1922 жылғы Вашингтон теңіз келісімі

Кіріспе

1922 жылы Бірінші дүниежүзілік соғысының одақтастары жасасқан келісім.

Вашингтон теңіз келісімі, сондай-ақ Бес держава келісімі деп белгілі, 1922 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстың басқарушы одақтастары арасында қол қойылған, теңіз құрылысын шектеу арқылы қарулану жарысын болдырмауға бағытталған келісімшарт. Ол 1921 жылдың қарашасынан 1922 жылдың ақпанына дейін Вашингтонда өткен Вашингтон теңіз конференциясында келісілді және Ұлыбритания (Ұлыбритания, Канада, Австралия, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка және Үндістан), АҚШ, Франция, Италия және Жапония үкіметтері қол қойды. Келісімге қол қойған елдердің жауынгерлік кемелер, ұрыс крейсерлері және ұшақ тасымалдағыштарының құрылысын шектеді. Келісімшартта крейсерлер, эсминецтер және суасты қайықтары сияқты басқа әскери кемелердің саны шектелмеді, бірақ олардың әрқайсысының суыру салмағы 10 000 тоннадан аспауы тиіс болды. Келісім 1922 жылдың 6 ақпанында жасалды. Келісімнің ратификациясы 1923 жылдың 17 тамызында Вашингтонда алмастырылды және 1924 жылдың 16 сәуірінде Ұлттар Лигасының келісімдер жинағына тіркелді. Кейінгі теңіз қаруларын шектеу конференциялары соғыс кемелерін салуды қосымша шектеуге тырысты. Вашингтон теңіз келісімінің шарттары 1930 жылғы Лондон теңіз келісімімен және 1936 жылғы Екінші Лондон теңіз келісімімен өзгертілді. 1930 жылдардың ортасында Жапония мен Италия келісімдерден бас тартты, ал Германия өзінің теңіз күштерін шектеген Версаль келісімінен бас тартты. Теңіз қаруларын шектеу басқа қол қойған елдер үшін күрделене түсті.

Өмірбаян

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлыбритания әлемдегі ең ірі және ең күшті теңіз флотына ие болды, одан кейін АҚШ, ал одан әлдеқайда қалып Жапония, Франция және Италия келді. Британдық Корольдік теңіз флоты жеңілген неміс Теңіз флотын ұстап алды. Жеңісшіл елдер Германияның теңіз флотының тағдыры бойынша әртүрлі пікірде болды: француздар мен итальяндықтар неміс флотын жеңімпаз елдер арасында бөлісуді қаласа, американдықтар мен британдықтар кемелерді жоюды жөн санады. Неміс теңізшілері көптеген кемелерін суға батырғаннан кейін келіссөздердің мәні азайды. Бұл оқиға француздар мен итальяндықтарды ашуландырды, француздар британдықтардың немістерді күзеткен флоттың оқу-жаттығуларда болғанын түсіндіруіне ерекше наразылық білдірді. Дегенмен, британдықтар одақтастарымен бірге неміс әрекеттерін айыптады, ал британдықтардың немістермен тым жақын байланыста болғанын көрсететін сенімді деректер табылмады. Бір аптадан кейін қол қойылған Версаль келісімінде жаңадан құрылған неміс үкіметіне соғыс кемелерінің саны мен мөлшеріне қатысты қатаң шектеулер қойылды. Бірінші дүниежүзілік соғыста американдықтар, британдықтар, француздар, итальяндықтар және жапондықтар одақтас болды, бірақ неміс қаупі азайғандықтан, бұрынғы одақтастар арасында теңіз қарулану жарысы келесі бірнеше жылда басталуы мүмкін болды. АҚШ президенті Вудро Вильсонның әкімшілігі 1916 жылдан 1919 жылға дейін АҚШ теңіз флотын кеңейтудің бірнеше жоспарын жариялаған, нәтижесінде 50 заманауи линкордан тұратын алып флот құрылатын еді. Жапондықтар бұған жауап ретінде жапондық теңіз флотының «сегіз-сегіз» бағдарламасын іске асыру үшін сегіз заманауи линкор мен сегіз крейсер салуға рұқсат берді. Жапондықтар төрт линкор мен төрт крейсерді құрылысын бастады, олардың барлығы ауыстыратын кемелерінен әлдеқайда ірі және күшті болды. 1921 жылғы британдық теңіз сметасында төрт линкор мен төрт крейсер жоспарланған, ал келесі жылы тағы төрт линкор салу көзделген. Бұл жаңа қарулану жарысы американдық қоғамға ұнамады. АҚШ Конгресі Вильсонның 1919 жылғы теңіз флотын кеңейту жоспарын мақұлдамады, ал 1920 жылғы президенттік сайлау науқаны саясаттың соғысқа дейінгі бейтараптық саясатына оралуына себеп болды, теңіз флотын кеңейтуге қызығушылық азайды. Ұлыбританияның линкорлар салуды қайта бастауына қаржылық мүмкіндігі де болмады, себебі бұл өте қымбат болатын. 1921 жылдың соңында АҚШ Ұлыбритания Тынық мұхиты және Қиыр Шығыс аймақтарындағы стратегиялық жағдайды талқылау үшін конференция өткізуді жоспарлап отырғанын білді. Конференцияны болдырмау және жаһандық қарусыздану конференциясын өткізуге қатысты ішкі талаптарды қанағаттандыру үшін Уоррен Гардингтің әкімшілігі 1921 жылдың қарашасында Вашингтон теңіз конференциясын шақырды. Конференцияда Бес державаның теңіз келісімі, Жапонияға қатысты Төрт державаның келісімі және Қытайға қатысты Тоғыз державаның келісімі қабылданды.

