Кіріспе

Әл-Қуасим әулетінің шейхы (1781–1866)

Шейх Сұлтан бин Сақр әл-Қасими (1781–1866) – Қауасим шейхы және Шаржа, Рас-әл-Хайма, Джазира әл-Хамра және Рамс қалаларын басқарған. Бұл қалалар сол кездегі Трюшиал штаттарының құрамында болды және қазір Біріккен Араб Эмираттарының бөлігі. Ұзақ уақыт бойы алғашқы Сауд Арабиясы Корольдігіне тәуелді болған ол, Рас-әл-Хайманы 1803–1809 жылдары басқарды, бірақ Сауд Әмірінің бұйрығымен тақтан алынып, 1820 жылы қайта орнатылды. Ол 1866 жылы 85 жасында қайтыс болғанға дейін билік етті. Сондай-ақ, 1814–1866 жылдары Шаржаның билеушісі болды, бірақ 1840 жылы үлкен ұлы Сақр оның билігін қысқа мерзімге үзіліске ұшыратты. Ол 1820 жылғы Жалпы теңіз шартынан бастап, 1853 жылғы Мәңгілік теңіз келісімімен аяқталатын британдықтармен бірнеше келісімдерге қол қойды.

Ереже

Сұлтанның билігінің ерекшелігі – ол туыстарын өзінің билігіндегі әмірліктердің валилері немесе басшылары етіп тағайындады. Осылайша, Рас Аль Хаймаға 1823 жылдан 1845 жылы қайтыс болғанға дейін Сұлтанның інісі Мұхаммед бин Сақр билік жүргізді. Ал тағы бір інісі Салих бин Сақр 1838 жылға дейін Шаржаны биледі, содан кейін оның орнына Сұлтанның ұлы Сақр келді. Бірақ 1840 жылы Сақр әкесінен тәуелсіздігін жариялап, қаладағы қолдауын арттыру үшін жемшөпке су терушілерге салықты төмендетті. Сұлтан ақыры Сақр билік жүргізуіне рұқсат беру үшін Шаржадан салық алуға келісті, бірақ сол жылдың желтоқсан айында Салих бин Сақр және оның жақтастары Сақр бин Сұлтанды ұйықтатып, тұтқынға алды. Сақр қашып, әкесінің рұқсатымен 1846 жылға дейін Шаржадағы лауазымын қайта иеленді, бірақ ол Умм Аль Кувейнмен болған шайқаста қаза тапты. Оның орнына Абдулла бин Сұлтан билікке келді, бірақ ол 1855 жылы Хамриямен шайқаста қаза тапты. Абдулланың қазасынан кейін Сұлтан немересі Мұхаммед бин Сақрды Шаржаның валиі етіп тағайындады. Алайда, Сұлтанның ұлы Халид бин Сұлтан оның билігіне қарсы шықты және 1859 жылы Шаржа екеуінің арасында бөлінді. Сұлтан бұл кезде есінен жаңылып, Шаржадағы қақтығысқа белсенді қатыспады. 1860 жылдың соңында Халид Мұхаммедті атып, денесін шөлдегі құдыққа лақтырып, ақыры бұл дау шешілді.

Кiру

Сұлтан бин Сақр, Оңтүстік Парсы шығанағының жағалау қауымдастықтарының үстемдігіне таласқан Маскат сұлтанымен соғыс кезінде Қауасим тайпасының шейхы болды. Британдық кемелерге қатысты бірнеше оқиға болды, оның ішінде британдықтардың сұлтанды қолдап, онымен ынтымақтасқан тәрізді көріністері де болды. Қауасимнің британдық күштерге жасаған агрессивті жауабы олардың бірнеше шабуылдарына әкелді. 1806 жылы Сұлтан британдықтармен келісімге келді, нәтижесінде бейбіт шартқа қол қойылды. 1806 жылғы 6 ақпанда жасалған бұл шарт тұтқынға түскен британдық кеме "Триммерді" қайтаруды талап етті және Қауасимді британ туын көтеріп жүретін кемелерге құрмет көрсетуге міндеттеді. Қарсылығында, Қауасим кемелері Үндістан порттарына кез келген шектеусіз кіруге құқық алды.

