Кіріспе

Адамзат пен құдай арасындағы делдал. Діндерде пайғамбар немесе пайғамбар әйел – құдайлық күшке байланыста болып, оның атынан сөйлейтін, басқа адамдарға құдайлық көзден хабар немесе үйретпелер жеткізу арқылы адамзат пен құдай арасындағы делдалдық қызмет атқаратын тұлға. Пайғамбар жеткізген хабар пайғамбарлық деп аталады. Пайғамбарлық тарих бойында көптеген мәдениеттер мен діндерде кездеседі, оның ішінде Месопотамия діні, зороастризм, иудаизм, христиандық, манихейлік, ислам, Бахаи діні және Телема.

Этимология

Ағылшын сөзі "пайғамбар" – грек тіліндегі құрама сөздің транслитерациясы, ол "про" (алдында/қарай) және "фэзин" (айтуға) сөздерінен құралған; осылайша, προφήτης (профтēs) – құдайдан адамдарға хабар жеткізуші, кейде болашақ оқиғаларды болжауды қоса алғанда. Басқаша түсіндіргенде, бұл сөз "жақтаушы" немесе "сөйлеуші" мағынасын береді. Ол Септуагинтадағы еврейше נָבִיא (нави) және арабша نبي (наби) сөздерін аудару үшін қолданылады. У. Ф. Олбрайт бұл еврей (נָבִיא (nāvî) және араб نبي (nabī) сөздерінің шығу тегі үшін аккадтық "Набу" сөзіне назар аударады. Ақкад тіліндегі "nabû" – "жариялаушы" немесе "өкілетті тұлға" деген мағынаны білдіреді, ол семит тілдерінің түбірлес сөзі n b y немесе nbʾ сөзінен туындаған. Ол [[:Wiktionary:نبي]] және [[:Wiktionary:נביא]] сөздерімен туыс, барлығы "пайғамбар" деген мағынаны білдіреді. Еврей тілінде נָבִיא (нави) сөзі "сөзден хабар беруші" деп аударылады. Танахтың екінші бөлімі – "Невиим" еврей пайғамбарларына арналған. "Нави" сөзінің мағынасы, мүмкін, Құдай заңының 18:18-тарауында сипатталған: "Мен сөздерімді оның аузына саламын, ол Мен бұйырғанның бәрін оларға жеткізеді". Осылайша, "нави" Құдайдың "аузы" деп есептелген. Яһуди дәстүрі бойынша, "нун бет алеф" ("нави") түбірі екі әріпті "нун бет" түбіріне негізделген, ол бос кеңістік немесе ашықтықты білдіреді; жоғары рухани білімді алу үшін адам өзін "ашық" етуі керек.

Месопотамиялық шығу тегі

Зороастризмнің пайда болуынан бұрын және Зороастрдың пайғамбарлық дәстүрін орнатуға дейін, түрлі ежелгі өркениеттерде адамзат пен құдай арасында делдалдық қызмет атқаратын адамдар болды. Мысалы, ежелгі Шумерде "энси" немесе "лугал" сияқты тұлғалар пайғамбарларға ұқсас рөлдер атқарып, рәсімдер, белгілер және дұғалар арқылы құдайдың еркін түсіндіріп, басшылық берді. Энси қала-мемлекеттің қамқоршы құдайының өкілі саналды. Лугалдың міндеттеріне белгілі бір салтанатты және діни шаралар, шекаралық дауларды төрелік ету және сыртқы жаулардан әскери қорғаныс кіретін. Лагаш энсилері кейде қаланың қамқоршысы Нингирсуді өздерінің лугалы ("егесі") деп атады. Жоғарыда айтылғандардың барлығы энси және әсіресе en атауларының діни немесе қасиетті сипатына байланысты (соңғы термин кейінірек дін қызметкерлерін белгілеу үшін қолданыла берді). Бұл пайғамбарлар, кейінгі дәстүрлердегі жүйелі теологиялық негіздің болмауына қарамастан, құдаймен байланыста екенін көрсетіп, өз қауымдарында рухани басшылықты қамтамасыз ету арқылы пайғамбарлық ұғымының негізін қалады. Кодификацияланған діни кітаптардың немесе ұйымдастырылған діни институттардың жоқтығына қарамастан, бұл Зороастризмге дейінгі пайғамбарлық тұлғалар ертедегі діни ой-пікір мен тәжірибені қалыптастыруда маңызды рөл атқарды, соның арқасында Зороастр және кейінгі діни дәстүрлерде құрылымдалған пайғамбарлық дәстүр пайда болды.