Immediately after World War I, Britain still had the world's largest and most powerful navy, followed by the United States and more distantly by Japan, France and Italy. The British Royal Navy had interned the defeated German High Seas Fleet. The Allies had differing opinions concerning the final disposition of the Imperial German Navy, with the French and Italians wanting the German fleet divided between the victorious powers and the Americans and British wanting the ships destroyed. The negotiations became mostly moot after the German crews had scuttled most of their ships. News of the scuttling angered the French and the Italians, with the French particularly unimpressed with British explanations that the fleet guarding the Germans had then been away on exercises. Nevertheless, the British joined their allies in condemning the German actions, and no credible evidence emerged to suggest that the British had collaborated actively with the Germans with respect to the scuttling. The Treaty of Versailles, signed a week later, imposed strict limits on the size and the number of warships that the newly installed German government was allowed to build and maintain. The Americans, the British, the French, the Italians, and the Japanese had been allies during World War I, but with the German threat seemingly finished, a naval arms race between the erstwhile allies seemed likely for the next few years. US President Woodrow Wilson's administration had already announced successive plans for the expansion of the US Navy from 1916 to 1919 that would have resulted in a massive fleet of 50 modern battleships. In response, the Japanese Diet finally authorised construction of warships to enable the Japanese Navy to attain its goal of an "eight eight" fleet programme, with eight modern battleships and eight battlecruisers. The Japanese started work on four battleships and four battlecruisers, all of which were much larger and more powerful than those of the classes that they were replacing. The 1921 British Naval Estimates planned four battleships and four battlecruisers, with another four battleships to follow the subsequent year. The new arms race was unwelcome to the American public. The US Congress disapproved of Wilson's 1919 naval expansion plan, and the 1920 presidential election campaign caused politics to resume the non interventionalism of the prewar era, with little enthusiasm for continued naval expansion. Britain also could ill afford any resumption of battleship construction, given the exorbitant cost. In late 1921, the US became aware that Britain was planning a conference to discuss the strategic situation in the Pacific and Far East regions. To forestall the conference and to satisfy domestic demands for a global disarmament conference, Warren Harding's administration called the Washington Naval Conference in November 1921. The Conference agreed to the Five Power Naval Treaty as well as a Four Power Treaty on Japan and a Nine Power Treaty on China.

