол 2003 жылы бүкіл ескі қаланы ұлттық ескерткіш деп жариялады. Келесі жылы қала әкімдігі қалған ағаш айқыштарды бетон айқыштармен алмастыруға кірісті. Федерацияның кеңістіктік жоспарлау министрлігі бетон айқыштарды алып тастау және жұмыстарды тоқтатуға бұйрық берді. Алайда, бұл шешім орындалмады. 2019 жылы оқиға қайта жанданды, Столақтағы Әзіз Илия Пайғамбар шіркеуінің кеңсесі "Төртқұлақтың жолдары" толықтыру үшін тағы алты айқыш салуға шешім қабылдады. Столақ қалалық кеңесі қараша айында жобаға рұқсат берді. Қала әкімі Боскович алты айқыш қорғалатын аймақтың екінші аймағына кіретінін және ескерткішке зиян келтірмейтінін, сондай-ақ муниципалитеттің Герцеговина-Неретва кантонының ұлттық ескерткіштерді қорғау институтынан оң пікір алғанын мәлімдеді. Жаңа құрылыс 2020 жылдың басында басталды, бірақ COVID-19 пандемиясы салдарынан тоқтатылды. Ақпан айында Федерация инспекциясы барлық 14 айқыш негізін алып тастауды бұйырды. Столақ муниципалитеті бұл шешімге шағымданды, ал 16 наурызда Федерацияның кеңістіктік жоспарлау министрлігі инспекция шешімін жойды, бірінші инстанция органы "фактылық жағдайды дұрыс анықтамағанын" мәлімдеді. 2020 жылдың 29 маусымында алты жаңа айқыш салу қайта басталды.

Халық саны

Елді мекендердің халқы – Столац муниципалитеті
Елді мекен1971.1981.1991.2013. Барлығы19,23018,91018,68114,8891Аладиничи7471,2342Бьелоевичі3252293Бороевичі7176014Бурмази3692235Крничи Греда6581,5016Крничи Кула6285707Ходово4183778Крушево3002419Ошаньичи1,1021,00410Пьешивац Греда51241711Пьешивац Кула82374412Поплат4571,40213Попрати34025014Прень79068415Ротимля71868316Столац3,8095,2105,5303,81617Триебань352278

Этникалық құрамы

Дейтон бейбіт келісімінен кейін 1991 жылғы Столац муниципалитетінің территориясы Босния және Герцеговина Федерациясындағы Столац муниципалитеті мен Серб Республикасындағы Берковичи муниципалитеті арасында бөлінді, онда қазір Столацтан келген босниялық сербтердің көпшілігі тұрады. Этникалық құрамы – Столац қаласы
2013 1991 1981 1971 Жалпы 3,816 (100,0%) 5,530 (100,0%) 5,210 (100,0%) 3,809 (100,0%) Босниялықтар 2,647 (69,37%) 3,426 (61,95%) 3,113 (59,75%) 2,437 (63,98%) Хорваттар 892 (23,38%) 653 (11,81%) 586 (11,25%) 421 (11,05%) Сербтер 144 (3,774%) 1,111 (20,09%) 982 (18,85%) 846 (22,21%) Басқалар 133 (3,485%) 101 (1,826%) 8 (0,154%) 22 (0,578%) Югославиялықтар 239 (4,322%) 486 (9,328%) 43 (1,129%) Моңғолдар 28 (0,537%) 35 (0,919%) Албандар 5 (0,096%) 5 (0,131%) Македониялықтар 2 (0,038%)

Этникалық құрамы – Столац муниципалитеті
2013 1991 1981 1971 Жалпы 14,889 (100,0%) 18,681 (100,0%) 18,910 (100,0%) 19,230 (100,0%) Хорваттар 8,486 (58,52%) 6,188 (33,12%) 6,410 (33,90%) 7,041 (36,61%) Босниялықтар 5,544 (38,23%) 8,101 (43,36%) 7,359 (38,92%) 7,113 (36,99%) Сербтер 279 (1,924%) 3,917 (20,97%) 4,332 (22,91%) 4,900 (25,48%) Басқалар 193 (1,331%) 168 (0,899%) 49 (0,259%) 56 (0,291%) Югославиялықтар 307 (1,643%) 711 (3,760%) 63 (0,328%) Моңғолдар 33 (0,175%) 50 (0,260%) Ромалар 7 (0,037%) Албандар 6 (0,032%) 6 (0,031%) Македониялықтар 3 (0,016%) 1 (0,005%)

Столац муниципалитеті елді мекендері, 1991 жыл

Аладничи, Баран, Берковичи, Битунья, Бжелоевичи, Бороевичи, Брштаник, Бурмази, Черничи Греда, Черничи Кула, Дабрица, До, Хатели, Ходово, Хргуд, Команье Брдо, Козице, Крушево, Любљеница, Љути До, Меча, Ораховица, Ошаничи, Пјешивац Греда, Пјешивац Кула, Поплат, Попрати, Предольје, Прењ, Ротимља, Столац, Струпичи, Сузина, Шћепан Крст, Тријебањ, Трусина и Жегуља.

Климат

Бұл аймақтағы климаттың ең жоғары және ең төмен температуралары арасындағы айырмашылық шамалы, және жыл бойы жеткілікті жауын-шашын жауады. Бұл климат үшін Кёппен климаттық жіктелімінің субтипі "Cfa" (Ылғалды субтропиктік климат).