Жер аудару

Келісімге қол қоюдан кейін Парсы шығанағында екі жылдық бейбітшілік орнады, бұл Сұлтанға өзінің күш-жігерін ескі жауы Маскат сұлтанына қарсы бағыттауға мүмкіндік берді. 1808 жылдың мамыр айында ол Маскаттан Қор-Факканды жаулап алды. Бірақ, осы жеңіске жеткеннен кейін көп ұзамай, Сауд әмірі Сұлтанды Қауасимнің басшысы қызметінен алып тастады, ал келесі жылы ол Рас Әл-Хайманың билеушісі лауазымынан шеттетілді. Рамс және Даях шейхы Хусейн бин Әли Саудтардың Омандағы бас валиі, яғни салық жинаушысы болып тағайындалды. Сонымен қатар, саудиялықтар Фуджейра, Әл-Битна және Қор-Факкан бекіністерін басып алды. Сұлтан бин Сақр 1809 жылы Сауд әміршісіне баруға бұйрық берілгеннен кейін, Саудтардың астанасы Дирияда тұтқынға алынды (қазір Рияд қаласының маңы). Ол қашып, Йемен және Моха арқылы Маскатқа сапар шекті, онда Оман сұлтаны Саид Саид оны қабылдады. Персия шығанағы мен Үнді мұхитында британдық кемелерге жасалған шабуылдардың күшеюі Хусейн бин Әлидің британдық кемелердің Қауасимге салық төлеуін талап етуіне әкелді. Сауд Арабиясының басқа да шығанақ порттарына қарсы жорықтарға қатысумен қатар, Қауасимдер парсылармен де, Маскат сұлтанымен де қақтығыста болды және британдық кемелерге шабуылдауын жалғастырды. Сондықтан Сұлтанға қолдау көрсету және Қауасимдерді құлату үшін экспедиция ұйымдастыру туралы шешім қабылданды.

1809 жылғы Парсы шығанағындағы жорық

1809 жылғы Парсы шығанағындағы науқан 11 қарашада Рас-Аль-Хаймаға британдық флоттың келуімен басталды. Келесі күні, 12 қарашада қалаға бомбалау шабуылы жасалды. 12 қарашада жасалған сәтсіз қону әрекетінен кейін британдықтар Лингэ және Люфтті басып алды, Мұсқат сұлтаны үшін Хор-Факканды жаулап алды, содан кейін Рамс, Джазира Аль-Хамра, Аджман және Шаржаға бет бұрды. Рас-Аль-Хайманың заңды билеушісі Сұлтан бин Сақр әлі де шет елде болғандықтан, британдықтар 1809 жылғы экспедициядан кейін келісімге қол қоюға ұмтылмады. 1813 жылы Мұсқат сұлтанының Сұлтан бин Сақрды қалпына келтіру мақсатымен Рас-Аль-Хаймаға жасаған экспедициясы сәтсіз аяқталды. Бірақ, келесі жылы жасалған тағы бір әрекет нәтижесінде Сұлтан қайтадан Рас-Аль-Хайма емес, Шаржа мен Лингэнің билеушісі болып тағайындалды, соңғысы оның негізгі тұрақты жері болды. Рас-Аль-Хайма Сауд тәуелділігіндегі Хасан бин Рахманың тиімді басқаруында қалды.