Келіссөздер

1921 жылы 21 қарашада өткен бірінші пленарлық отырыста АҚШ Мемлекеттік хатшысы Чарльз Эванс Хьюз өз елінің ұсыныстарын ұсынды. Хьюз конференцияны нық қадаммен ашып, "Қоралсызданудың жолы – қарусыздану" деді. Бұл амбициялы ұран көпшіліктің ықыласын тудырып, конференцияның қысқаруына және оның ұсыныстарының көп бөлігі қабылдануына ықпал еткен болуы мүмкін. Одан кейін ол мыналарды ұсынды:
Капиталдық кемелердің (линкорлар мен шайқас крейсерлері) құрылысын он жылға тоқтату немесе "демалыс" жариялау, соның ішінде капиталдық кемелердің құрылысын дереу тоқтату. Британ империясы, АҚШ, Жапония, Франция және Италия арасындағы тоннаж қатынасын 5:5:3:1.67:1.67 деңгейінде қамтамасыз ету үшін қолданыстағы немесе жоспарланған капиталдық кемелерді жою. Бас кемелердің және 5:5:3 қатынасындағы қосалқы кемелердің тоннажына шектеулер қою.

Капиталды кемелер

Ұлыбритания делегациясы капиталдық кемелерге қатысты ұсыныстарды көбінесе қабылдады. Дегенмен, бұл британдық қоғамда қырқыс пікірталас тудырды. Ұлыбритания Солтүстік теңізде, Жерорта теңізінде және Тынық мұхитында бір уақытта жеткілікті флотты ұстай алмайтын болды, бұл Корольдік теңіз күштерінің бір бөлігінің наразылығын тудырды. Бірақ, британдықтардың шектеулерге және азайтуларға келісуіне зор талап болды: американдықтармен соғыс қаупі көбінесе теориялық деп есептелді, себебі екі ағылшын тілді держава арасында елеулі саяси келіспеушіліктер болған жоқ; Ұлыбританияда империяның барлық аймақтарында теңіз шығындарына қарсылық болды; және Ұлыбритания Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономикалық төмендеуге байланысты үлкен бюджеттік қысқартулар жасады. Жапон делегациясы екіге бөлінді. Жапондық теңіз доктринасы АҚШ флотының 70 пайызына тең флотты сақтауды талап етті, бұл кез келген болашақ соғыста американдықтарды жеңу үшін қажетті ең төменгі деңгей деп саналды. Жапондықтар екі жеке шайқас жоспарлады: біріншісі АҚШ Тынық мұхиты флотымен, екіншісі АҚШ Атлант мұхиты флотымен. Олар бірінші шайқаста 7:5 арақатынасы келесі шайқаста жеңіске жетуге жеткілікті үлкен артықшылық беретінін есептеді, сондықтан 3:5 арақатынасы қабылданбады, себебі 3:5 жалпы флот мөлшері бірінші шайқаста 6:5 арақатынасын білдіретін еді. Дегенмен, делегация директоры Като Томосабуро АҚШ-пен қарулану жарысына қарағанда соңғысын қабылдауға дайын болды, өйткені екі елдің салыстырмалы өнеркәсіптік күші Жапонияны мұндай жарыстан жеңіліске ұшыратып, мүмкін экономикалық дағдарысқа алып келуі мүмкін еді. Келіссөздер басталғанда, жапондықтардың капиталдық кемелерінің саны американдықтардың 55 пайызын, ал ЖІӨ-сі 18 пайызын құрады. Оның пікіріне Теңіз штабының президенті Като Канжи күшті қарсылық көрсетті, ол делегацияда оның бас теңіз кеңесшісі ретінде әрекет етті және Жапонияның үлкен өнеркәсіптік қуатының арқасында шексіз көп соғыс кемелерін құра алатын АҚШ-қа қарсы болмайтын қақтығысқа барынша дайындалуы керек деген ықпалды «үлкен флот» пікірін білдірді. Като Томосабуро ақыры жапондық жоғары басшылығын Хьюз ұсыныстарын қабылдауға көндірді, бірақ келісім көп жылдар бойы теңіз күштерінде дау тудырды. Француз делегациясы бастапқыда өздерінің капиталдық кемелерінің тоннажын 175 000 тоннаға дейін азайту идеясына теріс жауап берді және 350 000 тонна талап етті, бұл жапондық шектен сәл жоғары еді. Ақырында, крейсерлер мен су асты кемелеріне қатысты жасалған жеңілдіктер француздарды капиталдық кемелерге шектеу қоюға көндірді. Француз өкілдері үшін тағы бір маңызды мәселе – Италияның негізсіз деп саналған маңызды теңдік туралы талабы болды; алайда, американдық және британдық делегациялардың қысымы француздарды оны қабылдауға мәжбүр етті. Италия үкіметі мұны үлкен жетістік деп санады, бірақ теңдік ешқашан іске аспады. Жеке соғыс кемелерін қосу немесе алып тастау туралы көп пікірталас болды. Атап айтқанда, жапон делегациясы мектеп оқушыларының да ықпалымен қаржыландырылған, ең жаңа «Мутсу» соғыс кемесін сақтап қалуға қызығушылық танытты. Осының нәтижесінде американдықтар мен британдықтарға соған тең кемелер салуға рұхсат берілді.

