Вячеслав Менжинский: Советтік саяхатшы және ОГПУ төрағасы
Vyacheslav Menzhinsky
Вячеслав Менжинский (1874-1934) – советский политик, председатель ОГПУ (1926-1934). Биография, революционная деятельность, знание языков и происхождение.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кеңес саясаткері (1874–1934)
Soviet politician (1874–1934)
Вячеслав Рудольфович Менжинский (Вячесла́в Рудо́льфович Менжи́нский, Wiesław Mężyński; 19 тамыз 1874 – 10 мамыр 1934) – большевик революционері, Кеңес мемлекет қайраткері және Коммунистік партияның өкілі. 1926–1934 жылдары ОГПУ төрағасы қызметін атқарды. Ол 10-нан астам тілді білген (корей, қытай, түрік және парсы тілдері, соңғысын Омар Хаямның еңбектерін түпнұсқада оқу үшін арнайы үйренген).
Vyacheslav Rudolfovich Menzhinsky (Вячесла́в Рудо́льфович Менжи́нский, Wiesław Mężyński; 19 August 1874 – 10 May 1934) was a Bolshevik revolutionary, Soviet statesman and Communist Party official who served as chairman of the OGPU from 1926 to 1934. He was master of more than 10 languages (including Korean, Chinese, Turkish, and Persian, the last one learned especially in order to read works by Omar Khayyám).
Ерте өмір
Польша ақсүйектерінен шыққан Вячеслав Менжинский православиелік христиан дініндегі орыс-поляк мұғалімдер отбасында дүниеге келді. Оның әкесі – орысшалануға ұшыраған поляк, тарих сабақтарын оқыған. Анасы – революционерлерге көңіл білдірген, әдебиетпен айналысқан әйел болды. Ағасы патшалық қаржы министрлігінде қызметкер болып жұмыс істеген. 1898 жылы Санкт-Петербург университетінің құқық факультетін бітіріп, Ярославль қаласында заңгерлікпен айналысып, сонымен қатар әдебиетке де қызығушылық танытқан. 1905 жылы оның романы жарық көрді. 1905 жылғы ақпан айында оның кішкентай қызы миға қан құйылып қайтыс болды. Осы оқиға оның он жылдық некесін бұзып, ол Ярославльді тастап, үйленбеген қарындастары Вера мен Людмиланың тұратын жеріне көшті. Олардың пәтері революционерлердің жиналатын танымал орыны еді.
Vyacheslav Menzhinsky, a member of the Polish nobility, was born into an Orthodox Christian Polish Russian family of teachers. His father was a Russified Pole and a history lecturer. His mother was a woman of letters who sympathised with the revolutionaries. His brother was a tsarist official, working for the Ministry of Finance. He graduated from the Faculty of Law at Saint Petersburg University in 1898, and practised law in Yaroslavl, while dabbling in literature. He had a novel published in 1905. In February 1905, his young daughter died of a cerebral haemorrhage. The trauma ended his ten year marriage, and he left Yaroslavl to join his unmarried sisters, Vera and Ludmila, who shared an apartment that was a popular meeting place for revolutionaries.
