Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ұзын, тік қабырғалы тар шатқал.
Long, narrow canyon with steep walls
Слот каньоны – бұл ұзын, тар арна немесе су тоғысы, әдетте құмтас немесе басқа шөгінді тау жыныстарынан ойылып жасалған. Слот каньонының тереңдігі еніне қатынасы әдетте оның көп бөлігінде 10:1-ден асып, тіпті 100:1-ге жуық болуы мүмкін. Бұл термин ең көп жартылай шөлейт оңтүстік-батыс АҚШ-та, әсіресе Колорадо үстіртінде қолданылады. Слот каньонында кенеттен су тасу қаупі бар және олар көбінесе құрғақ жоталардан ерекшеленетін бірегей экологиялық қоғамдастықтарды қамтиды. Кейбір слот каньондары жоғарғы жағынан бірнеше сантиметр ғана ені бар болса, төменгі жағына қарай бірнеше метрге түсуі мүмкін. Көптеген слот каньондары құмтас пен әктастан пайдайды, бірақ гранит және базальт сияқты басқа тау жыныстарында да слот каньондары кездесуі мүмкін. Дегенмен, құмтас пен әктаста да, тау жынысының ерекше қасиеттері мен аймақтық жауын-шашынның үйлесімділігінің арқасында өте аз ғана өзендер слот каньонын қалыптастыра алады.
A slot canyon is a long, narrow channel or drainageway with sheer rock walls that are typically eroded into either sandstone or other sedimentary rock. A slot canyon has depth to width ratios that typically exceed 10:1 over most of its length and can approach 100:1. The term is especially used in the semiarid southwestern United States and particularly the Colorado Plateau. Slot canyons are subject to flash flooding and commonly contain unique ecological communities that are distinct from the adjacent, drier uplands. Some slot canyons can measure less than across at the top but drop more than to the floor of the canyon. Many slot canyons are formed in sandstone and limestone rock, although slot canyons in other rock types such as granite and basalt are possible. Even in sandstone and limestone, only a very small number of streams will form slot canyons due to a combination of the particular characteristics of the rock and regional rainfall.
Әлем бойынша
Клеткалы каньондар әлемнің көптеген аймақтарында кездеседі, көбінесе жауын-шашын аз болатын жерлерде. Ең әйгілі клеткалы каньондардың бірі АҚШ-тың оңтүстік-батысында орналасқан. Басқа да маңызды аймақтарға солтүстік Испаниядағы Сьерра-де-Гуара, Франция мен Испания шекарасындағы Пиреней таулары және Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Көк Таулар жатады.
Slot canyons are found in many parts of the world, predominantly in areas with low rainfall. Some of the best known slot canyons are to be found in the Southwestern United States. Other significant areas include the Sierra de Guara in northern Spain, the Pyrenees on the border of France and Spain, and the Blue Mountains in New South Wales, Australia.
Австралия
Австралиядағы ең үлкен белгілі шатқалдар аймағы (900-ден астамды қамтиды) Сиднейдің батысындағы Көк тауларда орналасқан. Олар шығыстан батысқа және оңтүстіктен солтүстікке қарай созылатын құмтастың тар жолағында кездеседі. Осы шатқалдардың көп бөлігі Воллеми даласында орналасқан және оларға қол жеткізу қиын. Воллеми даласындағы көптеген шатқалдар әлі адамдар тарапынан зерттелмеген. Жазғы демалыс күндері шатқалдарға белгілі бір топ адамдар жиі барады, ең көп баратын жерлер Катомбаға жақын орналасқандар. Блэкхит маңындағы Гранд-Каньонның шетімен туристік жол салынған, бірақ оны толықтай аралау үшін түсіп өту (раппелинг) немесе жүзу қажет. Құмтасты шатқалдар Австралияның кейбір шалғай аймақтарында да табылады, оның ішінде Батыс Австралиядағы Кариджини ұлттық паркі және Пурнулулу ұлттық паркіндегі Бангл-Банглз, сондай-ақ Квинслендтегі Карнарвон шатқалы.
The largest known area of slot canyons in Australia (containing over 900) is in the Blue Mountains, west of Sydney. They occur in a narrow band of sandstone that runs roughly from east to west, and about from south to north. The majority of these canyons are in the Wollemi Wilderness, and are difficult to access. Many canyons within the Wollemi Wilderness have yet to be explored by humans. A small number are regularly visited by canyoners on weekends in summer with those closest to Katoomba being the most frequently visited. The Grand Canyon, near Blackheath, has a tourist track along its rim, but requires abseiling (rappelling) or swimming to visit fully. Sandstone slot canyons can also be found in a few more remote parts of Australia, including Karijini National Park and the Bungle Bungles in Purnululu National Park, both in Western Australia, and Carnarvon Gorge in Queensland.
