Кіріспе
Діни тұрғыдан қасиетті деп танылған адам. Христиан дінінде қасиетті – ерекше қасиеттілікке, Құдайға ұқсастыққа немесе Құдайға жақындыққа ие деп танылған адам. Алайда, "қасиетті" терминінің қолданылуы контекстке және дінге байланысты. Католик, Шығыс православие, Англикан, Шығыс православие және лютеран діндерінде олардың барлық адал, көкке көтерілген марқұмдары қасиеттілер деп есептеледі, бірақ олардың кейбіреулері артық құрметке немесе үлгі алуға лайық деп саналады. Кейбір дінге жататын қасиеттілерге католик шіркеуінде канонизация, ал Шығыс православие шіркеуінде беделділік беру рәсімі арқылы ресми шіркеулік тану және одан кейін қоғамдық құрмет көрсету беріледі. "Қасиетті" сөзі христиан дінінде пайда болғанмен, дін тарихшылары осы атауды "көптеген діндердегі белгілі бір адамдарға тән ерекше қасиеттілік күйін білдіру үшін жалпылама түрде" қолданады. Яһудилердің хасиді немесе цадиктері, исламның уәлилері, индустардың ришилері немесе сикхтердің Бхагаттары мен гурулары, синтоизмнің камилері, даосизмнің шенгрен және буддизмнің архаттары немесе бодхисаттвалары да қасиеттілер деп есептеледі. Дінге қарай, қасиеттілер ресми шіркеулік жариялау арқылы, католик сеніміне сәйкес, немесе халықтың құттықтауымен танылады (халық қалаулысы).
In Christian belief, a saint is a person who is recognized as having an exceptional degree of holiness, likeness, or closeness to God. However, the use of the term saint depends on the context and denomination. In Catholic, Eastern Orthodox, Anglican, Oriental Orthodox, and Lutheran doctrine, all of their faithful deceased in Heaven are considered to be saints, but some are considered worthy of greater honor or emulation. Official ecclesiastical recognition, and consequently a public cult of veneration, is conferred on some denominational saints through the process of canonization in the Catholic Church or glorification in the Eastern Orthodox Church after their approval. While the English word saint originated in Christianity, historians of religion tend to use the appellation "in a more general way to refer to the state of special holiness that many religions attribute to certain people", referring to the Jewish ḥasīd or tzadik, the Islamic walī, the Hindu rishi or Sikh Bhagat and guru, the Shintoist kami, the Taoist shengren, and the Buddhist arhat or bodhisattva also as saints. Depending on the religion, saints are recognized either by official ecclesiastical declaration, as in the Catholic faith, or by popular acclamation (see folk saint).
Католик шіркеуі
Католик шіркеуінің пікірінше, аспандағы кез келген адам, жер бетінде танылса да, танылмаса да, "шаһидтердің үлкен бұлтын" құрауы мүмкін (Еврейлерге 12:1). Бұл "біздің аналарымыз, әжелеріміз немесе басқа да жақын адамдарымыз болуы мүмкін (бағ. 2 Тим. 1:5). Олар әрқашан кемелді өмір сүрмеген шығар, бірақ "қателері мен кемшіліктеріне қарамастан, алға қарай ұмтылып, Иемізге ұнамды болды". Қасиетті атағы – бұл шіркеудің Аспан патшалығының кілттерін иеленуші ретінде ресми түрде және беделді түрде қасиетті деп жариялаған адамды білдіреді, сондықтан ол Құдайдың рақымымен көкте деп есептеледі. Көптеген адамдар бар, олар шіркеуде көкте деп санайды, олар ресми түрде қасиетті деп жарияланбаған және басқаша қасиетті атағы бар, өйткені олардың қасиеттілігі танымал. Кейде "қасиетті" сөзі тірі мәсіхшілерге де қатысты қолданылады. Католик шіркеуінің катехизисі былай дейді: "Патриархтар, пайғамбарлар және Ескі Келісімдегі кейбір адамдар шіркеудің барлық литургиялық