Саяси белсенділік
Менжинский 1902 жылы Ресей әлеуметтік-демократиялық жұмысшы партиясына (РСДРП) қосылды. 1905 жылғы революция кезінде Вера Менжинская Владимир Лениннің әйелі Надежда Крупскаямен бірге жұмыс істеді, ол РСДРП-ның большевик фракциясының хатшысы болды, ал оның ағасы большевиктердің әскери ұйымына қосылды, 1906 жылдың шілдесінде полиция шабуылында ұсталғанға дейін. Ол екі апта түрмеде отырғаннан кейін аштық жариялап, босатылды және эмиграцияға кетті. Ол Бельгияда, Швейцарияда, Францияда, АҚШ-та РСДРП-ның шетелдік бөлімшелерінде жұмыс істеді. Большевик фракциясы Думаға сайлауға кандидаттарды қою мәселесі бойынша жарылып, екіге бөлінген кезде Менжинский Лениннің қарсыласы Александр Богданов басқарған «бойкотшылар» тобына қосылды және олардың «Вперед» журналының редакциялық алқасына кірді. Бірақ «Вперед» фракциясы да бөлінген соң, Менжинский өзін «ортодоксалды марксистер» деп атаған Григорий Алексинский мен Михаил Покровскиймен бірікті, Александр Богданов пен Анатолий Луначарский ұсынған пролетариат мәдениеті тұжырымын қабылдамады. 1910 жылдың шілдесінде орыс эмигранттық журналы «Біздің эхода» Менжинский былай деп жазды:
Menzhinsky had joined the Russian Social Democratic Labour Party (RSDLP) in 1902. During the 1905 revolution, Vera Menzhinsky worked alongside Nadezhda Krupskaya, Vladimir Lenin's wife, who was secretary of the Bolshevik faction of the RSDLP, while her brother joined the Bolshevik military organisation, until he was caught in a police raid in July 1906. He was released after two weeks in prison, after going on hunger strike, and emigrated. He lived in Belgium, Switzerland, France, United States, working in foreign branches of the RSDLP. When the Bolshevik faction split over the issue of whether to put up candidates for election to the Duma. Menzhinsky joined the "boycottists", led by Lenin's rival, Alexander Bogdanov, and joined the editorial board of their journal Vpered, but when the Vpered faction split, Menzhinsky aligned himself with the self proclaimed "Orthodox Marxists", Grigory Aleksinsky and Mikhail Pokrovsky, rejecting the concept of proletarian culture developed by Alexander Bogdanov and Anatoly Lunacharsky. Writing in the Russian emigre journal, Our Echo in July 1910, Menzhinsky wrote:
Ленин – көп жылдар бойы марксизмді қазіргі уақыттың мақсаттарына бейімдеген саяси иезуит. Ленин, орыс абсолютизмінің заңды емес баласы, Ресей тағы бос қалғанда оған табиғи мұрагер болып қана емес, Социалистік Интернационалдың жалғыз мұрагерімін деп санайды. Егер ол билікке келсе, оның келтіретін зияны Павел I-нің зиянынан кем болмайды. Лениншілер тіпті фракция емес, партиялық цыгандардың тайпасы, олар пролетариаттың даусын өздерінің айқайларымен басуды үміттенеді.
Lenin is a political Jesuit who over the course of many years has moulded Marxism to the aims of the moment Lenin, this illegitimate child of Russian absolutism, considers himself not only the natural successor to the Russian throne, when it becomes vacant, but also the sole heir of the Socialist International. Should he ever come to power, the mischief he would do would not be much less than that of Paul I. The Leninist are not even a faction, but a clan of party gypsies who hope to drown the voice of the proletariat with their screams.|
Тұлға
Менжинскийді 1920 жылы жер аударылған кезде танысқан Троцкий оның қысымды бейнесін былай сипаттады: "Ол маған ешқандай әсер қалдырмады десем, шынымен солай. Ол аяқталмаған сурет үшін жасалған нашар эскиздей көрінді. Тек кейде-кейде ғана жағымпаздық күлкісі немесе көзінің құпиясы оның өзінің маңызды емес екенін көрсетіп жіберетін. Ешкім Менжинскийге назар аудармады, ол үнсіз жұмыс істеп, қағаздарын пысықтап отырды."
Trotsky who knew Menzhinsky from when they were exiles, in 1920, left a scathing portrait of him: "The impression he made on me could best be described by saying that he made none at all. He seemed like a poor sketch for an unfinished portrait. Only now and then would an ingratiating smile or secret play of the eyes betray his eagerness from insignificance No one took any notice of Menzhinsky, so quietly toiling away over his papers."
Кейінгі өмірі
1917 жылғы ақпан революциясынан кейін Менжинский сол жылдың жазында Ресейге оралып, 1917 жылдың тамызында большевиктермен біріккен Леон Троцкий басқарған тәуелсіз фракция – Межрайондықтарға қосылды. Большевиктік революциядан кейінгі бірнеше күнде ол Халық комиссары – Қаржы министрі болып тағайындалды. Осы лауазымдағы алғашқы әрекеті – үлкен диванды кеңсеге сүйреп әкеліп, оған «Қаржы комиссариаты» деген жазу іліп, оған жату болды. Ленин кіріп келгенде оны ұйықтап жатқан күйінде тапты. Ресей мемлекеттік банкінің қызметкерлері жаңа үкіметті мойындаудан бас тартқанда, Менжинский директорді және басқаларын тұтқындатты. Г. фон Шантцтің сөзіне сәйкес, Менжинский «орыс банктерін жеке өзі қиратты, бұл большевиктердің барлық қарсыластарын қаржылық соғыс құралдарынан айырған әрекет болды». 1918 жылдың сәуір айында Менжинский Берлиндегі Кеңес консулы болып тағайындалды, бірақ қарашада елші Адольф Иоффемен бірге елден қуылды. Украинаға жіберілген ол 1919 жылы Чека қатарына қосылды, ал бес жылдан кейін оның ізбасары – ОГПУ төрағасының орынбасары болды. Феликс Дзержинскийдің 1926 жылғы шілдеде қайтыс болуынан кейін Менжинский ОГПУ төрағасы болды. Менжинский құпия «Траст» және «Синдикат 2» контрәрекет операцияларын жүргізуде маңызды рөл атқарды, осы операциялар барысында шетелдегі ірі антисоветтік орталықтардың басшылары Борис Савинков пен Сидни Рейли Кеңес Одағына алдандырылып, тұтқындалды. Сонымен қатар, Чекист Менжинский Иосиф Сталинге адал болды, оның жеке басына табынушылық 1930-1931 жылдардағы бірнеше маңызды тазартулармен бірге жүрді.