Америка Құрама Штаттары
Оңтүстік Юта штатында әлемдегі ең тығыз ойыс каньондары орналасқан, 70-ші тас жолдың оңтүстігіндегі шөлді жерлерде мыңнан астам ойыс каньон бар. Юта штатының ойыс каньондарын Сион ұлттық паркіндегі The Narrows, Каньонлендс ұлттық паркіндегі Joint Trail, Капитолий риф ұлттық паркінде, Сан-Рафаэль дөңгелегі мен Гранд Стэрказе-Эскаланте ұлттық монументінде, әсіресе Эскаланте өзенінің арнасында, оның ішінде Койота бұғазында кездестіруге болады. Ютаның оңтүстігіндегі Жерді басқару бюросы мен мемлекеттік меншіктегі жерлерде, сондай-ақ аталған парктер мен монументтерді қоршаған аумақтарда тағы көптеген ойыс каньондары орналасқан. Әлемдегі ең ұзын ойыс каньондарының бірі – Buckskin Gulch Юта штатының оңтүстігінде басталып, Аризона штатының солтүстігіндегі Пария каньоны Вермильон жарларының шөлді аймағында жалғасады. Солтүстік Аризонада да Antelope Canyon және Secret Canyon сияқты ойыс каньондарының жоғары концентрациясы бар, олар Пейдж қаласының жанында Навахо ұлтының жерінде орналасқан ең танымал ойыс каньондарының екеуі. 89-шы АҚШ тас жолы мен Аризонадағы Вермильон жарлары арасындағы аңғарда да ойыс каньондары бар, оларды 89-шы тас жолмен аңғарға түсетін кезде көруге болады, бірақ олар Навахо резервациясында орналасқан және жұртшылыққа жабық. Нью-Мексикодағы Каша Катуве шатырлы таулар ұлттық монументіндегі Ойыс каньон жолы ерекше, себебі ол туф (вулкандық күл) тасқа қашалған. Паджарито жазығындағы туф жартастарында, потреростар арасында тағы да көп ойыс каньондарын табуға болады. Тейлор тауының айналасындағы базальттық үстірттерде де үлкен концентрациялар бар, Грант қаласының солтүстік-батысында және Бримхолл Нижониге жақын жерлерде де кездеседі. Абикиу қаласына жақын орналасқан Абикиу формациясының ақ жартастарындағы Плаза Бланка ойыс каньоны Джорджия О'Киффтің кейбір картиналарына шабыт берген. Калифорнияда бірнеше ойыс каньондары Өлім аңғары ұлттық паркінің ішінде орналасқан.
Southern Utah has the densest population of slot canyons in the world with over one thousand slot canyons in the desert lands south of Interstate 70. Utah's slot canyons are found in Zion National Park at The Narrows, along Canyonlands National Park's Joint Trail, throughout Capitol Reef National Park, within the San Rafael Swell and the Grand Staircase–Escalante National Monument, especially along the Escalante River drainage including Coyote Gulch. Many more slot canyons are located on public Bureau of Land Management and state owned lands in southern Utah, in areas surrounding the aforementioned parks and monuments. Buckskin Gulch—one of the longest slot canyons in the world—begins in southern Utah and continues into northern Arizona within the Paria Canyon Vermilion Cliffs Wilderness. Northern Arizona also has a high concentration of slot canyons including Antelope Canyon and Secret Canyon, which are two of the most famous slot canyons located near Page on land owned by the Navajo Nation. Slot canyons are also located in the valley between U. S. Route 89 and the Vermilion Cliffs in Arizona, and can be seen as one descends into the valley on U. S. 89, but these are on the Navajo reservation and are closed to the public. In New Mexico, Kasha Katuwe Tent Rocks National Monument's Slot Canyon Trail is unique as it was carved into tuff (volcanic ash). Many more can be found elsewhere on the Pajarito Plateau in the tuff cliffs between the potreros. There are also large concentrations in the basalt mesas surrounding Mt. Taylor, northwest of Grants, and also near Brimhall Nizhoni. The Plaza Blanca Slot Canyon in the white cliffs of the Abiquiu Formation near the town of Abiquiu was the inspiration of some of Georgia O'Keeffe's paintings. In California, several slot canyons are located within Death Valley National Park.
Еуропа
Испанияда, әсіресе Пиреней тауларының құрғақ етегінде, мысалы Бальцез өзенінде, көптеген тар шатқалдар бар. Осы аймақта шатқалдарды зерттеуге байланысты дамыған туристік индустрия бар. Чехияда Теплице тауларындағы ерекше тар шатқал "Кіші Сібір" деп аталады, себебі мұндағы микроклимат айналасындағы аумақтан бірнеше градусқа суық. Теплицедегі шатқалдар түрлі жануарларға ұқсайтын тік тас құрылымдармен қоршалған және осы жерде "Нарния жылнамалары" фильмі түсірілген.
There are a number of slot canyons in Spain, especially in the arid foothills of the Pyrenees, such as on the Balcez river. There is an extensive tourism industry built around canyoning in this region. In Czechia, there is a spectacular slot canyon in the Teplice Mountains called Little Siberia due to the microclimate, which is several degrees colder than the surrounding area. The canyons in Teplice are surrounded by pillar like rock formations which resemble various animals and were the site where The Chronicles of Narnia were filmed.