The proposals for capital ships were largely accepted by the British delegation. However, they were controversial with the British public. Britain could no longer have adequate fleets in the North Sea, the Mediterranean and the Far East simultaneously, which provoked outrage from parts of the Royal Navy. Nevertheless, there was huge demand for the British to agree to the limits and reductions: the risk of war with the Americans was increasingly regarded as merely theoretical as there were very few policy differences between the two Anglophone powers; continued naval spending was unpopular in Britain throughout the empire; and Britain was implementing major budget reductions due to the post–World War I recession. The Japanese delegation was divided. Japanese naval doctrine required the maintenance of a fleet 70% the size of that of the United States, which was felt to be the minimum necessary to defeat the Americans in any subsequent war. The Japanese envisaged two separate engagements, first with the U. S. Pacific Fleet and then with the U. S. Atlantic Fleet. It calculated that a 7:5 ratio in the first battle would produce enough of a margin of victory to be able to win the subsequent engagement and so a 3:5 ratio was unacceptable because a 3:5 total fleet size ratio would imply a 6:5 ratio in the first battle. Nevertheless, the director of the delegation, Katō Tomosaburō, preferred to accept the latter to the prospect of an arms race with the United States, as the relative industrial strength of the two nations would cause Japan to lose such an arms race and possibly suffer an economic crisis. At the beginning of the negotiations, the Japanese had only 55% of the capital ships and 18% of the GDP of the Americans. His opinion was opposed strongly by Katō Kanji, the president of the Naval Staff College, who acted as his chief naval aide at the delegation and represented the influential "big navy" opinion that Japan had to prepare as thoroughly as possible for an inevitable conflict against the United States, which could build indefinitely more warships because of its huge industrial power. Katō Tomosaburō was finally able to persuade the Japanese high command to accept the Hughes proposals, but the treaty was for years a source of controversy in the navy. The French delegation initially responded negatively to the idea of reducing their capital ships' tonnage to 175,000 tons and demanded 350,000, slightly above the Japanese limit. In the end, concessions regarding cruisers and submarines helped persuade the French to agree to the limit on capital ships. Another issue that was considered critical by the French representatives was the Italian request of substantial parity, which was considered to be unsubstantiated; however, pressure from the American and the British delegations caused the French to accept it. That was considered a great success by the Italian government, but parity would never actually be attained. There was much discussion about the inclusion or exclusion of individual warships. In particular, the Japanese delegation was keen to retain their newest battleship Mutsu, which had been funded with great public enthusiasm, including donations from schoolchildren. That resulted in provisions to allow the Americans and the British to construct equivalent ships.

