Кіріспе

Жан Батист Эжен Этьен (7 қараша 1860 жылы Конде-ан-Барруа, Мезде – 2 сәуір 1936 жылы Парижде) – артиллерия генералы және әскери инженерлік саланың маманы, заманауи француз артиллериясы мен француз әскери авиациясының негізін қалаушылардың бірі, сондай-ақ француз танк әскерін жасаушы. Францияда көптеген адам оны «Танктің әкесі» (Père des Chars) деп есептейді.

Ерте өмір

Этьен Мез аңғарындағы Конде-ан-Барруада (қазіргі Лес-Хаус-де-Ше) дүниеге келді. Ол он тоғыз жасында Эколь-Политехникке (Француз әскери академиясы) қабылданды. 1882 жылы ол курсын 131-ші орынмен бітірді, сондай-ақ сол жылы ұлттық математика сайысында бірінші жүлдеге ие болды. Өмірінің соңына дейін математика мен философиялық мәселелерге қызығушылық танытты, бірақ оның ең басты құмарлығы ежелгі Грек мәдениеті болды.

Қазіргі заманғы артиллерия

Ол 1883 жылы француз армиясына екінші лейтенант ретінде қосылды, 1884 жылдан бастап артиллерияда қызмет етті. Баллистиканы зерттей отырып, ол 1890 жылы «Erreurs d'Observation» атты алғашқы маңызды еңбегін Ғылым академиясына (Académie des Sciences) ұсынды; бұл қазіргі заманғы тікелей емес ату әдістерін енгізуге серпіліс берді. 1891 жылы 1-ші артиллерия полкінің капитаны болып тағайындалған ол, теорияларын іс жүзіге асыру үшін Бурж қару-жарақ зауытында телеметриялық құралдарды жасауды бастады. 1902 жылы 19-шы артиллерия полкінің эскадрилья командирі болды, бірақ оның негізгі жұмысы Париждегі техникалық артиллерия бөлімі үшін дәлдік құралдарын жасау шеберханасының басшысы ретінде атқарылды, сондай-ақ артиллерияның нысананы жылдам өзгертуіне мүмкіндік беретін телефондық байланыстың қолданылуын ұлғақтап, насихаттады. Бұл жұмыс оны 1906 жылы Паскаль теоремасы туралы мақала жариялаудан алған жоқ. 1907 жылы Гренобльдегі артиллерия мектебінің директоры болды.