Қауіптер
Слот каньондарында құлап түсетін тастар, тұрақсыз жер, тар жарықтар, сырғақ беткейлер, кедергілер, тік төмендеулер мен көтерілулер, шұңғырлар, айналмалы орталар (сифондар), суық су, мойынұзулар, ұзақ жүзу, жылдам ағыс және кенеттен су тасқыны сияқты қауіптер кездесуі мүмкін. Осы қауіптерге тап болғандардың жағдайы құтқару тобының каньонға немесе каньон аймақтарына жеткізілуінің қиындықтарымен нашарлауы мүмкін. Қауіпті су жағдайларынан, әсіресе жергілікті және алыс аймақтардағы дауылдардың салдарынан туындаған кенеттен су тасқынынан слот каньондарында бірнеше оқиғалар тіркелді. Жаяу жүргіншілер айналасында жаңбырдың белгісі болған жағдайда слот каньондарына кірмеуі керек. Көптеген слот каньондарында қауіпсіз шығу немесе құтқару үшін шақырымдар саяхаттау қажет болуы мүмкін. Австралияның Көк тауларында кенеттен су тасқыны немесе қауіпті су жағдайларынан адам өліміне оқиғалар болған. Суға батып қалу оқиғалары Клаустрал каньонында, Боуэн Крик Норт каньонында, Императрица каньонында, Аретуза каньонында және Вуллангамбе каньонында тіркелді. 1982 жылдың 31 қаңтарында Клаустрал каньонында кенеттен су тасқынынан үш адам қаза тапты. 1997 жылдың 12 тамызында Төменгі Антилопа каньонында кенеттен су тасқынынан 11 турист, олардың 7-сі Франциядан, 1-і Ұлыбританиядан, 1-і Швециядан және 2-сі АҚШ-тан қаза тапты. Сол күні бұл жерде аз жаңбыр жауды, бірақ бұрынғы дауыл каньон алабына 7 миль жоғарыда көп мөлшерде су құйған. Су тасқынынан аман қалған жалғыз адам – тургид Франсиско "Пончо" Кинтана, ол жылдам ағысқа қатысты жаттығулардан өткен. Сол кездегі баспалдақ жүйесі су тасқынымен шайылып кеткен ағаштан жасалған баспалдақтардан тұрды. Бүгінде баспалдақтар бекітілген, ал каньон басына жүк тасуға арналған торлар орнатылған. Ұлттық ауа райы қызметінен NOAA ауа райы радиосы және дабыл сигнал беру құрылғысы төлем кассасында орналасқан. 2021 жылдың 15 шілдесінде Мичиган штатының әйелі Гранд Каньон ұлттық паркіндегі слот каньонында болған кенеттен су тасқынынан қаза тапты. Ол слот каньонынан шамамен ширек миль қашықтықта кемпинг жасаған коммерциялық рафтинг тобының клиенті болды. Осы су тасқынының салдарынан бес адам, олардың жарақаттары ауыр болды, каньоннан әуе көлігімен эвакуацияланды.
Slot canyons can have hazards such as falling rocks, unsteady terrain, narrow slots, slippery surfaces, blockages, steep descents and ascents, potholes, whirlpools (siphons), cold water, duckunders, long swims, fast flowing water, and flash floods. The consequences of falling victim to these hazards can be exacerbated by difficulties or dangers for rescue teams accessing canyons or canyon regions. Notable incidents have occurred in slot canyons due to hazardous water conditions, particularly dangerous flash flooding caused by local as well as distant storms. Hikers should not enter slot canyons if there is any sign of rain in the surrounding area. In many slot canyons, it can be miles before a safe exit or rescue is possible. Fatalities have occurred in Australia's Blue Mountains due to flash flooding or hazardous water conditions. Drowning deaths have been recorded in Claustral Canyon, Bowen Creek North Canyon, Empress Canyon, Arethusa Canyon and Wollangambe Canyon. On the 31st of January 1982, three people died in Claustral Canyon due to a flash flood. On August 12, 1997, eleven tourists, seven from France, one from the United Kingdom, one from Sweden and two from the United States, were killed in Lower Antelope Canyon by a flash flood. Very little rain fell at the site that day, but an earlier thunderstorm had dumped a large amount of water into the canyon basin, seven miles upstream. The lone survivor of the flood was tour guide Francisco "Poncho" Quintana, who had prior swift water training. At the time, the ladder system consisted of amateur built wood ladders that were swept away by the flash flood. Today, ladder systems have been bolted in place, and deployable cargo nets are installed at the top of the canyon. A NOAA Weather Radio from the National Weather Service and an alarm horn are stationed at the fee booth. On July 15, 2021, a Michigan woman died in a flash flood that swept through a slot canyon in Grand Canyon National Park. She was a customer with a commercial rafting group that camped overnight about a quarter of a mile from a slot canyon. Five other people with serious injuries were airlifted from the canyon as a result of the same flash flood.