Христиан дінінде туылуды бақылау мәселесінің тарихы мен түрлі көзқарастары

Кіріспе

ХХ ғасырдан бұрын христиан дінінің үш негізгі бағыты – католицизм, шығыс православиесі және протестантизм (соның ішінде басшы протестант реформаторлары Мартин Лютер мен Джон Кальвин) – көбінесе тууды реттеуге (контрацепция деп те аталады) сынды көзқараспен қараған. Алайда, қазіргі таңда христиан дінтері арасында тууды реттеуге қатысты түрлі пікірлер бар, ол тууды реттеуді қабылдаудан бастап, тек табиғи отбасылық жоспарлауға ғана рұқсат беруге дейін, тіпті Киверфулл доктринасын ұстануға дейін жетеді. Бұл доктрина контрацепцияны қабылдамайды және христиандардың көп балалы болуы керек деп есептейді.

Өмірбаян

Көптеген ертедегі шіркеу әкелері контрацепцияны қолдануды айыптаған мәлімдемелер жасады, оның ішінде Иоанн Златоуст, Жером, Александриялық Климент, Римдік Гипполит, Гиппоний Августин және тағы басқалары. Жеромның айыптауларының бірі нақты ауызша қолданылатын контрацепция түріне қатысты: "Кейбіреулер бала тумауын қамтамасыз ету үшін уыстар ішеді, осылайша бала туғанға дейін-ақ адамдарды өлтіреді". Гиппоний Августин "Неке және құштарлық туралы" еңбегінде, егер ерлі-зайыптылар бала тудыру ниеті болмайынша, құштарлықпен жыныстық қатынасқа түсетін болса, "олар ерлі-зайыпты деп аталғанымен, шын мәнінде солай емес, некенің құрметті атын ұятты іске жабу үшін пайдаланады. Кейде бұл құштарлықпен жасалған қатыгездік, немесе қатыгез құштарлық, тіпті олар стерильдеуші дәрілерді қолдануға дейін барады". "Стерильдеуші дәрілер" (sterilitatis venena) деген тіркес теологиялық және шіркеу әдебиеттерінде кез келген контрацепциялық амалдарды және тууды реттеуді айыптау үшін кеңінен қолданылды. Августин контрацепцияны айыптау үшін Онан туралы Киелі кітаптағы оқиғаны қолдайтын мәтін ретінде пайдаланды.

Католик шіркеуі

Католик шіркеуінің катехизисі барлық жыныстық қатынастар бірлік пен ұрпақ алу мақсатында болуы керек екенін нақты айтады. Жасанды контрацепцияны қолдануды өзінен-өзі жамандық деп айыптағаннан өзге, жүктіліктен сақтану үшін қолданылатын өзара мастурбация және анальдық жыныстық қатынас сияқты ұрпақ тудырмайтын жыныстық әрекеттерге де тыйым салынады. Casti connubii жыныстық қатынастың екінші, біріктіру мақсатын түсіндіреді. Осы екінші мақсатқа байланысты, некедегі жұбайлар жүктілік мүмкін болмаған жағдайда да жыныстық қатынасқа түсуге құқылы: «Некеде өз құқығын дұрыс пайдаланатын, бірақ уақыттың өтуіне немесе белгілі бір кемшіліктерге байланысты жаңа өмір тудыру мүмкін болмайтын адамдар табиғатқа қарсы әрекет етеді деп есептелмейді. Некеде де, некелік құқықтарды пайдалануда да өзара көмек, өзара сүйіспеншілікті дамыту және құштарлықты басу сияқты қосымша мақсаттар бар. Егер олар басты мақсатқа бағынышты болса және әрекеттің ішкі мәні сақталса, оларды қарастыруға тыйым салынбайды». Couple to Couple League ұйымынан Джон мен Шила Кипплинің айтуынша, Папа Пий XI-нің мәлімдемесі жүктілік және менопауза кезеңінде ғана емес, сонымен қатар етеккір циклінің құнарсыз кезеңдерінде де некедегі жұбайлардың жыныстық қатынасқа түсуіне рұқсат берген. Реймонд Деветерре бұл мәлімдемені «жақсы себеп болғанда» бала тумайтын кезеңде жыныстық қатынасқа түсуге рұқсат ретінде қарастырады. 1932 жылы католик дәрігері «Әйелдердегі құнарлылық және құнарсыздық ырғағы» атты кітап жариялап, католиктерге осы әдісті насихаттады. Дегенмен, белгілі бір жағдайларда ритм әдісін қолдану 1951 жылға дейін Папа Пий XII-нің екі сөзінде ғана ресми түрде қабылданды. Бұл әдіс «табиғи отбасылық жоспарлау» деп белгілі болды. Кейбір зерттеулер NFP-ны қолданатын жұбайлар көптеген артықшылықтарға ие екенін көрсетеді, олардың ең маңыздысы NFP-ны қолданатын жұбайлар арасында ажырасу көрсеткішінің төмендеуі болуы мүмкін. Католик шіркеуі табиғи отбасылық жоспарлауды қолдауын жалғастыруда, себебі ол жыныстық одақтың біріктіру аспектісін сақтайды және сонымен бірге ұрпақ тудыруға ашық болуға мүмкіндік береді.

