Кіріспе

Португалдық зерттеуші және құл саудагері (15 ғасыр)
Нуно Тристао – 15 ғасырдағы португалдық зерттеуші және құл саудагері, 1440 жылдардың басында белсенділік танытқан. Дәстүрлі түрде ол Гвинея аймағына жеткен алғашқы еуропалық саналады. Аңыз бойынша, ол Гвинея-Бисауға дейін теңіз сапарлары жасаған, бірақ соңғы кездегі тарихшылар оның Гамбия өзенінен әрі бармағанын мәлімдейді.

Бірінші сапар

Нуньо Тристао Генрих Кемешінің үйінің салт аттысы болды. 1441 жылы Генрих Тристаоны латын туалдығы бар каравельдің алғашқы үлгілерінің бірімен Батыс Африка жағалауын зерттеу үшін, бес жыл бұрын Генрихтің соңғы капитаны жеткен ең алыс нүкте – Барбас мүйісінен әрі жіберді (Афонсо Гонсалвес Балдая, 1436 жылы). Рио-де-Оро маңында Тристао Анто Гонсалвестің кемесімен кездесті, оны Генрих сол жылы сол жағалауда күнге жататын монах тырнақалдарының ауына жіберген еді. Бірақ Гонсалвес жалғыз жас түйешіні тұтқынға алды, португалдар 1420 жылдары экспедициялар басталғаннан бері кездескен алғашқы жергілікті тұрғын. Нуньо Тристао Генрихтің мавр қызметшісінің біреуін аудармашы ретінде алып жүрді, ол Гонсалвестің тұтқын түйешісін сұраққа тарды. Тристао мен Гонсалвес оның берген мәліметімен жақын жердегі Санхажа бербер балықшылар лагеріне барды. Португалдар балықшыларға шабуыл жасап, онға жуық тұтқынға алды, португалдар Еуропаға әкелген алғашқы африкалық құлдар. Гонсалвес құл шабуылынан кейін бірден Португалияға қайтты, ал Нуньо Тристао оңтүстікке қарай жалғастырып, кері қайтудан бұрын Бланк мүйісіне (Бранко мүйісі) жетті.

Екінші сапар

1443 жылы Генрих Нуньо Тристаоды тағы да жіберіп, оны Бланк мүйісінен әрі Аргуин шығанағына дейін ілгерілетуге тырысты. Аргуин аралында Тристао Санхажа берберлерінің ауылына кездесті, бұл Генрихтің капитандары Батыс Африка жағалауында көрген алғашқы тұрақты елді мекен болды. Тристао дереу оған шабуыл жасап, он төрт шамасындағы ауыл тұрғынын тұтқынға алып, тұтқындарымен Португалияға қайтып келді. Тристаоның Аргуин жағалауындағы құлға салудың оңай және тиімді жерлері туралы хабарламасы көптеген португал саудагерлері мен оқиғақорларды Генрихтен құл саудасы лицензиясын алуға үндеді. 1444 және 1446 жылдар аралығында бірнеше ондаған португал кемелері Аргуин шығанағы маңында құл шабуылына аттанды.

Үшінші сапар

Аргуин жағалауларындағы балықшы елді мекендер португалдық құл шабуылдарынан тез қирағандықтан, 1445 жылы (немесе мүмкін 1444 жылы) Генрих Нуно Тристаонды одан әрі оңтүстікке жылжуға және құл шабуылы үшін жаңа аймақтарды іздеуге жіберді. Тристао Сенегал шекарасына дейін жетті, онда Сахара шөлі аяқталып, орман басталады, ал жағалаудағы халық "қоңыр" Санхаджа берберлерінен "қара" волфтарға ауысты. Тристао Сенегал өзенінің кіреберісіне жақын орналасқан Понта-да-Берберияға (Лангу де Барбария) дейін жеткені саналады. Құлайтын ауа райы оның өзенге кіруіне немесе жағалауға түсуіне бөгет болды, сондықтан ол кері жолға шықты. Отанына қайтар жолында Тристао Аргуин жағалауында тоқтады және тағы 21 берберді тұтқынға алды. Нуно Тристао Португалияға оралып, ол Сахарадан төменгі Африканы, немесе сол кездегі аталым бойынша "Қаралар елі" (Терра-ду-Негрос, кейін Терра-дос-Гвинея, немесе жай ғана Гвинея) ашқанын хабарлады. Португалдық құл шабуылдаушылар дереу Сенегал жағалауына шабуыл жасады, бірақ ондағы епті және жақсы қаруланған жергілікті тұрғындарды кездестіргеннен кейін, құл шабуылдары олар күткендей оңай да, тиімді де болмады.