Зороастризм

Зороастризм пайғамбарлар мен пайғамбарлық ұғымын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Бұл дін ежелгі Парсыда біздің заманымызға дейінгі VI ғасырда құрметті тұлға Зороастр (немесе Заратустра) тарапынан негізделді және пайғамбарлық тұлғаларды бейнелеуге ерекше назар аудара отырып, кейінгі діни және философиялық дәстүрлерге терең ықпал еткен маңызды идеяларды ұсынды. Зороастризмнің түбінде жалғыз жоғарғы құдай Ахура Мазда тұр, ол қараңғылық және хаос күштерін бейнелейтін Ангра Майньюға қарсы мәңгілік күреске түседі. Осы діннің басты пайғамбары Зороастр Ахура Маздадан құдайлық аяндар мен көріністер алды, олар зороастризмнің қасиетті кітабы – Авестаның негізін құрады. Зороастрдың пайғамбар ретіндегі рөлі болашақ діни көшбасшылар мен аянгерлерге үлгі болды. Ол монотеистік қағидаларды, этикалық дуализмді және жақсылық пен жамандық арасындағы ғаламдық шайқас идеясын жариялады, бұл ежелгі Парсының діни ландшафтына ғана емес, сонымен қатар иудаизм, христиандық, ислам және Телема сияқты келесі дәстүрлерге де әсер етті. Зороастризмнің пайғамбарлар туралы түсінікті қалыптастырудағы еңбегі зор. Зороастрдың құдаймен тікелей байланысы, адамзат пен құдайлық еркі арасындағы делдалдық қызметі және әділеттілік туралы үйретіктері кейінгі діни дәстүрлерде дамыған пайғамбарлық ұғымының негізін қалады. Зороастризмнің ой-пікірінің ықпалы пайғамбарларды Құдайдың хабарларын жеткізуге, қауымдарды басқаруға және моральдық принциптерді сақтауға таңдалған жалғыз жоғарғы құдайдың өкілдері ретінде сипаттаудан көрінеді. Зороастрдың құрған жүйелі пайғамбарлық дәстүрі болашақ пайғамбарларға үлгі болып, қоғамның тарихтағы көреген тұлғалармен қарым-қатынасын анықтады. Басқа ежелгі өркениеттерде де осыған ұқсас рөл атқарған адамдар болғанмен, зороастризмнің пайғамбарлыққа жүйелі көзқарасы және кейінгі діни ойларға жасаған тұрақты әсері оның пайғамбарлық дәстүрдің іргелі үлгісі ретінде тарихтағы орнын бекітіп, құдай туралы адамзаттың түсінігін және пайғамбарлардың оның еркін жеткізудегі рөлін байытты.