The Catechism of the Catholic Church specifies that all sex acts must be both unitive and procreative. In addition to condemning use of artificial birth control as intrinsically evil, non procreative sex acts such as mutual masturbation and anal sex are ruled out as ways to avoid pregnancy. Casti connubii explains the secondary, unitive, purpose of intercourse. Because of this secondary purpose, married couples have a right to engage in intercourse even when pregnancy is not a possible result:Nor are those considered as acting against nature who in the married state use their right in the proper manner although on account of natural reasons either of time or of certain defects, new life cannot be brought forth. For in matrimony as well as in the use of the matrimonial rights there are also secondary ends, such as mutual aid, the cultivating of mutual love, and the quieting of concupiscence which husband and wife are not forbidden to consider so long as they are subordinated to the primary end and so long as the intrinsic nature of the act is preserved. John and Sheila Kippley from the Couple to Couple League say that the statement of Pope Pius XI not only permitted sex between married couples during pregnancy and menopause, but also during the infertile times of the menstrual cycle. Raymond J. Devettere says that the statement is a permit to undertake intercourse during the infertile times when there is "a good reason for it". and in 1932 a Catholic physician published a book titled The Rhythm of Sterility and Fertility in Women promoting the method to Catholics. However, use of the rhythm method in certain circumstances was not formally accepted until 1951, in two speeches by Pope Pius XII. This method has come to be known as "natural family planning." Some studies suggest that couples who practice NFP enjoy an abundance of healthy advantages, the most notable of which might be a reduced divorce rate amongst couples who use NFP. The Catholic Church continues to uphold the practice of natural family planning since it maintains the unitive aspect of the sexual union while still bolstering an openness to procreation.

Презерватив туралы дау

2003 жылы BBC-дің "Панорама" бағдарламасы Кениядағы католик епископтарының ВИЧ латекс резеңкесінен жасалған презервативтердің қабығы арқылы берілуі мүмкін деген пікірін айтқандарын мәлімдеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының пікірінше, бұл ақиқатқа сай келмейді. 2004 жылы голланд телеарнасына берген сұхбатында бельгиялық кардинал Годфрид Даннельс ВИЧ жұқтырған адаммен жыныстық қатынас жасау қажет болған жағдайда, СПИД-тің алдын алу үшін презервативтерді қолдануды қолдау керектігін, бірақ одан аулақ болудың қажеттігін айтты. Даннельс: «Адам неке адалдығын бұзуға тыйым салатын қағиданы бұзбау үшін, сондай-ақ кісі өлтіруге тыйым салатын қағиданы бұзбау үшін презерватив қолдануы керек. Аурудан немесе өлімнен қорғану – алдын алу шарасы. Мұндай жағдайды бала тууды азайту мақсатымен презерватив қолданумен салыстыруға болмайды», – деді. 2009 жылы Папа Бенедикт XVI презервативтерді тарату СПИД-ке қарсы күрестің шешімі емес екенін және жағдайды нашарлатуы мүмкін екенін мәлімдеді. Ол «рухани және адамгершілік ояну» мен «зардап шеккендерге деген достық» ұстанымын ұсынды. 2010 жылы Бенедикт «Әлемнің жарығы: Папа, шіркеу және заманның белгілері» кітабында жарияланған сұхбатында, Католик шіркеуі презервативтерді қолдануға қағидатты түрде қарсы емес пе деген сұраққа былай жауап берді: «Шіркеу оны нақты немесе моральдық шешім деп санамайды, бірақ кейбір жағдайларда инфекция қаупін азайту ниетімен жыныстық қатынасқа басқа, адамгершілікке жақын жолға бастаудың алғашқы қадамы болуы мүмкін. Бенедикт еркектердің жыныстық қызметпен айналысатындардың презервативтерді қолдануын «адамгершілікке қадам» деп атады, тіпті презервативтер «ХИВ инфекциясының жамандығымен күресудің дұрыс жолы емес» болса да. Оның сөзін түсіндіру үшін, Сенім туралы доктрина жөніндегі Конгрегация шіркеутің жыныстық қызметті «өте аморальды» деп есептейтінін растады: «Дегенмен, жыныстық қызметпен айналысатын және презервативтерді қолдану арқылы жұқтыру қаупін азайтуға тырысатын ВИЧ-жұқтырған адамдар, тіпті жыныстық қызметтің жамандығы барлық ауырлығымен сақталса да, басқа адамның өміріне құрмет көрсетудің алғашқы қадамын жасауы мүмкін».

