Кіріспе

Бразилиялық теориялық физик Хосе Лейте Лопес (28 қазан 1918 – 12 маусым 2006) – кванттық өріс теориясы және бөлшектер физикасы саласындағы еңбек еткен бразилиялық теориялық физик.

Өмір

Лейте Лопес 1935 жылы университет оқуын бастады, Пернамбуко химия мектебінде өнеркәсіптік химия мамандығына түсті. 1937 жылы Рио-де-Жанейродағы ғылыми конференцияда баяндама жасағанда, жас студент бразилиялық физик Марио Шенбергпен танысты және ол арқылы Сан-Паулуда итальян физиктері Луиджи Фантаппие мен Глеб Ватагинмен танысты. Үшеуі де сол кезде жаңадан құрылған Сан-Паулу университетінде физика саласындағы зерттеулермен айналысты, бұл ортада зор интеллектуалдық қызығушылық пен болашақ бразилия физикасының элитасына айналатын жас буынның дамуына жағдай жасалған еді, мысалы, Сезар Латтес, Оскар Сала, Роберто Сальмерон, Джейме Тиомно және Марсело Дами де Соуза Сантос. Көргендерінен физиканы оқуға ынталанған Лейте Лопес 1939 жылы бітіргеннен кейін Рио-де-Жанейроға көшті. 1940 жылы Бразилия университетінің философия факультетіне емтихан беріп, 1942 жылы физика мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. Карлос Чагас Фильхоның шақыруын қабылдап, Лейте Лопес сол жылы Рио-де-Жанейро Федералды университетінің Биофизика институтында жұмыс істей бастады, бірақ көп ұзамай Сан-Паулу университетіне көшіп, өзінің ұстазы, досы және демеушісі Марио Шенбергпен кванттық механика бойынша аспирантураға түсті. Осы кезеңдегі негізгі жұмысы Дирактың электрондардың сәулелену өрісін есептеуге арналды. 1944 жылы Лейте Лопес Нью-Джерсидегі Принстон университетінде Йозеф Мария Яухтың жетекшілігімен оқуға американдық стипендия алды. Ол жерде Альберт Эйнштейн, Вольфганг Паули және Джон фон Нейман сияқты теориялық физиканың көрнекті ғалымдарымен танысып, жұмыс істеу мүмкіндігіне ие болды, бірақ Манхэттен жобасына (алғашқы атом бомбаларын жасау) қатысқан факультеттің көп бөлігі болмағандықтан. 1946 жылы ол ауыр бөлшектердің кері импульсінің ядролық потенциалдық энергияға тигізетін әсері тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады және Рио-де-Жанейроға оралды. Бразилия университетінің теориялық және жоғары физика кафедрасының уақытша басшысы болып тағайындалды және кванттық механика және сәулеленудің кванттық теориясы бойынша лекция оқуын бастады. 1948 жылы ядролық күштер теориясы туралы диссертациясын қорғағаннан кейін кафедра меңгерушісі болып бекітілді. Сан-Паулудан шыққан жас физик Сезар Латтеспен бірге, ол пион (пи-мезон) ядролық бөлшектің жаңа түрін бірлесіп ашқаны үшін халықаралық деңгейде танымал болды. Лейте Лопес 1949 жылдың қаңтарында Рио-де-Жанейрода Теориялық физика зерттеу орталығын (CBPF) құруға белсенді қатысты (Бразилиядағы физика саласындағы алғашқы зерттеу орталығы), ол сол кезде Бразилия өнеркәсіп конфедерациясының (CNI) президенті болған Эувалдо Лодидің қаражатымен қаржыландырылды. Сол жылы Лейте Лопесті Роберт Оппенгеймер Принстондағы Жоғары оқу институтында тағы бір жыл оқуға шақырды, онда ол Ричард Фейнман, Виктор Вайскопф және Пол Дирактың лекцияларын тыңдады. 1957 жылы ол Ричард Фейнманның шақыруымен Калифорния технология институтына АҚШ-қа сапармен барды. 1969 жылы Бразилиядағы жаңа әскери режим оның саяси құқықтарын, сондай-ақ бірнеше басқа профессорлардың құқықтарын, оның "коммунистік қастандыққа" қатысқандығына байланысты алып тастады. Ол өзі құрған орталықтан жұмыстан шығарылып, өз еркімен АҚШ-қа (Карнеги-Меллон университетіне) эмиграцияға кетті, бірақ 1964 жылғы әскери төңкеріске АҚШ-тың араласуына қатысты дәлелдер пайда болғаннан кейін ол Францияның Страсбург қаласындағы Луи Пастер университетіне көшті. 1974 жылдан 1978 жылға дейін Лейте Лопес Луи Пастер университетінде толық профессор болып тағайындалды, Жоғары энергия бөлімінің директоры және Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығының (CNRS) құрамындағы Ядролық зерттеулер орталығының директорының орынбасары қызметтерін атқарды. 1986 жылы Бразилияға оралып, Бразилия физика зерттеу орталығының директоры болды. Сонымен қатар, ол Бразилия ғылымды дамыту қоғамының құрметті президенті болды. Көптеген халықаралық және ұлттық наградалар мен сыйлықтардың ішінде Лейте Лопес 1999 жылы ЮНЕСКО ғылым сыйлығын алды және Бразилияның ғылыми еңбегі орденінің Ұлы крестімен марапатталды.