Кіріспе
Швейцариялық палеонтолог (1672–1733)
Иоганн Якоб Шейхцер (2 тамыз 1672 – 23 маусым 1733) – Цюрих қаласында туған швейцариялық дәрігер және табиғаттанушы ғалым. Оның ең танымал еңбегі – төрт томдық «Physica sacra» еңбегі, ол Киелі кітапқа түсініктеме беріп, ғылым мен діннің үйлесімділігін көрсететін әлемге деген көзқарасын қамтиды. Бұл еңбек мысқа басылған суреттермен толықтырылып, «Копфер Бибель» немесе «Мыс Киелі кітап» деп аталды. Шейхцер Киелі кітаптағы жаратылыс туралы түсініктерді қолдады, бірақ Коперниктің күнцентризмді қолдауы оны Швейцариядан тыс жерде өзінің еңбектерін басып шығаруға мәжбүр етті. Ол сондай-ақ нептунизмнің бастапқы идеяларын қолдады және қазбаларды Киелі кітаптағы топан судың куәсі ретінде қарастырды. Оның Охингеннен табылған, топан су кезінде батып кеткен адам деп санайтын қазбасы кейіннен миоцендік саламандра екені анықталды және оған Андриас шейхцери деген ат берілді.
Өмір және мансап
Цюрихтің танымал аға қалалық дәрігерінің (архиатер) және латын мектебінің директорының қызы Барбара Фэсидің ұлы, ол білімін Цюрихте алды және 1692 жылы Нюрнбергке жақын Альтдорф университетіне медициналық мамандық алу үшін барып оқыды. 1694 жылдың басында ол Утрехт университетінде медицина докторы ғылымын қорғап, дәреже алды, содан кейін математикалық зерттеулерін аяқтау үшін Альтдорфқа, Нюрнбергке қайта оралды. Георг Эймарттан астрономияны оқыды. 1696 жылы Цюрихке қайтып келді (қалалық дәрігер Иоганн Якоб Вагнердің 1695 жылы қайтыс болуынан кейін) және 1710 жылы математика профессоры болады деген уәдемен кіші қалалық дәрігер (Полиатер) қызметіне тағайындалды. 1697 жылдан бастап ол Collegium der Wohlgesinnten-де хатшы болып жұмыс істеді, онда философиядан дәріс берді. Сонымен қатар ол Цюрих қаласының Кунсткаммерінің (табиғи тарих кабинетінің) кураторы болып та жұмыс істеді. Ол басқа ғалымдармен кеңінен хат алмасып, Корольдік қоғамның басылымдарында жарияланды, онда ол 1703 жылдың 30 қарашасында Джон Вудвардтың (1665–1728) қолдауымен мүше болып сайланды, олармен бірге Нептуншылдық сияқты көзқарастарды бөлісті. Ол Сюзанна Фогельге үйленді және олардың тоғызға жуық баласы болды, бірақ олардың тек бірнешеуі ересек жасқа жетті. Ол 1733 жылдың қаңтарында, өлімінен бірнеше ай бұрын физика кафедрасының профессоры және аға қалалық дәрігер (Stadtarzt) қызметіне тағайындалды. 1733 жылдың 23 маусымында Цюрихте қайтыс болды.
Жарияланған еңбектер
Шойхцер Nova literaria Helvetica, Корольдік қоғамның философиялық еңбектеріне көп жазды және өзінің "Швейцария табиғатының тарихы" және "Тарихи және саяси Меркурий" атты мерзімді басылымдарын шығарды. Ол көптеген мақалалардан өзге, отыз төрт шамасында туынды жариялаған. Ол Еуропа бойынша 800-ге жуық адаммен хат алмасып тұрды. Олардың ішінде теолог Хортензия фон Мус және оның көптеген шәкірттері, мысалы, Антонио Пикенино (және оның әкесі Джакомо Пикенино) болды, олармен бірге тау саяхаттарына шықты. Оның тарихи жазбаларының көп бөлігі әлі де қолжазба күйінде сақталып тұр. Оның жарияланған еңбектерінің маңыздысы ғылыми байқауларына (барлық салаларды қамтиды) немесе сапарларына байланысты, осы сапарлар барысында ол осы ғылыми еңбектерге материалдар жинады.