Төртінші сапар

1446 жылы (немесе мүмкін 1445 немесе 1447, күні белгісіз), Нуньо Тристао Батыс Африка жағалауына төртінші (және соңғы) сапарын бастады. Кейбір жерлерде өзеннің сағасы кездеседі. Тристао өзен бойымен жоғары қарай, қоныс іздеу үшін 22 теңізшіні алып жүрді. Бірақ кемеге 13 жергілікті каноэ, 80 қарулы адаммен шабуыл жасады. Жедел қоршалған Нуньо Тристао, көптеген экипажымен бірге уланған жебелерден сол жерде қаза тапты (екі адам қашып кеткен болуы мүмкін). Тристаоның каравелі, клерк Айрес Тиноко мен төрт «кеме жігітінен» тұратын экипажға дейін азайды, дереу Португалияға қайтып келді. (Дегенмен, Диого Гоместің баяндамасы мұнда өзгеше: ол каравель қайтып келмегенін, жергілікті каноэлер оны жеңіп, тартып алып, өзен бойымен бөлшектегенін айтады.) Нуньо Тристао қаншалықты қашықтыққа жүзіп, қай жерде қайтыс болғаны белгісіз. 1940 жылдарға дейін португалдық дәстүр Тристаоның Рио-ду-Нунода (Нуньез өзені, қазіргі Гвинея) немесе оған жақын жерде, Рио-Грандеде (Геба өзені, Гвинея-Бисау) қайтыс болғанын айтты. Осының салдарынан Нуньо Тристао португалдық Гвинеяны (қазіргі Гвинея-Бисау) «ашқан» деп есептелді, тіпті қазіргі Бисау қаласы орналасқан жерге аяқ басқан еуропалықтың біріншісі болды делінді. Егер осылай болса, Нуньо Тристаоның соңғы сапары бұрынғы португалдық жетістіктен (Кабо-дус-Мастос, Назе мүйісі, Сенегал) үлкен қадам болды. Алайда, қазіргі заманғы тарихшылар, кеңірек мәліметтерге сүйене отырып (Диого Гомес пен Кадамостоның баяндамалары да бар), бұл талапты жоққа шығарды және қазір Нуньо Тристао тек Сенегалдағы Сине-Салум дельтасына дейін жеткенін, Масттар мүйісінен (Назе мүйісі) оңтүстікке қарай бірнеше шақырым ғана, немесе ең жомарт болғанда Гамбия өзеніне дейін жеткенін қабылдады. Нақты қай жерде болғаны талқылауда. Тарихшы Тейшейра да Мотаның мұқият зерттеулерінен кейін, Нуньо Тристао алдымен Салум өзенімен (Рио де Барбасинс,) жоғары көтеріліп, содан кейін Диомбос өзенімен (Рио де Лаго,) көтерілді, оның оң жағалауын Ниуми Батоның Ниумиманса патшасы басқарған мандинка тайпасы бақылады. Осы мандинка (немесе мандикиленген) жауынгерлері Нуньо Тристаоны тұтқынға алып, өлтірді. Басқа ғалымдар португалдық құл сатушының және оның серіктерінің өлімін Сенегамбияның серер халқына жатқызады. Бұл – басым пікір. Генридің сүйікті капитаны Нуньо Тристаоның өлімі Генридің экспедицияларының осы толқынының аяқталуының бастамасы болды. Келесі жылы тағы да кемелер шығатын еді, бірақ олар да ауыр шығынға ұшырады, нәтижесінде португалдық экспедициялар уақытша тоқтатылды. Генрих Кемеші Батыс Африка жағалауына тағы бір экспедицияны он жылдан кейін ғана (1455 жылы Кадамосто) жіберді.