Крейсерлер мен эсминстер

Хьюз капиталдық кемелермен салыстырылатын пропорцияда екінші реттік кемелерді (крейсерлер мен эсминецтерді) шектеуді ұсынды. Бірақ бұл ұсыныс британдықтар мен француздардың екеуіне де қабылданбады. Британдықтардың қарсы ұсынысында, британдықтар өздерінің империялық міндеттемелерін ескере отырып, 450 000 тонна крейсерге ие болуға құқылы болды, ал АҚШ пен Жапонияға тиісінше 300 000 және 250 000 тонна ғана берілді, бұл да келіспеушілік тудырды. Осылайша, крейсерлердің жалпы тоннажы немесе санына шектеу қою туралы идея толығымен қабылданбады. Оның орнына британдықтар болашақ крейсер құрылысын сапалық тұрғыдан шектеуді ұсынды. Ұсынылған шектеу – 10 000 тоннаға дейін максималды суыру және 8 дюймдік калибрлі қарулар, британдықтарға Хокинс класын сақтап қалуға мүмкіндік беру мақсатында жасалды. Бұл Американың Тынық мұхитындағы операцияларға арналған крейсерлерге қойған талаптарымен және Жапонияның Фурутака класын құру жоспарларымен үйлесті. Бұл ұсыныс көп пікірталассыз қабылданды.

Су асты кемелері

Келіссөздер барысында британдықтардың басты талабы – соғыста оларға қарсы өте тиімді болып көрсеткен су асты кемелерін толығымен жою болды. Бұл мүмкін болмады, әсіресе француз тарапының қарсылығы салдарынан, олар 90 000 тонна су асты кемелеріне рұқсат беруді талап етті. Конференция су асты кемелерін шектеу туралы келісімге келусіз аяқталды.

Тынық мұхит базалары

Келісімнің XIX бабы британдықтарға, жапондықтарға және американдықтарға Тынық мұхиты аймағында жаңа бекіністер немесе теңіз базаларын салуға тыйым салды. Сингапур, Филиппин және Гавайидегі қолданыстағы бекіністер сақталуы мүмкін еді. Бұл Жапония үшін маңызды жеңіс болды, себебі жаңадан нығайтылған британдық немесе американдық базалар болашақ соғыс жағдайында жапондықтар үшін қаулылы проблема тудырар еді. Келісімнің осы ережесі, іс жүзінде, Жапонияның Батыс Тынық мұхитында басым күшке ие болуына кепілдік берді және капиталдық кемелер құрылысына қойылған шектеулерді Жапонияның қабылдауына ықпал етті.

Әсерлер

Келісім соғыстық кемелер құрылысының ұзақ жылдар бойына артуына нүкте қойды. Көптеген құрылыс кезінде болған кемелер жойылды немесе ұшақ тасымалдағышқа айналдырылды. Келісімде белгіленген шектеулер сақталды және 1930 жылғы Лондондық теңіз келісімімен ұзартылды. Әскери-теңіз күштері 1930 жылдардың ортасында ғана қайтадан соғыстық кемелерді салуға кірісті, сонымен қатар жаңа соғыстық кемелердің қуаты мен көлемі де қайтадан арта бастады. 1936 жылғы Екінші Лондондық теңіз келісімі Вашингтон келісімі шектеулерін 1942 жылға дейін ұзартуға тырысты, бірақ Жапония мен Италияның қатыспауы оны тиімсіз етті. Крейсерлерді салуға бұл келісімнің әсері аз болды. Келісімде крейсердің максималды мөлшері 10 000 тонна және 8 дюймдік зеңбіректер деп көрсетілген, бірақ бұл кез келген теңіз күшінің салуға дайын ең кіші крейсерінің мөлшері де болды. Келісім 8 дюймдік, 10 000 тонналық "келісімді крейсерлерді" салуда бәсекелестікті күшейтті, бұл қосымша алаңдаушылық тудырды. Келесі теңіз келісімдері крейсерлер, эсминецтер және суасты кемелерінің тоннажын шектеу арқылы бұл мәселені шешуге бағытталды. Келісімнің ресми емес салдарының бірі – Англо-жапондық альянстың тоқтатылуы болды. Бұл Вашингтон келісімінің бір бөлігі болмаса да, американдық делегаттар британдықтар жапондықтармен жасаған одағын тоқтатса ғана келісімге келісетіндерін нақты айтты. Жыл басында өткен 1921 жылғы Императорлық конференцияда альянсты жаңартпау туралы шешім қабылданды.

