Кіріспе

Мақта жинау машиналарын пайдалану арқылы жинау процесі автоматтандырылып, тиімділік арттырылады.

Мақта жинау машинасы – мақта жинауға арналған машина немесе өсімдіктерден піскен мақта талшығын қолмен жинап алатын адам. Бұл машина мақта жинау комбайны деп те аталады.

Тарих

Көптеген қоғамдарда мақта жинау үшін адам еңбегі пайдаланылды, бұл плантация иесінің пайда маржасын арттырды (Трансатлантикалық құл саудасын қараңыз). Бірінші практикалық мақта жинау машинасы 1920 жылдардың соңында Джон Дэниел Раст (1892–1954) өзінің ағасы Мак Расттың көмегімен бірнеше жыл бойына ойлап тапты. Басқа өнертапқыштар мақта талшықтарын орауға арналған тікенді шпиндельдерді пайдаланып, мақта талшықтарын бұрап, содан кейін мақтаны қауашақтан шығаруға тырысты, бірақ бұл алғашқы жобалар шпиндель мақтамен бітеліп қалуы себепті тиімсіз болды. Раст жылмақ, ылғалды шпиндельді пайдаланып, талшықтарды машинаға тұтқындалмай, қауашақтан айыруға болатынын анықтады. 1933 жылы Джон Раст алғашқы патенін алды, және ақырында ол мен оның ағасы мақта жинау машиналарын жасауға 47 патент алды. Дегенмен, Ұлы депрессия кезінде өнертабыстарын дамыту үшін қаржы табу қиын болды. 1935 жылы Раст ағайындылары Мемфисте (Теннесси штаты) «Rust Cotton Picker Company» компаниясын құрды, ал 1936 жылдың 31 тамызында Миссисипи штатының Стоунвилл қаласындағы «Дельта тәжірибе станциясында» «Rust» жинаушысын көрсетті. Бірінші «Rust» жинау машинасының кемшіліктері болғанымен, ол мақтаны жинады және демонстрацияға ұлттық баспасөз кеңінен назар аударды. Дегенмен, Расттардың компаниясы мақта жинау машиналарын жеткілікті мөлшерде өндіруге қабілетті емес еді. «Rust» жинаушысының табысымен басқа компаниялар Раст патенттеріне негіделмеген практикалық жинау машиналарын жасауға күш-жігерін еселеді. Кейін, оны кеңінен қабылдауды Екінші дүниежүзілік соғыстың өндірістік қажеттіліктері кешіктірді. 1944 жылы «International Harvester Company» коммерциялық тұрғыдан сәтті мақта жинау машиналарын шығарды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін «Allis Chalmers Manufacturing Company» компаниясы жақсартылған Раст дизайны бойынша мақта жинау машиналарын өндірді. Келесі жылдары механикалық жинау машиналарын біртіндеп жетілдіріп, шаруалар арасында кеңінен қолдануға көшті.

Мақта зауытының жақсартылуы

Мақтаны механикалық түрде теру машиналарын тиімдірек ету үшін мақта өсімдігінің және мақта өсіру технологиясының жақсартуы да қажет болды. Бұрынғы кезде мақта далаларындағы мақталар пісу уақыты әртүрлі болғандықтан, әрбір жинау маусымында үш-төрт рет қолмен жинауға тура келді. Мақтаның сапасы қалдықтары ашылғаннан кейін нашарлайтынына байланысты, барлық қалдықтар жинауға дайын болғанша күтіп тұру мүмкін болмады. Бірақ механикалық теру машиналарын енгізген кезде өсімдіктерді өсірушілер қалдықтары жерден жоғарырақ орналасқан және біркелкі пісетін гибридтік мақта сорттарын шығарды. Осы жаңалықтардың арқасында жинау машинасы даладан бір рет өте алды. Сонымен қатар, жинау алдында өсімдіктердің жапырақтарын түсіріп, таза жинау үшін гербицидтер дамытылды.

Кәдімгі орақшы

Алғашқы мақта жинау машиналары бір мезгілде тек бір қатар мақтаны ғана жинап алатын, бірақ соған қарамастан, қырық қол еңбегін алмастыра алатын. Қазіргі мақта жинау машинасы – өзі жүретін машина, ол бір мезгілде алты қатарға дейін мақтаның түктерін және тұқымдарын (шикі мақта) өсімдіктен алады. Бүгінде екі түрлі жинау машинасы қолданылады. Бірі – «стриппер» (жолақты) жинау машинасы, ол негізінен Техас штатында қолданылады. Олар Арканзас штатында да кездеседі. Ол өсімдіктен тек түктерін ғана емес, сонымен қатар өсімдіктің бір бөлігін (мысалы, жабылмаған қаптарды) да алып тастайды. Кейіннен, жинау машинасының артқы жағындағы себетке түсетін бұрын, ауыр заттарды тастау арқылы өсімдік қалдықтары түктерінен бөлінеді. Екінші түрі – «шпиндельді» (білікшелі) жинау машинасы. Ол жоғары жылдамдықпен айналатын тікенекті білікшелердің қатарын пайдаланып, мақта тұқымын өсімдіктен алады. Содан кейін мақта тұқымы кері айналатын доффермен білікшелерден алынып, себетке соқпаланады. Себет толғанда, жинау машинасы мақта тұқымын «модуль құрастырушыға» төгеді. Модуль құрастырушы шамамен 16 тонна салмақты (жинақталмаған 16 дорба) ығыстырылған мақтадан «кірпіш» жасайды, оны өрісте немесе «жинақтау алаңында» жинақталғанша сақтауға болады. Әрбір тазартылған дорба шамамен салмағы ... болады. 2007 жылы John Deere компаниясы өнеркәсіпте бірінші рет дөңгелек модуль құрастырушыны ұсынды. 2008 жылы Case IH Module Express 625 мақта өсірушілермен және жинау машиналарын жасаушылармен бірлесіп, мақта жинау кезінде модульдер құру мүмкіндігін қамтамасыз ететін мақта жинау машинасы жасау үшін әзірленді.