In 2003, the BBC's Panorama stated that Catholic bishops in Kenya have taught that HIV can pass through the membrane of the latex rubber from which condoms were made. It was considered untrue according to the World Health Organization. In an interview on Dutch television in 2004, Belgian Cardinal Godfried Danneels argued that the use of condoms should be supported to prevent AIDS if sex with a person infected with HIV should take place, though it is to be avoided. According to Danneels, "the person must use a condom in order not to disobey the commandment condemning murder, in addition to breaking the commandment which forbids adultery. Protecting oneself against sickness or death is an act of prevention. Morally, it cannot be judged on the same level as when a condom is used to reduce the number of births." In 2009, Pope Benedict XVI asserted that handing out condoms is not the solution to combating AIDS and might make the problem worse. He proposed "spiritual and human awakening" and "friendship for those who suffer" as solutions. In 2010, Benedict in an interview which was published in the book Light of the World: The Pope, the Church and the Signs of the Times, when asked whether the Catholic Church were not opposed in principle to the use of condoms, stated:
She [the Catholic Church] of course does not regard it as a real or moral solution, but, in this or that case, there can be nonetheless, in the intention of reducing the risk of infection, a first step in a movement toward a different way, a more human way, of living sexuality. Benedict cited the example of the use of condoms by male prostitutes as "a first step towards moralisation", even though condoms are "not really the way to deal with the evil of HIV infection". In a statement to explain his saying, the Congregation of the Doctrine of the Faith reaffirmed that the church considered prostitution "gravely immoral":
However, those involved in prostitution who are HIV positive and who seek to diminish the risk of contagion by the use of a condom may be taking the first step in respecting the life of another even if the evil of prostitution remains in all its gravity.

Келіспеушіліктер

Родерик Хиндэри Батыс католиктерінің көптеген өкілдері шіркеудің контрацепцияға қатысты ұстанымымен күрт келіспейтінін хабарлады. Олардың арасындағы диссидент теолог Чарльз Курран Humanae vitae-нің жасанды түрде жүктілікті тоқтату туралы ұстанымын сынады. 1968 жылы Канада Католик епископтарының конференциясы көптеген адамдардың пікірін бөліспейтін құжат деп түсінген Виннипег мәлімдемесін жариялады, онда епископтар канадалық католиктердің көптеген өкілдері бұл доктринаның барлық элементтерін сақтауды "өте қиын немесе тіпті мүмкін емес" деп есептейтінін мойындады. Сонымен қатар, 1969 жылы олар ар-ожданның басымдығы қағидасын қайта растады.