Дәстүрлі анықтамалар

Христиан дінінде пайғамбар (немесе көруші) – Құдайдың Киелі Рух арқылы хабар жеткізуге шақырылған адам. Бұл еврей пайғамбарларын, шіркеу құрылғанға дейін қызмет еткендерін, және христиан шіркеуіндегі пайғамбарларды қамтиды. Кейбір христиан дінтері пайғамбардың хабарын тек қауымның белсенді мүшелеріне арналған сөздермен шектейді, әлеуметтік немесе саяси хабарларды ескермейді. Дегенмен, Киелі кітапта пайғамбарлардың әлеуметтік не саяси хабарлар жеткізуге шақырылған көптеген мысалдары бар. Хабарды қабылдау – аян алу, ал хабарды жеткізу – пайғамбарлық деп аталады. "Пайғамбар" термині жария немесе жеке аян алған адамдарға қолданылады. Католицизмде жария аян – сенімнің сақталымының бір бөлігі болып табылады, оның аяқталуы Иса Мәсіхпен болды; ал жеке аян сақталымға қосылмайды. "Сенімнің сақталымы" термині Иса Мәсіхтің толық аянына сілтеме жасайды және қасиетті жазба (Киелі кітап) және қасиетті дәстүр арқылы келесі буынға екі түрлі нысанда беріледі. Киелі кітапта 'жалған пайғамбар' аталымы, елшілерге жеткізілген және Киелі жазбаларда тіркелген Ілхабарға қайшы нәрсе уағыздаған кез келген адамға қолданылады. Ескі өсиеттегі Есая кітабында орындалмаған пайғамбарлықтарды айтқандарға өлім жазасы берілуі керектігі туралы ескерту бар. Басқа жерлерде жалған пайғамбар – қасақана алдауға тырысатын, жаңылысқан, Шайтанның ықпалындағы немесе өз рухынан сөйлейтін адам болуы мүмкін.

Католицизм

Желтоқсан айында Кіші пайғамбарлардың алтысы еске алынады. Олардың әрқайсысы адамдарды Құдайға қайта оралуға, өткен күнәларына өкінуге және тіпті қиындықтарға кезіккенде де Құдайдың қасында екенін мойындауға шақырып, үгіттеді. "Иса Мәсіх – Әкесінің Киелі Рухпен майлап, діни қызметкер, пайғамбар және патша етіп бекіткен тұлға. Құдайдың бүкіл халқы осы Мәсіхтің үш қызметіне қатысады және олардан туындайтын миссия мен қызмет жауапкершіліктерін мойындайды". Лаиктер (діншілер емес адамдар) шындықты айтқанда және отбасыларына, көршілеріне және әріптестеріне өмірлік үлгі көрсету арқылы Інжілді (жақсы хабарды) іс жүзінде жасайтын болса, пайғамбарлық міндетін атқарады. Ескі Келісімдегі пайғамбарлар кедейлер мен әлсіздерді қорғады және "кедейлерге басымдық беру, жұмысшылардың құқықтары, әділдік және бейбітшілік туралы католиктік әлеуметтік ілімге әсер етті".

