Кіріспе

Кабала бойынша, Құдай адам баласының сезімінен бұрынғы және одан жоғары тұрған. Эйн Соф немесе Эйн Соф (/eɪ//n// //s//ɒ//f/,; "шексіз" деген мағынаны білдіреді), Кабалада кез келген рухани әлемнің жаратылуындағы кез келген өзін-өзі танытудан бұрынғы Құдай ретінде түсіндіріледі, бұл Соломон ибн Габирольдің (1021 – 1070) "Соңы жоқ Бір" (she en lo tiklah) терминінен алынған болуы мүмкін. Эйн Софты "соңы жоқ", "(бар) соңы жоқ" немесе шексіз деп аударуға болады. Оны алғаш рет Азриел (1160 – 1238) қолданды, ол Құдайдың тілек, ой, сөз немесе іс-әрекетке ие болуы мүмкін емес деген неоплатондық сенімді бөлісіп, кез келген қасиеттің жоққа шығарылуын күшейтті. Эйн Софтан ештеңе ("Эйн") ұғылмайды ("Соф" – шектеу). Ол – жаратылыстан бұрын Эйн Софтың ішінде жойылған, парадоксалды құдайлық өзін-өзі танудың "Шексіз Нұры" – Ор Эйн Софтың бастауы. Луриандық Кабалада жаратылыстың алғашқы әрекеті, Құдайдың "бос орын" құру үшін "Тзимтзум" арқылы өзін-өзі "қайтаралауы" осы жерден басталады. Хасидтік иудаизмде Тзимтзум – Ор Эйн Софтың иллюзиялық жасырылуы, бұл моноистік пантеизмге әкеледі. Осыған байланысты, Хасидизм Эйн Софқа қарағанда Құдайлықта биік орналасқан Атзмус құдайлық мәніне назар аударады, ол шексіздікпен шектелген Эйн Софтан жоғары, және Тора мен жанның мәнісінде (эцем) көрінеді.

Ацмус

ХVІІІ ғасырдағы хасидтік иудаизм Кабаланың эзотерикалық, трансценденттік эманацияларын имманентті, психологиялық қабылдау мен сәйкестікке айналдырды. Хасидтік философиядағы құдайдың баставы арналған термин – Атзмус ("мәні"). Кабаланың Эйн Соф тек қана шексіз болуы мүмкін, ал Құдай Тағаланың биігінде тамырланған Атзмус, шекті/шексіз екіұштылықтан тыс. Эцем ретінде ол барлық деңгейлерден асып түседі, сонымен бірге барлық деңгейлерге енеді. Бұл хасидтік панентеизмнің парадоксалды ақкосмикалық монизмінде көрініс табады және Тора мен жанның мәнімен байланысты. Хасидтік ойынша, Кабала Атзилус әлеміне, Хохма сефирасына және Чайяның трансценденттік жан деңгейіне сәйкес келеді; ал хасидтік философия Адам Кадмон әлеміне, Кетер сефирасына және Ехиданың жан мәніне сәйкес келеді. Баал Шем Тов, Атзмустың жалғыз көрінісі – яһудилердің діни міндеттерін орындаудағы жанның шынайылығы екенін үйретті. Осының салдарынан хасидизм қарапайым халыққа жаңа мән берді, дәстүрлі түрде басымдығы жоғары болған Тораны зерттеуден гөрі дұға мен іс-қимылға басымдық берді, себебі Атзмус ең төменгі деңгейлерде көрінеді, ал жаратылыстың мақсаты – Құдай үшін ең төменгі әлемдерде "мекенжай" жасау. Жауап ретінде Хаим Воложин, Миснагдимнің бас теолог-теоретигі, хасидтік панентеизмге қарсы шығып, Талмудты зерттеуге қайта басымдық берді.

Басқа көзқарастар

Саббатийлер қозғалысы Газалық Натан үйреткен Лурияндық Кабаланың бұрыс ілімдеріне сенді, онда Эйн Софтың өзі зұлымдықтың бастауы және клиппот әлемі болды. Осы сенімге сәйкес, цимцзум және одан кейінгі қайта сәулелену тек құдайдың шығармашылық аспектілері үшін ғана болды, бұл "ойлы жарық" (немесе ше еш бо махшава) деп аталады. Жаратылысқа құштарлығы жоқ, "ойсыз жарық" (немесе ше эйн бо махшава) деп танылатын құдайдың үлкен аспектілері техиру ішінде қалды және ойлы жарықтың жаратылысы үшін материалдық негіз болды. Дегенмен, шығармашылық жарықтың сәулесі тек техирудың жоғарғы жартысына ғана ене алды, ал төменгі жартысы, "Ұлы тұңғиық" деп аталатын, қалыптаспаған ойсыз жарықтың билігінде болды, ол ойлы жарықтың жаратылысын жою үшін клиппот әлемін құру арқылы қарсы шара көреді. Саббатийлер Мәсіхті, Сабтай Зевиді тұтқынға түскен немесе зұлым рухтың жаны деп санайды, оның тұңғиықтан босауы клиппоттың тазаруына және тұңғиықтың өзінің шығармашылық жарықпен толуына және қалыптасуына әкеліп, Құдайдың қарама-қарсы полюстерін үйлестіреді.

Қазіргі еврей тілінде

Қазіргі Израильде сөйленетін қазіргі еврей тілінде "ein sof" (көбінесе "einsof" – אינסוף) Құдайға және жоғарыдағы күрделі каббалалық мағыналарға сілтеме жасамай, жай ғана "шексиздік" сөзі ретінде қолданылады.