1998 жылы "Таңдау жасауға құқық бар католиктер" ұйымы АҚШ-тағы католик әйелдерінің 96%-ы өмірінің бір сәтінде контрацепция қолданғанын және АҚШ-тағы католиктердің 72%-ы шіркеудің жүктілікті тоқтату туралы үйретімін сақтамайынша жақсы католик бола алмайтынына сенбейтінін мәлімдеді. 2005 жылдың қыркүйек айында Harris Interactive компаниясы жүргізген онлайн сауалнама бойынша (2242 ересек америкалықтар сауалнамаға қатысты, компания іріктеу қателіктері, жауап бермеу және т.б. себептермен қателік өлшемдерін бағалау мүмкін емес екенін мәлімдеді), АҚШ-тағы католиктердің 90%-ы контрацепцияны қолдауды жақтады. 2015 жылы Pew Research Center жүргізген сауалнамада (5122 ересек америкалық, оның ішінде өзін католик деп санаған 1016 адам) АҚШ-тағы католиктердің 76%-ы шіркеу католиктерге жүктілікті тоқтатуға рұқсат беруі керек деп ойлады. Грек православие шіркеуі контрацепцияға қарсы ресми ережеге ие емес. Ол тек анасының өміріне қауіп төнген жағдайда ғана түсік жасатуға қарсы. [46][47]

Шығыс православие

Ресей Православ шіркеуінің ресми құжаты, егер ол дін қызметкерінің арнайы мақұлдауымен болмаса, жүктілікті болдырмауға тыйым салады, сондай-шара жүкті баланың түсігіне әкелу мүмкіндігін қамтымайды, бала тәрбиелеуге шамасы келмеу себептерімен және әйел мен ердің өзара келісімімен жасалады. Америкадағы Грек Православ шіркеуінің веб-сайтында контрацепция туралы былай делінген: "Көбею биологиясының салдарына толық түсінік болмағандықтан, бұрынғы жазушылар абортты контрацепциямен теңестірген. Алайда, соңғы кезде православие жазушылары мен ойшылдары арасында осы мәселе бойынша жаңа көзқарас қалыптасты, ол некеде балалардың арасын ашу, отбасылық махаббатты күшейту және денсаулықты сақтау мақсатымен белгілі бір контрацепциялық тәжірибелерді пайдалануға рұқсат береді. Шығыс Православ сенушілері, мәселенің екі жағында да, контрацепцияны қабылдау жеткілікті түрде зерттелмегенін және кез келген зерттеу көбінесе саяси идеологиямен байланысты екенін айтады, көбірек қабылдаушы топ қарсы тұрғандарды Рим Католик шіркеуінің ықпалымен айыптайды. Әлемнің түкпір-түкпірінен көптеген Православ шіркеу басшылары мен теологтар "Humanae vitae" жарияланғанда оны жоғары бағалады. Осы Православ басшыларының кейбіреулері некедегі жыныстық қатынас тек бала туу үшін ғана болуы керек деп үйретеді, ал басқалары осы пікірге толық келіспейді және Рим Католик шіркеуінің ұстанымына ұқсас көзқарас ұстанады, ол принцип бойынша Табиғи Отбасылық Жоспарлауға рұқсат береді, сонымен бірге жасанды контрацепцияға қарсы шығады. Оны "табиғатқа қайшы келетін күнәлар" санатында, гомосексуализм, мастурбация және т.б. сияқты жатқызады.

Шығыс православиесі

Копт православие шіркеуі денсаулық және әлеуметтік-экономикалық себептермен контрацепцияны қолдайды. Анасының өміріне қауіп төнген жағдайларды қоспағанда, барлық түсік жасатуға қарсы тұрады. Эфиопия православиелік Тевахедо шіркеуі гормоналды контрацепцияның барлық түрлеріне қарсы және ұсынатын жалғыз контрацепция – православиелік мереке күндері (жылына 250 күнге дейін) және әйелдердің фертильді кезеңінде ұстану.

Протестантизм

Протестанттық реформация аясында реформаторлар некедегі біртұтас қуаныштарға көбірек мән беріп, оларды күшейтті. Дегенмен, барлық маңызды ерте протестант реформаторлары, тіпті жалпы протестанттардың өзі де, XX ғасырға дейін бала тууды шектеуді Құдайдың некедегі көбею мақсатына қарсы келу деп қарастырды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында ғалымдар бала тууды бақылау әдістерін жетілдірген кезде, кейбір протестанттар оларды қабылдамады, ал басқа нонконформистер осы жаңалықтарды құптады.

