Кіріспе
Періштелердің екінші ең төменгі дәрежесі – періштелердің дәрежесі. Архангелдер (/ɑr//k/'/eɪ//n//dʒ//əl//s/) – христиандық періштелер иерархиясындағы екінші ең төменгі дәреже, бұл дәреже 5 немесе 6 ғасырда Псевдо-Дионисий Ареопагиттың "Аспан иерархиясы туралы" (De Coelesti Hierarchia) кітабында ұсынылған. "Архангел" сөзі көбінесе Ыбырайым діндерімен байланысты, бірақ архангелдерге ұқсас жандар басқа да діни дәстүрлерде кездеседі. "Архангел" сөзі грекше ἀρχάγγελος (arkhángelos) сөзінен шыққан, онда грекше "арх" префиксі "бас" дегенді білдіреді. Жиі кездесетін жаңылыс пікір – архангелдер христиан дініндегі ең жоғары дәрежелі періштелер саналады. Бұл жаңылысқа Джон Милтонның "Жоғалған жұмақ" шығармасы және "арх" префиксіне байланысты туындаған шатасу себеп. Алайда, яһуди дінінде Михаил, Рафаэль, Габриэль және Уриэль сияқты ең жоғары дәрежелі періштелер, ағылшын тілінде әдетте архангелдер деп аталатын, śārīm (ивритше: שָׂרִים, жекеше – שָׂר, śār) атағымен марапатталады, бұл "князьдер" дегенді білдіреді және олардың жоғары дәрежесі мен мәртебесін көрсетеді. Мұның мысалы Даниял кітабының 10:13 және 12:1 аяттарында кездеседі, онда Михаил, Көк әскерінің басшысы, ʾaḥaḏ haśśārīm hārišōnīm (ивритше: אַחַד הַשָּׂרִים הָרִאשֹׁנִים) деп аталады, яғни "бірінші/бас князьдердің бірі", ал екінші аятта haśśar haggāḏōl (ивритше: הַשַּׂר הַגָּדוֹל) деп аталады, яғни "үлкен князь".
the rank of angel
Archangels (,/ɑr//k/'/eɪ//n//dʒ//əl//s/) are the second lowest rank of angel in the Christian hierarchy of angels, put forward by Pseudo Dionysius the Areopagite in the 5th or 6th century in his book De Coelesti Hierarchia (On the Celestial Hierarchy). The word "archangel" itself is usually associated with the Abrahamic religions, but beings that are very similar to archangels are found in a number of other religious traditions. The English word archangel is derived from Greek ἀρχάγγελος (arkhángelos), the Greek prefix "arch " meaning "chief". A common misconception is that archangels are the highest rank of angel in Christianity. This misconception stems from John Milton's Paradise Lost and likely confusion over the "arch " prefix. In Judaism however, the highest ranking angels such as Michael, Raphael, Gabriel and Uriel, who are usually referred to as archangels in English, are given the title of śārīm (Hebrew: שָׂרִים, sing. שָׂר, śār), meaning "princes", to show their superior rank and status. Two examples of this can be seen in Daniel 10:13 and 12:1, where Michael, Chief of the Heavenly Host, is referred to as ʾaḥaḏ haśśārīm hārišōnīm (Hebrew: אַחַד הַשָּׂרִים הָרִאשֹׁנִים) in the former, meaning "one of the first/chief princes", and haśśar haggāḏōl (Hebrew: הַשַּׂר הַגָּדוֹל) in the latter, meaning "the great prince".
