Кіріспе
Органикалық емес қосылыс (SOCl2)
chembox
|Verifiedfields = өзгертілген
|Watchedfields = өзгертілген
|verifiedrevid = 470607362
|Name = Тионил хлориді
|ImageFile = Тионил хлориді 2D өлшемдері.png
|ImageSize = 150px
|ImageFile1 = Xtal 3D шарларынан тионил хлориді B.png
|ImageSize1 = 140px
|ImageName1 = Тионил хлориді шар және таяқша моделі
|ImageFile2 = Жаңа дистилленген тионил хлориді бомбада.jpg
|IUPACName = Тионил хлориді
|OtherNames =
|Section1 =
|Section2 =
|Section3 =
|Section4 = Chembox Термохимиясы
|DeltaHf = −245.6 кДж/моль (сұйық)
|Entropy = 309.8 кДж/моль (газ)
|REL = C 1 ppm (5 мг/м3), бірақ кейде еріткіш ретінде де қолданылады. Ол уытты, сумен әрекеттеседі және химиялық қару өндірісіне қолданылуы мүмкін болғандықтан Химиялық қарулар конвенциясында тізімделген. Тионил хлориді кейде сульфурил хлоридімен (SO2Cl2) шатастырылады, бірақ бұл қосылыстардың қасиеттері айтарлықтай ерекшеленеді. Сульфурил хлориді хлордың көзі, ал тионил хлориді хлорид иондарының көзі болып табылады.
chembox
|Verifiedfields = changed
|Watchedfields = changed
|verifiedrevid = 470607362
|Name = Thionyl chloride
|ImageFile = Thionyl chloride 2D dimensions. png
|ImageSize = 150px
|ImageFile1 = Thionyl chloride from xtal 3D balls B. png
|ImageSize1 = 140px
|ImageName1 = Ball and stick model of thionyl chloride
|ImageFile2 = Freshly distilled thionyl chloride in a bomb. jpg
|IUPACName = Thionyl chloride
|OtherNames =
|Section1 =
|Section2 =
|Section3 =
|Section4 = Chembox Thermochemistry
|DeltaHf = −245.6kJ/mol (liquid)
|Entropy = 309.8kJ/mol (gas)
|REL = C 1ppm (5mg/m3) but is occasionally also used as a solvent. It is toxic, reacts with water, and is also listed under the Chemical Weapons Convention as it may be used for the production of chemical weapons. Thionyl chloride is sometimes confused with sulfuryl chloride, |SO2Cl2, but the properties of these compounds differ significantly. Sulfuryl chloride is a source of chlorine whereas thionyl chloride is a source of chloride ions.
Қасиеттері мен құрылымы
SOCl2 тригональды пирамидалық молекулалық геометрияны және Cs молекулалық симметриясын қабылдайды. Бұл геометрия орталық күкірт(IV) атомындағы жалғыз электрон жұбының әсеріне байланысты. Қатты күйде SOCl2 P21/c кеңістіктік тобына жататын моноклиникалық кристалдар түзеді.
Тұрақтылық
Тионил хлориді ұзақ сақталады, бірақ "ескірген" үлгілер сары түске боялады, бұл дисульф дихлоридінің түзілуіне байланысты болуы мүмкін. Ол қайнау температурасынан сәл жоғарыда S2Cl2, SO2 және Cl2-ге дейін баяу ыдырайды. Тионил хлориді фотолизге осал, бұл негізінен радикалдық механизм арқылы жүзеге асырылады. Ескіру белгілері байқалатын үлгілерді төмендетілген қысымда дистилляциялау арқылы тазартуға болады, нәтижесінде түссіз сұйықтық алынады.
Реакциялар
Тионил хлориді негізінен фармацевтикалық препараттар мен агрохимиялық заттарда жиі аралық зат ретінде қолданылатын хлорлы органикалық қосылыстардың өнеркәсіптік өндірісінде қолданылады. Ол әдетте фосфор пентахлориді сияқты басқа реагенттерге қарағанда артық таңдалады, себебі оның жанама өнімдері (HCl және SO2) газ тәрізді болып келеді, бұл өнімді тазарту процесін жеңілдетеді. Тионил хлоридінің көптеген өнімдері өте реактивті, сондықтан ол кең ауқымды реакцияларға қатысады.