Пророчество жалғасуда

Киелі Рух мәсіхшілерге рухани сыйларды беруді жалғастыра береді деп сенетін мәсіхшілер жалғастырушылар деп аталады. Бұл харизмаларға пайғамбарлық, тілдер, керемет емдеу қабілеті және жақсы-жаманды ажырату кіреді (Матай 12:32 KJV: «Кімде-кім Адам Ұлына қарсы сөз айтса, оған кешіріледі, бірақ кімде-кім Киелі Рухқа қарсы сөйлесе, оған кешірілмейді, бұл дүниеде де, келешекте де»). Жаңа Келісімде Мәсіхтің өлімі мен қайта тірілгенінен кейін өмір сүрген пайғамбарлар туралы нақты айтылған жерлер: Аян 11:10, Матай 10:40–41 және 23:34, Жохан 13:20 және 15:20, Елшілердің істері 11:25–30, 13:1 және 15:32. Дидахеде нағыз және жалған пайғамбарларды қалай ажыратуға болатыны туралы кеңінен нұсқаулар берілген, сондай-ақ шіркеудегі пайғамбарларға ондық беру туралы ережелер де бар. Ириней 2-ғасырдағы пайғамбарлық сыйы бар сенушілер туралы жазса, ал Джастин Мартир Трифонмен болған әңгімесінде өз заманында яһудилердің арасында пайғамбарлардың болмағанын, бірақ шіркеуде пайғамбарлар болғанын айтқан. Германың Бағушысы аян арқылы пайғамбарлықтың шіркеуде дұрыс орындалуын сипаттайды. Евсевий Филадельфиялық Квадрат пен Аммияның он екі елшінің кезінен кейін көрнекті пайғамбарлар болғанын айтады. Тертуллиан, Монтанистердің (оның өзі де солардың бірі болған) шіркеу жиналыстары туралы жазып, 2-ғасырдағы шіркеудегі пайғамбарлықтың қалай жүзеге асырылғанын егжей-тегжейлі баяндаған. Кейінгі христиан қасиеттілерінің көптегендері пайғамбарлық қабілетіне ие болған делінеді, мысалы, Ионалық Колумба (521–597), Киелі Малахия (1094–1148) немесе Падре Пио (1887–1968). 1917 жылы Фатимада немесе 1980 жылдары Руандадағы Кибеходада болған Марианың көріністері әлемнің және олар болған жергілікті аймақтардың болашағы туралы пайғамбарлық болжамдарды жиі қамтыды. Пайғамбарлық қозғалыстарды христиан шіркеуінің тарихы бойына кездестіруге болады, олар өздерін (мысалы) Монтанизм, Новациандық, Донатизм, Францисканизм, Анабаптизм, Камисардтық ынта, Пуритандық, Квакерлік, Квиетизм, Лютерандық және Радикалды Пиетизмде көрсетеді. Қазіргі Пятидесятниктер мен харизматиктер, шамамен 584 миллион адамды құрайтын қозғалыстардың мүшелері, пайғамбарлық сыйының қазіргі уақыттағы маңызына сенеді, ал осы қозғалыстардың кейбіреулері, әсіресе Апостолдық Пайғамбарлық қозғалысындағылар, Құдайдың шіркеуге пайғамбарлар болатын адамдарды сыйлауын жалғастыруы мүмкін деген ойды қабылдайды. Кейбір христиан секталары «қазіргі заманғы» пайғамбарлардың бар екенін мойындайды. Мұндай діндердің бірі – Соңғы күнгі қасиеттілердің Иса Мәсіх шіркеуі, ол Құдайдың пайғамбарлық арқылы әлі де адамзатпен байланысқа түсетінін үйретеді.

Соңғы күннің қасиеттілері қозғалысы

1830 жылы Мәсіх шіркеуін құрған Джозеф Смит соңғы күнгі қасиеттілер қозғалысының мүшелері тарапынан пайғамбар саналады, ал соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуі (LDS Church) осы қозғалыстағы ең ірі діни ағым болып табылады. Бұған қоса, қозғалыстағы көптеген шіркеулер Жозеф Смиттен бері қазіргі пайғамбарлардың (соңғы күнгі қасиеттілер оларды "пайғамбарлар, көрушілер және аян берушілер" деп қабылдайды) тізбесіне сенеді. Расселл М. Нельсон – қазіргі Иса Мәсіх шіркеуінің Пайғамбары және Президенті.

Адвентизм

Баптист пасторы Уильям Миллер қазір адвентизм деп аталатын XIX ғасырдың ортасында Солтүстік Америкадағы діни қозғалыстың бастаушысы деп есептеледі. Ол Екінші Келуді жариялағаннан кейін Ұлы Көңілі толмау оқиғасы болды.

Жетінші күндік адвентистер

1863 жылы құрылған Жетінші күндік адвентистер шіркеуі, шіркеудің негізін қалаушыларының бірі Эллен Г. Уайтқа Алла тарапынан пайғамбарлық сыйы берілгенін сендіреді.

Дәуіт тармағы

Дэвидтік тармақ – 1959 жылы Бенджамин Роденнің Жетінші күндік адвентистер шіркеуінен жаралған діни культ. 1993 жылы Уэйко қамалында қаза тапқан Дэвид Кореш 1983 жылы өзін олардың соңғы пайғамбары және "Құдайдың Ұлы, Қошқар" деп атады.