Сипаттама
Михаил мен Жәбірейіл яһуди діні мен исламда, сондай-ақ көптеген христиандар арасында бас періштелер ретінде танылады. Тобит кітабында есімдері жиі кездесетін Рафаэль де католик, лютеран, англикан және шығыс православие шіркеулерінде бас періште ретінде мойындалады. Тобит кітабы католик, шығыс православие, шығыс православие және парсы шіркеулерінде Ескі Ғаһираттың бір бөлігі саналады; католик шіркеуінде ол деутероканондық кітаптардың бірі деп есептеледі. Дәстүрлі протестантизмде, мысалы, лютеран шіркеулерінде, англикан шіркеулерінде және анабаптист шіркеулерінде Тобит кітабы – Киелі кітаптың аралық кезеңдегі кітабы, ол [[Киелі кітап апокрифтерінің]] бөлігі болып табылады. [[Жәбірейіл, Михаил және Рафаэль]] Рим-католик шіркеуінде және лютеран шіркеулерінде 29 қыркүйекте (1921-1969 жылдар аралығында Жәбірейіл үшін 24 наурыз, ал Рафаэль үшін 24 қазан) тойланады, ал шығыс православие шіркеуінде 8 қарашада (егер юлиан күнтізбесі қолданылса, бұл Григориан күнтізбесі бойынша 21 қарашаға сәйкес келеді) құрметтеледі. Жәбірейіл, Михаил және Рафаэль әрқашан есімдері аталады; басқа бас періштелердің тізімі әртүрлі, бірақ көбінесе Уриел мен Ерахмел кіреді, екеуі де 2 Езра кітабында айтылған. 2 Езра кітабы Эфиопиялық православиелік Тевахедо шіркеуінде Ескі Ғаһираттың канонының бір бөлігі саналады, ал дәстүрлі протестантизмде, мысалы, лютеран шіркеулерінде, англикан шіркеулерінде және анабаптист шіркеулерінде 2 Езра – Киелі кітап апокрифтерінің бөлігі болып табылатын аралық кезеңдегі кітап. Рафаэль, Сариел және Ерахмел (Ремиел) есімдері Эфиопиялық православиелік Тевахедо шіркеуі (шығыс православие) қанағат тұтатын Енох кітабының 20-тарауында айтылады.
Иудаизмдегі
Еврей Киелі кітабында מלאכי אלהים (malakhey Elohim; Құдайдың періштелері) термині қолданылады. Еврей тіліндегі «періште» сөзінің мағынасы – «хабаршы», себебі періштелер מלאכי יי (malakhey Adonai; Иенің періштелері) Құдайдың түрлі тапсырмаларды орындау үшін жіберілген хабаршылары болып табылады, мысалы, «өлім періштесі». «Құдайдың ұлдары» (בני אלהים; b'nei elohim) және «қасиеттілер» (הקדושים; ha q'doshim) терминдері де дәстүрлі түрде періштелік хабаршылар ретінде түсіндіріледі. Кейінгі мәтіндерде басқа терминдер де қолданылады, мысалы, העליונים (ha elyonim, жоғарғылар немесе биіктер). Періштелерге сілтемелер яһуди әдебиетінде Даниял кітабы сияқты кейінгі туындыларда ғана жиі кездеседі, бірақ олар Жақыптың (бірінші түсіндірме бойынша, періштемен күрескен) және Лоттың (Содом мен Гоморра қалаларының құрылуы туралы періштелер ескерткен) әңгімелерінде қысқаша айтылады. Даниял – періштелердің есімдерін атаған алғашқы кітаптық тұлға. Сондықтан көптеген зерттеушілер яһудилердің періштелерге деген қызығушылығы Бабыл тұтқындығы кезінде пайда болды деп санайды. Тибериялық Рабби Симеон бен Лакиштің (230–270 ж.б.