1819 жылғы экспедиция және 1820 жылғы келісім

Хасанның тұсында Кавасимдер тек Маскатпен ғана емес, сонымен қатар британдық кемелермен де қақтығысқа түсті. 1814 жылы жасалған бейбіт келісім шарттары мүжілді. 1819 жылы британдықтар екінші Парсы шығанағы жорығына шықты және бұл жолы Рас-Аль-Хайманы тонады, Хасан бин Рахманы қызметтен шеттетуге мәжбүр етті, содан кейін Джазира Аль Хамра, Умм Аль Кувейн, Аджман, Фаст, Шаржа, Абу Хайл және Дубайдың бекіністерін және ірі кемелерін бомбалап жойды. Сұлтан 1820 жылғы 4 ақпанда Рас-Аль-Хайманың ішкі аймағындағы Фалая бекінісінде «Шаржа мен Рас-Аль-Хайма шейхы» ретінде 1820 жылғы Жалпы теңіз келісіміне қол қойды. Хасан бин Рахма бұрынғысы «Хатт пен Фалаиха шейхы, бұрын Рас Аль Хайма шейхы» ретінде келісімге қол қойған еді. Сұлтан өзінің ықпалын нығайту үшін жылдам әрекет етті, қартайған ваххаби шейхін Рамс пен Даяхтан Шаржаға көшіріп, оның орнына бұрынғы шейхтің ұлын қойды, содан кейін өзінің ұлы Мұхаммедті Рас Аль Хайма уәлісі етіп тағайындады. Умм Аль Кувейннің Абдулла бин Рашиді сол кезде Сұлтанның үстемдігін мойындады. Солтүстік Эмираттардың ішінде тек Аджман ғана өзін тәуелсіз санайтын. 1824 жылға қарай Сұлтан Умм Аль Кувейнде өзіне адал адамды орнатып, Аджманнан өзінің үстемдігін мойындады. 1825 жылы Дубайдың билеуші әулетіне үйленді. Кейін 1820 жылы Сұлтан Шаржа бекінісін салдырды. 1830 жылғы британдық құжаттарда бекініс «ішкі жақта орналасқан, алты дүрбілі орнатылған, сонымен қатар бірнеше жеке мұнаралар бар» делінген. «Жаудан қауіп болған жағдайда, арабтардың шабуылына тойтарыс беру үшін жеткілікті құрма ағаштары мен ағаштармен қоршалады, бірақ тұрақты әскерлерге қарсы тиімді емес». 1820 жылдары Исаак Сұлтан Фарах Гүлед Сұлтан бин Сақр Әл Касимиге британдықтарға қарсы әскери көмек және бірлескен діни соғыс туралы хат жазды. Ол сүннетке сәйкес ізгі, әділ билеуші ретінде мақталды.

Абу-Дабимен соғыс

Сұлтан Рас Әл-Хайма қаласын қайта тұрғызып, ескі қаланың қираған жерлерін жаңа қала салу үшін пайдаланды. 1828 жылы қала қайтадан елді мекен ретінде орнатылды. Өзінің ескі қарсыласы Маскат сұлтаны мен Абу-Дабидің Бани Яс тайпасы арасындағы одақтан ашуланған Сұлтан, олардың Бахрейнге жасаған жорығын мүмкіндік деп пайдаланып, Абу-Даби қаласын блокадаға алды. 1829 жылғы маусым айында Линге шейхінің арашалық етуінен кейін блокада алынып тасталды, екі тарап та жыл сайынғы інжу жинау маусымына қатысуға мүмікіндік алды. Бірақ 1831 жылы Абу-Дабиге адал бедуиндер Аджманға шабуыл жасады, Сұлтан Аджманмен бірігіп, Абу-Дабиге соғыс жариялады. Ұзаққа соқпай бейбіт келісімге қол жеткізілді, алайда екі тараптан да інжу қайықтары тәркіленді. 1833 жылы Бани Яс тайпасының Аль Бу Фаласах бөлігі Мактум бин Бути бин Сохайл және Обайд бин Саид бин Рашидпен бірге Дубайға көшіп кетті. Сұлтан бұл мүмкіндікті пайдаланып, тағы да Абу-Дабиге қарсы әрекет етуді жоспарлады. Шаржаның қайықтарын інжу жинау орындарынан қайтарып алып (маусымның ең жарқын кезенінде жасалған бұл әрекет халыққа ұнамады), Сұлтан өзімен бірге 520 сарбаз бен Хасан бин Рахманы тасымалдаған 22 қайықпен және Аль Бу Фаласах пен Дубайдың басқа да сепаратистерінің 700 сарбазын тасымалдаған 80 қайықпен Абу-Дабиге бет алды. 1833 жылғы 10 қыркүйекте одақтастар Абу-Дабиден төрт шақырымдай қашықтықта орналасып, келесі күні қалаға шабуыл жасауға дайын болды. Бірақ таң атқанда олардың үлкен күшпен қоршалып алынғанын көрді. Шабуылшылар қайықтарына қашып тырысты, бірақ тасқын су қайықтарды құрлыққа шығарып тастады, содан кейін қақтығыс болды, 45 адам қаза тауып, 235 адам тұтқынға түсті (олар Абу-Дабидегі үйлеріне қайтарылды), Аль-Касими алты қайығын, ал Дубай жасағы 80 қайығының 60-ын жоғалтты. Сұлтан Линге және Аджман шейхтарымен одақтасып, 1833 жылғы қарашада Абу-Дабиге қарсы қайтадан жорық жасады. Бұл жорық қарулы күшпен Абу-Дабиді басып алуға сәтті болмады, сондықтан қала блокадаға алынды. Блокада тиімді болды: Аль-Касими Абу-Дабидің 30 қайығын басып алды, ал Сұлтанның Дубай одақтастарымен болған қақтығыста Абу-Даби тарапынан 10 адам қаза тапты. 50 түйеден тұратын керуен тұтқындалды. Абу-Даби блокададан қатты қиналды, бірақ Дубайдың жақтастарына қарсы жердегі әрекеттер және Шаржа мен Рас Әл-Хаймадан су мен азық-түлік жеткізу қажеттігі блокада күштеріне де қиындықтар тудырды. Ұзаққа соқпай бейбіт келісімге қол жеткізілді, содан кейін 1834 жылы Абу-Даби Дубай халқының Шаржаның азаматтары болып есептелуіне келісті.