Манихеизм

Мани (مانی, шамамен 216 жылдың сәуір айында – 274 жылдың 2 наурызында немесе 277 жылдың 26 ақпанында) – ирандық пайғамбар және манихейлік діннің негізін қалаушы, бұл дін кейінгі антик дәуірде кең таралған. Мани Месопотамиядағы Селевкия Ктесифонда (қазіргі Бағдадтың оңтүстігінде) немесе оның жанында дүниеге келді, сол кезде бұл аймақ Партия империясының құрамында болған. Оның жеті маңызды еңбегі сирия тілінде жазылған, ал сегізіншісі, Сасани әмірі Шапур I-ге арналғаны, орта парсы тілінде жазылған. Ол Гундешапур қаласында қайтыс болды. Манихейлік дін жақсылықтың, рухани жарықтың әлемі мен жамандықтың, материалдық қараңғылық әлемі арасындағы күресті сипаттайтын күрделі дуалистік космологияны үйретеді. Адамзат тарихының барысында жарық материя әлемінен бірте-бірте алынып, одан шыққан жарық әлеміне қайта оралады. Манидің үйретімі христиандық, зороастризм, буддизм, маркионизм және мистик культтардың үйретімдерін "біріктіруге", олардан өтуге және оларды басып озуға бағытталған. Бұл дін Маниді Зороастр, Гаутама Будда және Иса Мәсіхтен кейінгі соңғы пайғамбар деп есептейді. Манихейлік дін тез тарап, арамей тілінде сөйлейтін аймақтарға кеңінен таралды. Ол 3-7 ғасырлар аралығында гүлденді және әлемдегі ең көп тараған діндердің бірі болды. Манихейлік шіркеулер мен кітаптар шығыста Хань әулетінің кезінде де, батыста Рим империясының кезінде де болды. Исламның таралуына дейін ол классикалық көпқұдайлықты алмастырудағы ерте христиандыққа басты қарсылас болды. Рим билігі тұсында манихейлік дін Рим мемлекеті тарапынан қуғынға ұшырады және ақырында Рим империясынан жойылды. Манихейліктің бастапқы жазбаларының көп бөлігі жоғалып кеткенімен, көптеген аудармалар мен фрагменттер сақталған. Манихейлік дін батысқа қарағанда шығыста ұзақ сақталды. Манихейлік дін 14 ғасырдан кейін Оңтүстік Қытайда, Мин Қытайындағы Шығыс шіркеуінің құлдырауымен бірге ақыры жойылды деп есептелгенімен, Қытайдың кейбір аймақтарында, әсіресе Фуцзянь провинциясында манихейлік діннің көптеген жәдігерлері табылды. Қазіргі кезде белгілі секталар өз сенімдерін қорғауға тырысып, жасырын өмір сүреді, осылайша көзге түспеуге ұмтылады. Бұл Қытай тарихының әртүрлі кезеңдеріндегі қуғын-сүргін мен қысымға байланысты туындаған қорқыныштан көрінеді.