Меннониттер

Кейбір консервативті меннониттер, мысалы Бичи Амиш меннониттер қауымдастығы, табиғи отбасы жоспарлауға рұқсат берілсе де, әлі де контрацепция қолдануға тыйым салады. Ескі Колония меннониттері, Ескі Тәртіп амиштері сияқты, ресми түрде бала тууды бақылау тәжірибелеріне рұқсат бермейді. Меннонит шіркеуі АҚШ, Бас конференция меннонит шіркеуі және Розедейл шіркеулер желісі – анабаптистік негізгі конфессиялар – заманауи контрацепция әдістерін мақұлдайтын мәлімдемелерді қабылдады. Мысалы, балаларды сүюге және қабылдауға үйретумен қатар, Консервативті меннониттер конференциясы «ұрықтандырудан бұрын қолданылатын контрацепция әдістерімен жүктіліктің алдын алу мүмкін болған жағдайда қабылданады» деп мәлімдейді. 1975 жылы жарияланған зерттеуде меннониттердің тек 11%-ы ғана контрацепция қолдануды «әрқашан қате» деп санайтыны анықталды.

Амиш

Көптеген амиштер әлдебір түрде тууды бақылауды қолданады деген факті, әдетте амиштер арасында талқыланбайды, бірақ қауымның консервативтілігіне байланысты балалардың саны жүйелі түрде артатынынан көрініп тұр – қанша консервативті болса, балалары да сонша көп. Балалардың көп болуының себебі – қоғамның балаларды құрметтеуі, тууды бақылаудың жоқтығынан емес. Кейбір қауымдастықтар бала туғанда денсаулығына қауіп туғызатын әйелдерге тууды бақылау құралдарына қол жеткізуге рұқсат береді. Әсіресе соңғы жылдары, көбірек амиш отбасылары балалардың санын дәстүрліге қарағанда шектеуде. Бұл тенденция шаруашылықпен айналысатын ер адамдардың азырақ болатын қауымдастықтарда анық байқалады.

Гуттерлер

Гуттер ағайындары дәрігер ұсынған жағдайда ғана контрацепция қолданады.

Англикандық

Англикан қауымы, Англия шіркеуі де бар, 1908 және 1920 жылғы Ламбет конференцияларында жасанды контрацепцияны айыптады.

Баптистер

Оңтүстік баптистер конвенциясы, әлемдегі ең ірі баптистік конфессия және АҚШ-тағы ең ірі протестанттық конфессия, бастапқыда ұрықтық контрацепцияның ойлап табылуын және абортты заңдастыруды қолдады, бірақ 1980 жылдардағы «Моральдық көпшілік» қозғалысының күшеюі және абортқа қарсылықтың артуы салдарынан, көзқарасы өзгеріп, контрацепцияны әдетте мақұлдайтын, бірақ аборт жасайтын препараттарды қабылдамайтын күйге келді. Сонымен қатар, SBC-нің белгілі басшылары «ұрықтық контрацепция мәдениетіне» қарсы айтылып, контрацепцияның өзінде ешқандай кемшілік жоқ екенін мәлімдеді, бірақ отбасыларды бала тууға және оларды қиындық емес, құт-береке ретінде қарауға шақырды.

Лютерандық

Америка Евангелистік лютеран шіркеуі, болашақ ата-аналар балаға күтім жасауға ниеттенбесе, контрацепцияны қолдануға мүмкіндік береді. Лаестадиан лютеран шіркеулерінің бірінде де әйелдердің жүктілігін болдырмауға рұқсат жоқ. Лютеран шіркеуінің Миссури Синоды мен Висконсин Евангелистік лютеран Синодының екеуі де контрацепция бойынша ресми позицияға ие емес.

Әдістемелік

Бірлескен методистік шіркеу "әрбір ерлі-зайыптылардың жағдайларын ескере отырып, жүктілікті дұғамен және жауапкершілікпен бақылауға құқығы мен міндеті бар" деп санайды. Оның "Жауапты ата-аналық" қаулысында "адамның қасиетті өлшемдерін қолдау үшін ата-аналар мен қоғам әрбір баланың дені сау тууына және оның әлеуетін іске асыруға қолайлы жағдайда өсуіне барынша күш салуы керек" делінген. Осы мақсатта Бірлескен методистік шіркеу "мемлекеттік және жеке мекемелердің отбасылық жоспарлау қызметтеріне қатысуын ұлғайту үшін мемлекеттік қаржыландыруды жеткілікті деңгейде арттыруды" қолдайды.