Құқық бұзушылықтар

1935 жылы француз әскери-теңіз күштері «Ришелье» линкорын салуға кірісті; құрылысы жүріп жатқан тағы екі кемемен бірге, бұл келісім аяқталғанға дейін жаңа француз линкорының жалпы тоннажы 70 000 тоннан асып кетті. 1936 жылдың желтоқсанында «Жан Барт» линкорының қадасы салынды, келісімнің мерзімі аяқталуға үш аптадан да аз уақыт қалғанда, Францияның бұзушылығын тағы 35 000 тоннаға арттырды. Француз үкіметі 1935 жылы Ұлыбританияның неміс-британдық теңіз келісімін жасағанын, ол Версаль келісімінің теңіз қарусыздану баптарын бір жақты түрде бұзғанын атап, британдықтардың наразылығын ескермеді. Германияның теңіз күштерін қайта қаруландыруы Францияға қауіп төндірді, француздық көзқарас бойынша, егер Ұлыбритания келісімдегі міндеттемелерді еркін бұзса, Франция да осындай шектеулерге бағынбауы керек. Италия жеке кемелердің суыру шегін бірнеше рет бұзып, 1920 жылдардың ортасында салынған кемелер үшін 10 000 тонналық шектен асып кетуге тырысты. Алайда, 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында ол барлық сылтауларды жоққа шығарып, айқын артықшылықпен ең жоғары тоннажды кемелерді салды. 1930 жылдардың ортасындағы кемелермен бұзушылықтар жалғасты, олардың стандартты суыруы Италия теңіз күштерінен асып түсті, бірақ кемелердің суыруы келісімде белгіленген шекте деп көрсетілді.

Жапонияның денонсациясы

Теңіз келісімінің жапондарға зор әсері болды. Америка мен Ұлыбританияның өнеркәсіптік қуаты басым болғандықтан, ұзақ соғыс жапондықтардың жеңілісімен аяқталуы мүмкін еді. Осылайша, стратегиялық теңдікке қол жеткізу экономикалық тұрғыдан мүмкін болмады. Көптеген жапондықтар 5:5:3 қатынасын Батыстың тағы бір немқұрайдылығы деп қарастырды, бірақ жапондықтардың күшін АҚШ Әскери-теңіз күштеріне немесе Ұлыбритания Корольдік Әскери-теңіз күштеріне қарағанда жинақтау артық екенін айтуға болады. Бұл шарттар Жапон армиясымен және Жапон үкіметінің басқа да бөліктерімен одақтас Флот фракциясының қарсыластары мен Келісім фракциясының офицерлері арасындағы Жапон Императорлық Әскери-теңіз күштерінің жоғары сатыларындағы дау-жанжалға да себеп болды. Келісім фракциясы үшін келісім – АҚШ пен Жапон үкіметтері арасындағы қарым-қатынастың нашарлауына әсер еткен факторлардың бірі болды. Кейбіреулер бұл келісім 1930 жылдардың басында Флот фракциясының жапондық экспансионизмін күшейтудегі маңызды фактор болды деп санайды. Әділсіздік сезімінен Жапония 1936 жылы Екінші Лондондық теңіз келісімінен бас тартты. Кейіннен Пёрл-Харборға шабуылды ұйымдастырған Исороку Ямамото Жапонияның келісімде қалуы керек екенін айтты. Дегенмен, оның пікірі күрделірек болды, себебі ол АҚШ-тың Жапонияны 5:3 қатынасынан асыра өндіре алатынына сенді, өйткені ол Вашингтондағы жапон елшілігінде қызмет еткен кезде американдық өндірістің үлкен артықшылығын жақсы білген. Келісімге қол қойғаннан кейін ол: «Детройттың автомобиль зауыттарын және Техастың мұнай кендерін көрген адам Жапонияның Америкамен теңіз жарысына түсуге қабілетсіз екенін түсінеді» деді. Кейін ол: «Бұл қатынас Жапония үшін өте жақсы жұмыс істейді – бұл басқа тараптарды шектеу шарты» деп қосты. Ол Пёрл-Харборға шабуыл жоспарына қолдау көрсетуіне себеп болған факторлардың бірі – құрылыстың қарқынын арттырудың орнына басқа әдістер қажеттігі болуы мүмкін. 1934 жылдың 29 желтоқсанында Жапон үкіметі келісімнен бас тарту туралы ресми хабарлама берді. Оның ережелері 1936 жылдың соңына дейін ресми түрде күшінде болды және жаңартылмады.