Азот түрлерімен
Негізгі аминдермен тионил хлориді сульфиниламин туындыларын (RNSO) береді, мысалы, N-сульфиниланилин. Тионил хлориді бастапқы формамидтермен изоцианидтерді, ал екіншілік формамидтермен хлороминиум иондарын түзетіп реакцияға түседі; диметилформамидпен мұндай реакциядан Вильсмайер реагенты пайда болады. Ұқсас процесс бойынша бастапқы амидтер тионил хлоридімен реакцияласып имидоил хлоридтерін түзсе, екіншілік амидтер де хлороминиум иондарын береді. Бұл қосылыстар өте реактивті және карбон қышқылдарын ацил хлоридтеріне айналдыруды катализдеуге қолданылады, сондай-ақ олар Бишлер-Напиеральский реакциясында изохинолиндерді түзетін құрал ретінде пайдаланылады. Бастапқы амидтер қыздырылғанда нитрилдерге (Вон Браун амидінің ыдырауы) айналады. Тионил хлориді сонымен қатар оксимдердің Бекманның қайта орналасуын жеделдету үшін де қолданылған.
Фосфор түрлерімен
Тионилхлорид фосфоно қышқылдарын және фосфонаттарды фосфорилхлоридтерге айналдырады. Осы типтегі реакциялар үшін тионилхлорид 3-кестелік заттар тізіміне енгізілген, себебі оны G сериялы нейротоксикалық заттарды өндірудің "ди-ди" әдісінде пайдалануға болады. Мысалы, тионилхлорид диметил метилфосфонатты метилфосфон қышқылы дихлоридіне айналдырады, оны зарин және соман өндірісінде қолдануға болады.
Металдармен
SOCl2 сумен әрекеттескенде, оны магний хлоридінің (MgCl2*6H2O), алюминий хлоридінің (AlCl3*6H2O) және темір(III) хлоридінің (FeCl3*6H2O) гидраттарын, сондай-ақ басқа металл хлоридтерінің гидраттарын кептіруге пайдалануға болады. MCln⋅xH2O + xSOCl2 → MCln + xSO2 + 2xHCl.
Қауіпсіздік
SOCl2 өте реактивті және сумен немесе спирттермен жанасқанда тұз қышқылын күшті шығаруы мүмкін. Химиялық қарулар конвенциясы бойынша бақыланатын зат ретінде тізімделген, 3-кестедегі зат болып саналады, себебі ол G сериялы нейротоксикалық заттарды және күкірт негізіндегі иіс газдарын жасау үшін қолданылатын Мейер және Мейер-Кларк әдістерінде пайдаланылады.
Тарих
1849 жылы француз химиктері Жан Франсуа Персоз бен Блох, сондай-ақ неміс химигі Петер Кремерс (1827 ?), фосфор пентахлоридін күкірт диоксидімен реакцияға түсіріп, тионил хлоридін тәуелсіз түрде бірінші рет синтездеді. Дегенмен, олардың өнімдері таза болған жоқ: Персоз бен Кремер екеуі де тионил хлоридінің құрамында фосфор бар екенін айтты, ал Кремер оның қайнау температурасын 100 °C (іс жүзінде 74,6 °C) деп көрсетті. 1857 жылы неміс-итальян химигі Хьюго Шифф шикі тионил хлоридін бірнеше рет фракциялық дистилляциядан өткізіп, 82 °C-та қайнайтын сұйықтық алды және оны тионилхлорид деп атады. 1859 жылы неміс химигі Георг Людвиг Кариус тионил хлоридін карбон қышқылдарынан қышқыл ангидридтерін және ацил хлоридтерін, ал спирттерден алкил хлоридтерін алу үшін қолдануға болатынын анықтады.