д.) айтуынша, еврейлер Бабылдан періштелердің нақты есімдерін әкелді. Еврей Киелі кітабының канондық мәтіндерінде бас періштелер туралы тікелей айтылмаған. Киелі кітаптан кейінгі иудаизмде кейбір періштелер ерекше маңызға ие болып, ерекше тұлға мен рөлдерді дамытты. Бұл бас періштелердің көктегі әскердің құрамында болғанына сенеді, бірақ олардың жүйелі иерархиясы құрылмаған. Метатрон – Меркава және Каббала мистикасындағы ең жоғары періштелердің бірі саналады және көбінесе хатшы ретінде қызмет етеді. Ол Талмудта қысқаша айтылады және Меркава мистикалық мәтіндерінде маңызды рөлде көрінеді. Михаэль – Израильдің жауынгері және қорғаушысы ретінде ерекше құрметке ие. Габриэль туралы Даниял кітабында және Талмудта қысқаша айтылады, сондай-ақ көптеген Меркава мистикалық мәтіндерінде кездеседі. Архангелдерге қатысты ең алғашқы сілтемелер Киелі кітаптың аралық кезеңдеріндегі әдебиеттерде кездеседі (мысалы, 4 Ездр 4:36). Каббалада дәстүрлі түрде он екі бас періште бар, олардың әрқайсысы белгілі бір сефираға тағайындалған: Шубаэль, Разиэль, Кассиэль, Задкиэль, Камаэль, Михаэль, Уриэль және Ханиэль, Рафаэль және Йофиэль, Габриэль және Азраэль. Сондай-ақ, осы дәстүрге жататын ұқсас қауымдастықтарды бөлісетін басқа да әртүрлі бас періштелер бар. Енох кітабының 20-шы тарауында жеті қасиетті періштелер туралы айтылады, олар көбінесе жеті бас періште ретінде қарастырылады: Михаэль, Рафаэль, Габриэль, Уриэль, Сариэль, Рагуэль және Ремиэль. Адам мен Хауаның өмірінде бас періштелердің тізімі де келтірілген: Михаэль, Габриэль, Уриэль, Рафаэль және Жоэль. Орта ғасырлардағы яһуди философы Маймонид яһуди періштелерінің иерархиясын жасады.
Христиан дінінде
Жаңа Келісімде періштелерге жүзден астам сілтеме жасалады, бірақ «архангел» сөзі тек екі рет қолданылады: («Расында, Ие өз дауысымен, бас архангелдің дауысымен және Құдайдың кернейімен көктен түседі, ал Мәсіхте өлгендер бірінші болып тіріледі») және («Дегенмен, бас архангел Михаил шайтанмен Мұсаның денесі үшін таласып, оны кінәлап, жамандауға батылы бармады, бірақ: «Жаратқан Ие сені жазаласын!» деді»).
Шығыс православие
Шығыс православие дәстүрі "мыңдаған бас періштелер" туралы айтады, бірақ тек жеті-сегіз ғана періште атымен құрметтеледі. Олардың үшеуі – Михаил, Габриэль және Рафаэль – католик дәстүрінде де есімдері аталады. Уриел де олардың қатарында. Ал қалған үш немесе төрт періште есімдері Selaphiel, Jegudiel, Barachiel және (кейде) Jeremiel деп аталады. Православ шіркеуі 8 қарашада Шығыс православие литургиялық күнтізбесінде Архангел Михаил және басқа да денесіз күштердің Синаксисін тойлайды (Юлиан күнтізбесін қолданатын шіркеулер үшін 8 қараша – қазіргі Григориан күнтізбесі бойынша 21 қарашаға сай келеді). Архангелдердің тағы бір мерекесі – 26 наурыз (8 сәуір) және 13 шілде (26 шілде) күндері Архангел Габриэльдің Синаксисі, сондай-ақ 6 қыркүйекте (19 қыркүйекте) Колоссада Архангел Михаилдың жасаған кереметі. Бұған қоса, жыл бойындағы әр дүйсенбі періштелерге арналған, ал шіркеу әндерінде Михаил мен Габриэль ерекше аталады. Православ иконографиясында әр періште символдық бейнеде бейнеленеді: Рафаэль оң қолымен Тобитті (Тигр өзенінен ұсталған балықты алып келе жатқан) жетектеп, сол қолында дәрігердің алабастр құмырасын ұстап тұрған күйде суреттелген. Уриел есімдісі еврей тілінде "Құдай – менің жарығым" немесе "Құдайдың нұры" деген мағынаны білдіреді (2 Езра 4:1, 5:20). Ол оң қолында қылыш, сол қолында от ұстаған күйде бейнеленген. Sealtiel есімі "Құдайдың араласушысы" дегенді білдіреді. Ол көзін және бетін төмен қаратып, екі қолын кеудесіне қойып, дұға оқып тұрған күйде бейнеленген. Jegudiel есімі "Құдайды мақтап дамытушы" дегенді білдіреді. Ол оң қолында алтын гүл шоғы, сол қолында үш баулы қамшы ұстаған күйде бейнеленген. Barachiel есімі "Құдайдың нығметімен шырқатылған" дегенді білдіреді. Ол кеудесіне жақын ұстаған ақ гүлді бейнелейді. Jerahmeel есімі "Құдайдың биіктетуі" дегенді білдіреді. Ол сегізінші періште ретінде кейде бас періште ретінде де құрметтеледі, сонымен қатар, оның адамды Құдайға жоғары көтеретін рухани ойларды оятуға және шабыттандыруға қабілеті бар.
Реставрациялаушы
Ехоба куәгерлері 1 Салоникалықтарға 4:16-дағы "басперіште дауысы" туралы сілтеме келтіріп, "Михаил" есімінің көктегі Исаның тағы бір атауы екеніне сендіреді. Олар Исаны періштелердің нағыз басшысы – жоғарғы періште деп санайды. Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуі (LDS Church) "архангел" терминін "Бас Періште" деп түсіндіреді, ал Михаил – Соңғы күнгі қасиеттілердің қанонында осылай аталған жалғыз тұлға. Ол барлық періштелердің басшысы деп есептеледі. Ешбір басқа жаратылыс "архангел" деп аталмаса да, Джозеф Смит періште Габриэльдің бұл дүниеде Нұх есіммен белгілі болғанын және періште Рафаэльдің ешбір пайғамбармен байланыстырылмаған, бірақ аса құрметті тұлға екенін үйреткен.
Гностицизмде
Гностикалық "Әлемнің пайда болуы туралы" кодексінде София есімді эон өзінің жарығынан жеті архангелді жіберіп, Хаос билігі Жеті аспанда соғыс бастағаннан кейін Ялдабаоттың ұлы Архонт Сабаотты құтқарады. Ол содан кейін Хаостың он екі құдайынан жоғарырақ орналасқан құдайлық патшалыққа енгізіліп, Зояның (алғашқы Еваның) серігі болады, ол оған сегізінші аспан туралы білім сыйлайды, ал жеті архангел олардың алдында тұрады. "Иса Мәсіхтің Софиясы және Евгностик Блаженный" шығармаларында алғашқы Адам сансыз құдайлар мен архангелдерді жаратады.
Басқа дәстүрлер
Кейде оккультистер архангелдерді каббалалық үлгіде әр түрлі маусымдармен немесе элементтермен, тіпті түстермен байланыстырады. Кейбір Кабала негізіндегі салтанатты сиқыр жүйелерінде төрт басты бас періштелер (Габриэль, Михаэль, Рафаэль және Уриэль) төрт жақты немесе бағыттарды қорғау үшін шақырылады, ал олардың сәйкес түстері сиқырлық қасиеттермен байланыстырылады. Пентаграмманың кішігірім ритуалында: "Менің алдымда Рафаэль, артымда Жәбірейіл, оң жағымда Михаэль, сол жағымда Ауриэль [Уриэль]" деген сөздер айтылады.
Мәдени сілтемелер
Көркем өнерде бас періштелер кейде үлкен қанатты болып бейнеленеді. Ең көп суреттелген бас періштелердің қатарында Жәбірейіл, Михаил, Рафаил және Уриел бар.