The naval treaty had a profound effect on the Japanese. With superior American and British industrial power, a long war would very likely end in a Japanese defeat. Thus, gaining strategic parity was not economically possible. Many Japanese considered the 5:5:3 ratio of ships as another snub by the West, but it can be argued that the Japanese had a greater force concentration than the US Navy or the Royal Navy. The terms also contributed to controversy in high ranks of the Imperial Japanese Navy between the Treaty Faction officers and their Fleet Faction opponents, who were also allied with the ultranationalists of the Japanese army and other parts of the Japanese government. For the Treaty Faction, the treaty was one of the factors that had contributed to the deterioration of the relationship between the American and the Japanese governments. Some have also argued that the treaty was one major factor in prompting Japanese expansionism by the Fleet Faction in the early 1930s. The perception of unfairness resulted in Japan's renunciation of the Second London Naval Treaty in 1936. Isoroku Yamamoto, who later masterminded the attack of Pearl Harbor, argued that Japan should remain in the treaty. His opinion was more complex, however, in that he believed the United States could outproduce Japan by a greater factor than the 5:3 ratio because of the huge American production advantage of which he had expert knowledge since he had served with the Japanese embassy in Washington. After the signing of the treaty, he commented, "Anyone who has seen the auto factories in Detroit and the oil fields in Texas knows that Japan lacks the power for a naval race with America." He later added, "The ratio works very well for Japan – it is a treaty to restrict the other parties." He believed that other methods than a spree of construction would be needed to even the odds, which may have contributed to his advocacy of the plan to attack Pearl Harbor. On December 29, 1934, the Japanese government gave formal notice that it intended to terminate the treaty. Its provisions remained in force formally until the end of 1936 and were not renewed.

Криптографияның әсері

Конференцияға қатысушылардың білмегені – америкалық "Қара палата" (Кифр бюросы, АҚШ-тың барлау қызметі), Герберт Ярдли басқаруымен, делегациялардың отандық астаналарымен байланысын бақылап отырған. Әсіресе, жапондық хабарламалар толықтай шифрдан алынды, соның арқасында американдық келіссөзшілер жапондықтардың ең төменгі шегі деп көрсеткен келісімді қол жеткізе алды. Бұл келісім Жапон императорлық теңіз күштерінің көп бөлігіне де, сондай-ақ күшейіп келе жатқан ультраұлттық топтарға да ұнамады. Сондықтан, жапон үкіметі келіскен шарттар жапон саясаткерлері мен теңізшілер арасында күдік пен айыптауға себеп болды.