Әскери авиация

Ол кезде Этьен Франциядағы ең білікті және прогрессивті офицерлердің бірі болып, заманауи артиллерияның негізін қалаушылардың бірі ретінде танылды. 1909 жылы генерал Брун Реймсте француз авиация қызметін құрғанда, осы жаңа бөлімге қолбасшылық етуге Этьен ең лайықты кандидат болды. Ұшақтардың басты міндеті артиллерия отын бағыттау болғандықтан, ол технологиялық қиындықтарды шешуге ең жақсы білікті деп есептелді. Осылайша, енді подполковник атанған Этьен француз әскери авиациясының негізін қалаушылардың біріне айналды. Ұйымдастыруды, оқытуды және ұшақтар өндірісін дұрыс жолға қойғаннан кейін, ол қысқа мерзімге Лиондағы 5-ші авиациялық топқа басшылық етті. Бірақ ол өзінің техникалық жұмысын жалғастыру үшін Винсен арсеналына қайта шақырылды, алайда онда да жаңа артиллериялық авиация бөлімін құрудан тартынбады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Этьен Филипп Петеннің дивизиясында қызмет ететін 22-артиллерия полкінің командирі болды. Шарлерой шайқасында ол артиллериялық атысының дәлдігімен неміс қарсыластарын таң қалдырды, бұл ұшақтармен тығыз ынтымақтастық арқасында мүмкін болды. Бірақ Этьеннің біліктілігі де француз жаяу әскерін пулеметтен құтқара алмады. Ол окоп соғысындағы жауынгерлерді қорғау үшін жылжымалы қалқандар ойлап тапты. Ұзақ уақыттан бері жанама атыс әдістерін жақтаған Этьен енді далалық артиллериямен жақын қолдау көрсетудің тиімді жолдарын іздестіре бастады. 23 тамызда ол мәлімдеді: «Мырзалар, бұл соғыста жеңіс екі соғысушының қайсысына тиесілі болса, ол 75 мм зеңбілді кез келген жерде жүре алатын көлікке бірінші болып орналастырады». Алайда, сол кезде қолайлы көліктер болмағандықтан, басқаша істеуге болмады. 1915 жылдың жазында ол Эжен Брилье (Schneider компаниясы) мен Жюль Луи Бретонның (парламент мүшесі) Холт шассиіне тікенді сым кескішін жасап жатқанын білді. 1915 жылдың күзінде ол GQG-ге (француз Бас штабы) Джозеф Жоффреге осындай рельсті көліктерді пайдалану туралы идеяларымен бірнеше хат жазды. Бұл хаттар Жоффренің штабынан әрі жылжымады. 1915 жылдың 1 желтоқсанында Этьен Жоффреге жеке хат жазып, француз армиясына ұқсас жобаны жүзеге асыруды ұсынды. Ол 20 000 жаяу әскерге неміс қорғанысын бұзуға көмектесетін барлық жерде жүре алатын бронетранспортты күш құруды ұсынды. Жеңіл артиллериямен жабдықталған көліктер 40 шақырымдай қашықтықты, француз жиналыс аймақтары мен неміс қорғанысының артындағы ашық жерлерді байланыстыратын адамдарды, жабдықтарды және жабдықты тасымалдауға да пайдалы болар еді. 12 желтоқсандағы жеке кездесуде ол Жоффре штабының бас қолбасшысының орынбасары генерал Морис Жанинге идеяларын түсіндірді. Үш күн бұрын ол Петенмен бірге Schneider CA танкысының шассиінің көрсетіліміне қатысты. Ол Schneider май айынан бері броньды рельсті көлік құралы жасап жатқанын білмейтінін түсінді және осындай прототиптің болуы, тіпті толық болмаса да, броньды күш құру үшін шешуші дәлел бола алатынын бірден түсінді. 20 желтоқсанда Schneider CA өндірісінің ресми жоспары жасалғанымен оның болжамы расталды. Сол күні ол Луи Реноға танк жасауға шақырды, бірақ өнеркәсіпші бас тартты. 1916 жылдың 18 қаңтарында Жоффреге жасаған жеке сапарында ол Жоғарғы қолбасшыны жоспардың дұрыс екеніне көндірді. Этьеннің өзі жаңа танктарды әзірлеуге қатыспады. Ол ұсынған идеялар ескерілді, бірақ құрылыс пен өндіріске дайындыққа әсер етпеді. Оның екі жеке жауы, министрдің орынбасары Жан Луи Бретон (Этьен оның жобасын иемденгеніне ренжіді) және полковник Эмиль Римайло (Депорт пен генерал Сент-Клэр Девиллмен бірге әйгілі француз 75 мм далалық зеңбілдің авторы) Saint Chamond танкын жасауға ынтымақтасты. 16 шілдедегі кездейсоқ кездесуде Renault оған компанияның жеңіл танк (Renault FT) жасап жатқанын айтты, бірақ Этьен уәде бере алмады. Тамыз айында ол Бретонмен бірге Лондонға сапар шегіп, британдық үкіметті француз танктері дайын болғанша танктерді қолдануды кейінге қалдыруға көндіруге тырысты. Олар сәтсіз болды, бірақ британдық әрекеттің жанама пайдасы болды, өйткені 15 қыркүйекте британдық Mark I танктерін алғаш рет қолдану дамуды жеделдеткен эйфория тудырды және 30 қыркүйекте Этьен Артиллерия Специалисінің қолбасшысы болып тағайындалды: француз армиясының танк бөлімі. Ол 17 қазанда жоғарылатылды. Сол кезде кадрлар мен материал жетіспеді, сондықтан Этьен жаңа күшті нөлден құруға көп уақыт жұмсады: алдымен кадрларды жалдап, содан кейін оқу алаңдарын салып, 1 желтоқсанға дейін алғашқы Schneider CA танкы жетіп, оқуды бастауға мүмкіндік берді. Осы айларда ол Renault FT-ді әзірлеуде Renault-пен ынтымақтасып, генерал Мореттің қол жетімді өндіріс қуатын жұтып кету қаупі төнген суперауыр танктерді (кейінгі Char 2C) жаппай өндіруге тырысты. 1917 жылдың 16 сәуірінде жаңа Жоғарғы қолбасшы Роберт Нивель оны Бэрри-о-Бак маңында броньды күшін мерзімінен бұрын жіберуге мәжбүр етті, бұл толық сәтсіздікке әкелді. Шайқауға басшылық еткен офицер, капитан Луи Боссут қаза тапты; ондағы үлкен ескерткіш Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза болған барлық француз танк экипаждарының құрметіне орнатылған. Бұл апат танк күшін таратуға жақын болды; Этьенді оның досы Петеннің Бас қолбасшы болып тағайындалуы ғана құтқарып қалды. Этьен енді танктерді пайдалану үшін тиісті тактиканы жасауға назар аударды. Ол танктердің ең маңызды рөлі қираған шайқас далаларында жылдам қозғала алатын және жаудың қатарларын бұза алатын жылжымалы артиллерия екенін есептеді, артиллериялық қолдаусыз. Ауыр танктер бұл үшін пайдалы болуы мүмкін, бірақ жеңіл және жылдам көліктердің «тобы» тиімдірек болар еді. Этьен жауапты әрекетке көңіл бөлмеді. 1918 жылы көптеген Renault FT танктері қол жетімді болды. Бұл француздықтарға 1914 жылдан бері алғаш рет тиімді қарсы шабуыл жасауға мүмкіндік берді. FT кейіннен Char de la Victoire атанды және күшті танк күшінің қажеттілігі анықталды.