Ислам діні

Құран бірнеше адамды "Ислам пайғамбарлары" (نبي nabī; pl. أنبياء anbiyāʾ) деп айтады. Мұсылмандар мұндай адамдарға Алла Тағала адамзатты дұрыс жолға салу үшін арнайы міндет тапсырған деп сенеді. Мұхаммедтен басқа, бұл Ыбырайым (Ибрахим), Мұса (Муса) және Иса (Иса) сияқты пайғамбарларды қамтиды. Құранда жиырма бес пайғамбардың есімі ғана аталса да, бір хадис (Ахмад ибн Ханбалдың "Муснад" кітабындағы № 21257) тарих бойында шамамен 124 000 пайғамбар болғанын айтады. Басқа да дәстүрлер пайғамбарлардың санын 224 000 деп есептейді. Кейбір ғалымдар адамзат тарихында одан да көп пайғамбар болғанын, ал олардың нақты санын тек Алла ғана біледі дейді. Құранда Алла Тағаланың әрбір халыққа пайғамбар жібергені және Мұхаммед пайғамбардың бүкіл адамзатқа жіберілген соңғы пайғамбар екендігі айтылған. Барлық пайғамбарлардың хабарлары бірдей деп саналады. Исламда барлық пайғамбарлар пайғамбар болып табылады (мысалы, Адам, Нұх, Ыбырайым, Мұса, Иса және Мұхаммед), бірақ барлық пайғамбарлар пайғамбарлық хабаршы емес. Басты айырмашылық – пайғамбардың өзінің іс-әрекеттері, мінез-құлқы және жорамалы арқылы Алланың заңын көрсетуі қажет, ал пайғамбарлық хабаршы Алланың заңын (яғни, уахи) жариялап, өз халқын оған бағынуға және одан үлгі алуға шақыруы керек. Мұхаммед пайғамбардың басқа пайғамбарлардан ерекшелігі – Алла Тағала оны бүкіл адамзатқа пайғамбарлық хабар жеткізуші етіп тағайындағанында. Осы пайғамбарлардың көптегені яһуди дінінің кітаптарында (Тора, Пайғамбарлар және Кітаптар) және христиандықта да кездеседі. Мұсылмандар Мұхаммедті көбінесе "Пайғамбар" деп атайды. Иса, христиандықтағыдай, исламда да құдайдан туған және пайғамбар ретінде қарастырылады. Дәстүр бойынша, төрт пайғамбарға қасиетті кітаптар жіберілді: Мұсаға Тора (Таврат), Дәуітке Забур (Забур), Исаға Інжіл (Инжил) және Мұхаммедке Құран. Бұл пайғамбарлар "Хабаршылар" немесе расул деп есептеледі. Басқа да маңызды пайғамбарлар елшілер немесе пайғамбарлар деп саналады, тіпті олар Алладан кітап алмаса да. Мысалдар: Һарон (Һарун), Исмаил (Исмағил) және Юсуф (Йүсүф) пайғамбарлар. Құран көптеген пайғамбарлардың өмірінен көптеген оқиғаларды келтіргенімен, осы бес маңызды пайғамбардың алғашқы төртеуінің өміріне ерекше назар аударады. Мұхаммедке дейінгі барлық тұлғалардың ішінде Исаның исламдағы маңыздылығы Құранда 93 аятта айтылған, оған "Мәриямның ұлы" және басқа да тікелей және жанама түрде 187-ден астам рет айтылған атақтар қоса берілген. Осылайша ол Құранда ең көп есімдері аталатын тұлға болып табылады: 25 рет Иса есімімен, үшінші жақта 48 рет, бірінші жақта 35 рет, ал қалғаны атақтары мен сипаттары ретінде айтылған. Мұса (Муса) мен Ыбырайым (Ибрахим) да Құранда жиі еске алынады. Бесіншісі, Құран Мұхаммедке жиі тікелей жолданады және оның кездескен жағдайларын талқылайды. Алайда, оның есімі мәтінде сирек кездеседі. Мұхаммедтің замандастары туралы айтылуы одан да сирек. Фатимидтік исмаили имамдарының бірнеше көрнекті өкілдері тарих бойында адамзатқа экзотерикалық (захир) уахины жеткізген алты хабаршы (натик) болғанын түсіндірді: Адам, Нұх, Ыбырайым, Мұса, Иса және Мұхаммед. Олар жетінші хабаршы (натик) – Қайта тірілтуші (Қаим) туралы айтады, ол бұрынғы барлық уахилардың эзотерикалық (батин) мағынасын ашады. Ол жаратылыстың шыңы және мақсаты деп саналады. Пайғамбарлар мен имамдар өз заманындағы хабаршылар (натик) – ең жоғары дәреже (хадд). Хабаршылар (натиктер) адамзат үшін жаңа дәуірдің (дауир) басталуын білдіреді, ал имамдар уахиның эзотерикалық (батин) мағынасын ашып, адамдарға ұсынады. Бұл тұлғалар "Елдің Иесі" (сахиб әл-Аср) немесе "Уақыттың Иесі" (сахиб әл-Заман) деп танылады. Олар арқылы Алланы тануға болады, ал олардың Алланы тануға шақырулары – шақыру (дауа). Шиит ислам бойынша барлық пайғамбарлар мен имамдар қатесіз және олардың қасақана және қасақана емес күнәлардан аулақ болуына сену – сенімнің бір бөлігі. Сондықтан олар үлгі болып табылады және уағыздағандарындай әрекет етеді деп есептеледі. Бұл сенімге Фатима ханым мен Мария ханым сияқты кейбір Әулиелер де кіреді.