Континенттік реформацияланған шіркеулер

1936 жылы Христиан реформациялық шіркеуі "бібліялық бұйрыққа сәйкес, көбейіп-өнуге және балалы болуға қатысты, бала тууды шектеуге қарсы ресми ұстаным қабылдады. Осыған орай, шіркеу бала тууды шектеуді ұсынбады және үйленген жұбайларды ана мен баланың физикалық, рухани және психикалық денсаулығына қауқып келтірмейтін, мүмкіндігінше көп бала тууға ынталандырды". 2003 жылы CRC синоды үйленген жұбайлардың бала тууды шектеуді қолдануы немесе қолданбауы – жеке, пікірталас тудыратын мәселе екенін мәлімдеді. Шіркеу үйленген жұбайларды отбасы мүшелерінің санын дұғамен ойластыруға шақырады және оларды Құдайды мақтан ету және отбасылық жоспарлауда Оның Патшалығын кеңейту ниетімен әрекет етуге үндейді.

Пресвитериан шіркеулері

Пресвитериан шіркеуі (АҚШ) "ұрықтандыруға қарсы құралдарға толық және тең қолжетімділікті" қолдайды. Ұрықтандыруға қарсы құралдарды қамтитын сақтандыру туралы соңғы қаулысында шіркеу "ұрықтандыруға қарсы қызметтер негізгі денсаулық сақтаудың бір бөлігі" екенін мәлімдеп, "күтпеген жүктілік нәресте өлімінің жоғары деңгейіне, төмен салмақты балалардың тууына және аналардың денсаулығының нашарлауына алып келеді және отбасылардың экономикалық тұрақтылығына қауіп төндіреді" деп ескертті.

Конгрегационалистік шіркеулер

Консервативті қауымдық христиан конференциясы, қауымдық дәстүрдегі бір деноминация, аборт тудыратын заттарға қарсы, себебі ол "ұрықтанудан бастап табиғи өлімге дейін өмірдің қасиеттілігі туралы Киелі кітаптағы көзқарас" деп үйретеді. Мәсіхтің Біріккен шіркеуі (UCC), қауымдық дәстүрдегі бір деноминация, шіркеулерде және діни негізделген білім беру орталықтарында кондомдарды таратуды қолдайды.

Басқа атаулар

Осы жалпы қабылданған пікірлермен қатар, көптеген қозғалыстар некеден тыс контрацепция қолдануды ізгіліксіздікке ынталандыру деп санайды. Мысалы, Focus on the Family былай мәлімдейді: "Жыныстық құштарлық – күшті күш, және адамзат тарихының көп бөлігінде ол неке және бала туумен берік байланысты болды. Жыныстық қатынас неке мен бала туудан тек соңғы уақыттарда ғана ажыратыла бастады. Қазіргі контрацепциялық құралдар көптеген адамдарға артық сенімділік сезімін сыйлап, оларды неке шегінен тыс жыныстық қатынасқа түсуге итермеледі."

Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі

Мормондықтардың ең ірі діни ұйымы – Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі (LDS Church) тарихында тууды реттеу туралы ұстаным өзгерген. Бұрын оны күнә деп қараса, қазір рұқсат етіледі. 2023 жылғы шіркеу позициясы бойынша, "тууды реттеу туралы шешімдер мен оның салдары әрбір үйленген жұбайдың құзырында" және олар балаларды өсіруге қабілеттіліктерімен қатар "ана мен әкенің физикалық және психикалық денсаулығын" ескеруі керек. Шіркеу тууды реттеу үшін хирургиялық стерилизация жасауға қарсы тұрады, бірақ зорлау, туысқандық қарым-қатынаста болу, ананың денсаулығына немесе өміріне қауіп төну, немесе ұрықта ауыр кемшіліктер анықталған және туғаннан кейін тірі қалуы мүмкін емес жағдайларда аборт жасау қабылданатын опция болуы мүмкін деп мәлімдейді.