Соғыстан кейінгі кезең

Этьен 1919 жылы Петенге «Далада танктердің міндеттерін зерттеу» деген ұсыныс ұсынды. Бұл, танктермен бірге жаяу әскер, артиллерия және техниканы жөндеу бригадаларын тасымалдау үшін бронетранспортерлік, гусеницалық қолдау машиналарын қажет екенін, сондай-ақ жауға қарсы тереңдеу бомбалау үшін авиацияның қажеттілігін көрсетті. Бұл сол кездегі деңгейге қарағанда алға басушылық болды және Тухачевскийдің 1930 жылдардағы идеяларын болжады. Соғыстан кейін Этьен 1927 жылға дейін француз танк күштеріне басшылық етті, алдымен «Артиллерия Специаль» ретінде, содан кейін 1920 жылы барлық танктер заң бойынша жаяу әскер құрамына енгізілгеннен кейін «Шарс» командирі ретінде. 1921 жылы Брюссельде өткен конференцияда ол 4000 танк пен 8000 көлік құралымен жабдықталған, жаудың фронтын бұзып, бір түндік уақытта 80 км-ге дейін жылдамдауға қабілетті 100 000 адамдық күш құруды ұсынды. Алайда, Франция әскери басшылығы қатаң жаяу әскерге бағытталған соғыс жүргізуді жақтады және оның ұсынысы ескерілмеді. Саясаткер Поль Рейно Этьен сияқты прогрессивті идеяларды қолдап, 1924 жылдан бастап шабуылға көше алатын мобильді армия құруды талап етсе де, ол француз парламентінде азшылықты білдірді. Француз әскери доктринасы танктерді жаяу әскерге көмекші күш ретінде қарастыра берді, және Вейганд басшылыққа келгенге дейін бұл жағдай өзгермеді.

Транссахарлық жалпы компания

1923 жылғы мамыр айында Гастон Градис Сахара арқылы автомобиль және ұшақпен саяхаттауды дамыту үшін құрған Compagnie Générale Transsaharienne (CGT) президенті болып тағайындалды. Оның ұлдары Жорж және Рене осы компанияның қаржылық қолдауымен Алжирдің Адрар қаласынан Нигердің Гао қаласына және одан оңтүстікке қарай бірнеше зерттеу экспедицияларына қатысты.

Мұра

Этьен Францияда "Танктердің әкесі" деп құрметтеледі. Париждің 15-ші округіндегі Рю дю Генерал Эстиен көшесі оның құрметіне аталған. Бірнеше әскери бекеттер мен гарнизондар да оның есімін алып жүр, ал әлемдегі ең ірі танк мұражайы, Сомрдағы Музей де Блиндес "Генерал Этьен мұражайы" деп аталады.