After the February Revolution of 1917, Menzhinsky returned to Russia in the summer of that year and joined the Mezhraiontsy, an independent faction whose leading figure was Leon Trotsky who merged with the Bolsheviks in August 1917. A few days after the Bolshevik Revolution, he was appointed People's Commissar for Finance. His first act in this post was to drag a large sofa into his office, tacked a notice on it saying 'Commissariat of Finance', and lay down on it. Lenin came in and found him asleep. When officials at the Russian State Bank refused to recognise the new regime, Menzhinsky had the director and others arrested. According to G. von Schantz, Menzhinsky "personally conducted the wrecking of the Russian banks, a maneuver that deprived all opponents of Bolshevism of their financial means of warfare." In April 1918, Menzhinsky was appointed Soviet consul general in Berlin, but in November, he was expelled, along with the Ambassador Adolph Ioffe. Posted to Ukraine, he joined Cheka in 1919, and five years later became a deputy chairman of its successor, the OGPU. After Felix Dzerzhinsky's death in July 1926 Menzhinsky became the chairman of the OGPU. Menzhinsky played a great role in conducting the secret Trust and Sindikat 2 counterintelligence operations, in the course of which leaders of large anti Soviet centers abroad, Boris Savinkov and Sidney Reilly, were lured to the Soviet Union and arrested. Meanwhile, the Chekist, Menzhinsky was loyal to Joseph Stalin, whose personality cult had already begun to form, coinciding with several important purges in 1930 to 1931.
Өлім
Менжинский соңғы жылдарын мүгедек күйде өткізді, 1920 жылдардың соңынан бері қабынуы күшті болып, физикалық еңбек етуге жарамсыз болды. Ол ОГПУ істерін Любянкадағы кеңсесінде диванда жатып басқарды, бірақ GPU-ның күнделікті жұмысына сирек араласты. Сталин көбінесе бірінші орынбасары Генрих Ягодамен істейтін, ол 1920 жылдардың соңынан бастап ұйымды іс жүзінде басқара бастады. Менжинский 1934 жылдың 10 мамырында 59 жасында қайтыс болды. 1938 жылы оның ізбасары Ягода, жиырма бір адамның Мәскеудегі айыпталу процесінде күштеп мойындағанда, Менжинскийді улағандығын мәлімдеді. 1988 жылы Кеңес үкіметі сот процесінің барлығы айыпталушылардан күштеп алынған жалған мойындауларға негізделгенін мойындады, бірақ Ягода ақталу жолына қойылмады. Менжинский кремацияланып, оның күлі Кремль қабырғасындағы некропольге жерленді.
Menzhinsky spent his last years as an invalid, suffering from acute angina since the late 1920s, which rendered him incapable of physical exertion. He conducted the affairs of the OGPU while lying upon a couch in his office at the Lubyanka, but rarely interfered in the day to day operation of the GPU. Stalin tended to deal with his first deputy Genrikh Yagoda, who essentially took over as head of the organization in all but name beginning in the late 1920s. Menzhinsky died on May 10, 1934, at the age of 59. When his successor, Yagoda, made his public confession under duress at the Moscow Trial of the Twenty One in 1938, Yagoda stated that he had poisoned Menzhinsky. In 1988, the Soviet authorities admitted that the entire trial was based on false confessions forced out of the defendants, but Yagoda was not rehabilitated. Menzhinsky was cremated and his ashes was buried in the Kremlin Wall Necropolis.