Маскатпен келісім

Маскатпен шамамен бір ғасыр бойы үзіліс-құбылыспен жүрген қақтығыстарды аяқтап, Сұлтан Бин Сақр 1850 жылы Маскат сұлтанымен келісімге келді. Осы келісімде Аль Касими әулетінің билігі Шаржа мен Хор-Калба арасындағы сызықтан солтүстікке қарай мойындалды, бірақ Ша'ам мен Дибба арасындағы сызықтан солтүстікке қарайғы қират, биік жерлер осы келісімге кірмейтін болды.

Хамрияның қоршауы

Шаржада Хувала және Швайхиин тайпаларының мүшелері арасында қандық дау басталды. Сұлтан Швайхиинді – Шаржаға жақында көшіп келген, шамамен 500 жауынгерден тұратын иммигранттарды – Аджман мен Шаржаның солтүстік шекарасындағы Хамрия қаласына көшірді. Бұл Хамрияның әл-Қасими билігіне қарсы болатын көптеген көтерілістердің біріншісін тудырды. Сұлтан 1855 жылдың мамыр айында Хамрияны өз әскерімен, сондай-ақ Аджманнан 3000-ға жуық адаммен және бес артиллериялық құралмен қоршап, басып алды. Хамрияны 800-ге жуық адам қорғады, ал Абдулла ибн Сұлтан шайқаста қаза тапты. Хамрияны қорғағандар он адамды ғана жоғалтса (ал қоршаушылардың арасында 60 адам қаза тапты), Сұлтан жағдайды реттеу үшін британдықтарды шақырды. Сұлтан британдық "Клайв" кемесінің капитаны Кембалл Хамрияға қарсы өзінің билігін жүзеге асырады деп үміттенген, бірақ Кембалл Сұлтанның тапсырмасымен Хамрияға шабуыл жасаудан бас тартып, Швайхиинді Хамриядан шығару туралы келісімге келді. 1860 жылы Хамрияның басшысы Абдулрахман бин Сайф Хан мен Әбу Хайлдың көтерілісшіл қауымдастықтарына қарсы Шаржаға көмек көрсету үшін әскер басқарды. Шейх Сұлтан бин Сақр әл-Қасими 1866 жылы 85 жасында дүние салды. Оның орнын Халид бин Сұлтан әл-Қасими басты.