Америка тумасы

Ұлы бейбітшіл (кейде Деганауида немесе Деканауида деп аталады) Колумб заманынан бұрын Гауденосауне лигасының құрылуына бірлесіп негіз салды. Кейіннен қарағанда, оның бала-көруші туралы болжамы жергілікті халық пен еуропалықтардың (ақ жылан) арасындағы қақтығысқа сілтеме жасайтын сияқты. 1805 жылдан бастап, 1811 жылы Типпекано шайқасында оның болжамдарының жалған екені дәлелденгенге дейін, «Шоуни пайғамбары» Тенскватау еуропалықтардың батысқа қарай көбірек жер басып алуын тоқтату үшін үндістер одағына жетекшілік етті. Ол көрген түстері туралы айтты. Ол күннің тұтылуын дәл болжаған деседі. Оның інісі Текумсе Текумсе соғысы үшін одақты қайта құрды, ол 1813 жылы Текумсенің қазасымен аяқталды. Текумсе Ұлы көлдер аймағында, қазіргі Канада аумағындағы британдық күштермен бірге соғысты. Текумсе мен Тенскватаудың ықпалымен, Франсис Пайғамбар Крик үндістерінің Қызыл таяқ тобының басшысы болды. 1815 жылы ол «төрт үнді тайпасының» өкілі ретінде Ұлыбританияға ақтардың кеңеюіне қарсы тұру үшін көмек сұрап, сәтсіз сапар жасады. 20 жылдан кейін (1832), Профеттаунның атымен аталатын «Виннебаго пайғамбары» (сондай-ақ «Ақ бұлт» деп те аталады) Уабокишиек, 20 жыл бұрынғыдай (көріністерге сүйене отырып), британдық күштер Америка Құрама Штаттарына қарсы Қара шоқ соғысында үндістерді қолдайтынын айтты. Олар қолдамады, сондықтан ол енді «пайғамбар» деп есептелмеді. 1869 жылы Пайют Водзивоб «Жандар биі» қозғалысын құрды. Би ритуалдары ақтарды жұтатын жер сілкінісі туралы оның көріністерін жариялауға мүмкіндік берді. Ол 1872 жылы қайтыс болған сияқты. Солтүстік Пайют Вовока 1889 жылдың 1 қаңтарында болған күн тұтылуы кезінде Пайют өлгендері қайтып келеді және ақтар Америкадан жоғалады деген көрініс көргенін айтты, егер үндістер Жандар биін орындаса. Бұл идея басқа да үнді тайпалары арасында тарады. Үкімет бүлікке қаулы болды және әскер жіберді, бұл 1890 жылы Отырған Бұқаның қазасына және Жарақатты Тізе қырғынына әкелді.

Дүниежүзілік қолданысы

"Викториялық пайғамбар" деген атау Томас Карлайл және Джон Раскин сияқты сол дәуірдің мәдени сыншыларына қатысты қолданылған. 20 ғасырдың соңында пайғамбар атауы экономика саласында талдау жасауда ерекше табысқа жеткен тұлғаларға, мысалы, ашкөздіктің қорлаушы пайғамбарына қатысты қолданылды. Балама ретінде, күшейіп келе жатқан дағдарысты болжайтын әлеуметтік комментаторлар көбінесе апаттың пайғамбарлары деп аталады. Болашақ оқиғаларды болжау үшін деректерді талдайтын ғалымдар да секулярлық мағынада пайғамбарлар деп есептелуі мүмкін. 2020 жылы Энн Друян: "Мені шынайы таң қалдырған пайғамбарлар – соңғы жетпіс жылдағы климат ғалымдары" деді. Ол қайтыс болған күйеуі Карл Саганды қазіргі заманғы пайғамбарлардың қатарына қосты, бірақ "оның болжаған көптеген нәрселері шындыққа айналмады, бірақ бұл адамдардың бәрі адам. Олар тек білімдері мен интеллектуалдық қабілеттерін қолданып, дұрыс болжамдар жасауға тырысты" деп қосты.