Ғылыми еңбектер
Бірінші санатта оның өзі жариялаған «Швейцарияның табиғи тарихы» (Description der Naturgeschichte des Schweitzerlandes) (3 том, Цюрих, 1706–1708) кітабы бар, оның үшінші томы 1705 жылғы саяхаты туралы неміс тілінде баяндайды; осы кітаптың жаңа басылымы және оның 1723 жылғы еңбегі маңызды қысқартулармен, 1746 жылы Й.Г. Зульцер (JG Sulzer) «Швейцарияның табиғи тарихы және швейцариялық тауларға жасаған саяхаттары» (Naturgeschichte des Schweitzerlandes sammt seinen Reisen über die schweitzerischen Gebirge) деген атпен 2 томдық түрінде жарық көрді, сондай-ақ оның «Helvetiae historia naturalis или Naturhistorie des Schweitzerlandes» (3 томдық, Цюрих, 1716–1718 жылдары жарық көрген, ал 1752 жылы жоғарыда аталған неміс тіліндегі атаумен қайта басылған) кітабы да бар. Соңғы еңбектің үш бөлігінің біріншісі Швейцария тауларын (олар туралы сол кездегі барлық мәліметтерді жинақтап, 1574 жылғы Симмлердің және 1760 жылғы Грунердің еңбектері арасындағы байланыс ретінде қызмет етеді), екіншісі – Швейцария өзендерін, көлдерін және минералды суларын, ал үшіншісі – Швейцария метеорологиясын және геологиясын қамтиды. «Physica sacra» еңбегінде ол Құдайдың бар екенін дәлелдеу үшін аргументтер келтіріп, атеистке камера-обскураны көрсетіп, содан кейін оның толықтай көшірмесі – көзді көрсету керектігін айтты, бұл зиялы дизайнды көрсетеді. Сондай-ақ, ол қазбаланған аммониттерді Киелі кітаптағы топан судың дәлелі ретінде түсіндірудің сол кездегі қалыпты тәсілін ұстанды. Шейхцердің 1746 және 1752 жылдары жарық көрген еңбектері (Цхудидің «Chronicum Helveticum» еңбегімен бірге) Шиллердің «Вильгельм Телл» (1804) драмасының негізгі дереккөздерінің бірі болды. 1704 жылы Шейхцер Корольдік қоғамның мүшесі (FRS) болып сайланды. Ол 1706–1707, 1709 және 1727–1728 жылдар аралығында «Философиялық еңбектер» журналында көптеген ғылыми жазбалар мен мақалалар жариялады.
Жол жұмыстары
Екінші санатқа оның 1702–04 жылдары жасалған, 1708 жылы Лондонда жарық көрген *Itinera alpina tria* кітабы жатады, ал оны суреттеу үшін жасалған тақталар қоғамның әртүрлі мүшелерінің қаражатымен орындалды, оның ішінде президент, сэр Исаак Ньютон (оның имприматурасы кітаптың титул бетінде көрсетілген), сэр Ханс Слоан, Дин Олдрич, Хумфри Уанли және т.б. Мәтін латын тілінде жазылған, сондай-ақ оның саяхаттарын сипаттайтын толық еңбегі (оның ішінде 1708 жылғы том) 1723 жылы Лейденде төрт томдық кітап түрінде *Itinera per Helvetiae alpinas regiones facta annis 1702–11* деген атпен жарық көрді. Ол сонымен қатар жыл сайынғы Альпілік саяхаттарының негізінде *Helvetiae stoicheiographia* (1716–1718) еңбегін жазды. Бұл сапарлар Шойхцерді Швейцарияның барлық аймақтарына, әсіресе орталық және шығыс бөліктеріне жеткізді. 1705 жылы Рон мұздығына жасаған сапары туралы айта келіп, ол Швейцарияның басқа мұздықтары туралы сол кездегі білімге сүйене отырып толық мәлімет береді. 1706 жылы Люцерн мұражайындағы таңғажайып заттарды атап өткеннен кейін, ол Швейцарияда айдаһарларды көрген сенімді адамдардың баяндамаларын қосады. Ол олардың бар екендігіне күмән келтіреді, бірақ айдаһардың фантастикалық суреттерін салады, бұл кейбір қазіргі жазушыларды оның саяхатшы және табиғатты зерттеуші ретіндегі еңбегін төмен бағалауға әкелді, себебі сол кезде айдаһарға сену кеңінен таралған еді. 1712 жылы ол Швейцарияның картасын төрт параққа (1/290 000 масштабта) жариялады, оның шығыс бөлігі (оның жеке бақылауларына негізделген) ең дәл болса да, карта тұтастай алғанда 18-ші ғасырдың соңына дейін Швейцарияның ең жақсы картасы болып саналды. 1723 жылғы кітабының соңында ол 1694 жылдан 1721 жылға дейінгі жазған еңбектерінің толық тізімін (27 кварттық беттен тұрады) келтіреді. Шойхцер палеонтологиялық жұмыстарымен де белгілі. *Lithographia Helvetica* еңбегінде ол қазбаларды «табиғаттың ойыны» немесе Киелі кітаптағы топан судан қалған қалдықтар деп сипаттады. Оның ең танымал жұмысы – Баден карьерінде табылған қазба сүйектің топан судан қаза тапқан адамның сүйегі екенін айтуы. Бұл мәлімдеме христиан жазбаларының сөздерін растайтын сияқты болды және Шойхцердің өлімінен кейін бірнеше он жыл бойы, 1811 жылға дейін қабылданды, сол кезде француз табиғатты зерттеуші Жорж Кювье бұл үлгіні қайта қарап, оның ірі тарихқа дейінгі саламандер екенін көрсетті, ол оның құрметіне *Andrias scheuchzeri* деп аталды.
Құрметтер мен марапаттар
1703 жылы қарашада ол Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. Берн Альп тауындағы Шейхзерхорн (3462 м) және Шейхзерёх Йоханн Якоб Шейхзердің құрметіне аталған. Scheuchzeriaceae және Scheuchzeria palustris оның есімімен аталады.
Басқа дереккөздер
Франц Ксавер Хёерль, Й.Й. Шойхцер, жоғары тау физикалық географиясының негізін қалаушы (Мюнхен, 1901), пайдалы шағын памфлет, Шойхцердің ғылыми көзқарастарын ыңғайлы түрде жинақтайды.