дәстүрлерінде қасиеттілер ретінде құрметтеліп келеді және әрқашан да құрметтеледі". Өзінің "Күннің қасиеттілері" атты кітабында Леонард Фоли былай дейді: "[Қасиеттілердің] Құдайдың сүйіспеншілігіне берілуі Исаның толықтай берілуіне ұқсайды. Олар бізге Киелі үйдің қасиетті екенін, ешқашан қасиетті болудан бас тартпағанын және Мәсіхтің өмірін өмір сүру арқылы Құдайдың қасиеттілігін көрсетуге шақырылғандығын еске салады". Католик шіркеуі қасиеттілерді "жасамайды" немесе "жаратуды" үйретпейді, керісінше, оларды мойындайды. Батырлық ерлік дәлелдеу үшін талап етілетін дәлелдер жоғарыда айтылған жалпы қағидаларды егжей-тегжейлі көрсетуге көмектеседі. 993 жылы 3 қаңтарда Иоанн XV Рим епархиясынан тыс адамды әулие деп жариялаған алғашқы папа болды: ол неміс билеушісінің өтініші бойынша Аугсбург епискобы Ульрихті қасиетті деп жариялады. Осы уақытқа дейін әулиелерге табыну жергілікті епископпен келісілген жергілікті рәсімдер болған. Кейіннен Рим папасы Иоанн XVIII бес поляк шейітін құрметті құрметіне бөлуге рұқсат берді. Содан бері 1170 жылы папа Александр III жарлығымен латын шіркеуі үшін канонизациялау құқығы папаға қалдырылды. Киелі орынның қасиеттілердің ісі жөніндегі дикастериясының өкілі Роберт Сарно әулиелердің нақты санын айту мүмкін емес екенін айтты. Қасиеттілерді құрметтеу, латын тілінде cultus, немесе "қасиеттілердің құрметі" деп аталады, бұл белгілі бір халықтық бағышталуды немесе өзін белгілі бір қасиеттіге немесе қасиеттілердің тобына сеніп тапсыруды сипаттайды. Кейде ғибадат термині қолданылса да, ол тек ескі ағылшын тілінде адамды құрметтеу немесе құрметтеу (дулия) деген мағынада қолданылады. Діннің негізгі бағыты – Құдайға ғана ғибадат ету (латрия), әсіресе, діни қызметкерлерге емес. Жер бетіндегі біреуден өзіне дұға етуді сұрағандай, жер бетіндегі адамдарға да Құдайға дұға етуді немесе дұға етуді сұрауға болады. Қасиетті белгілі бір себептің, мамандықтың немесе жергілікті жердің қамқоршысы ретінде тағайындалуы немесе белгілі бір аурулар мен апаттардан қорғаушы ретінде шақырылуы мүмкін, кейде халықтық әдет-ғұрыппен, кейде шіркеудің ресми мәлімдемелерімен. Қасиеттілердің өздерінің күші жоқ, тек Құдай бергені ғана бар деп есептеледі. Киелілердің молдарына құрметпен қарап, оларды қасиетті бейнелер мен иконаларға құрметпен қарайды. Өткен ғасырлардағы қасиеттілердің молдаларын құрметті түрде құлшылық етіп, олардың арашашылығы арқылы Құдайдан ем алудың тәжірибесі ертедегі шіркеуден алынған. Мысалы, 2000 жылы бір американдық діни қызметкер Джон Генри Ньюменнің (сонда ол ақсақал еді) өзін аурудан сауықтырғаны үшін Құдайға сиынғанын айтқан. Диакон Джек Салливан Ньюманға сөйлегеннен кейін бірнеше сағат ішінде омыртқасының талмасынан айыққан деп мәлімдеді. 2009 жылы теология ғалымдары Саливанның сауығып кетуіне Ньюманға дұға еткені себеп болды деген қорытындыға келді. Дін қызметкерлері бұл кереметтің "медициналық сауықтырудың бірден, емделудің арқасында емес, біржола жойылып кетуі керектігін" айтады. Адамды қасиетті деп жариялағаннан кейін, оның өлген денесі қасиетті монумент ретінде қарастырылады. Қасиеттілердің сүйектері киелі монументтер деп аталады және әдетте шіркеулерде қолданылады. Қасиеттілердің жеке заттары монумент ретінде де қолданылуы мүмкін. Қасиетті болу үшін төрт негізгі қадам бар. Бұл процестің алғашқы кезеңі – үміткердің өмірін сарапшы тексеру. Осыдан кейін кандидаттың ресми есебі тиісті епархияға және одан әрі зерттеулер жүргізіледі. Ақпарат содан кейін Киелі орынның қасиеттілердің ісі жөніндегі дикастериясына бағалау үшін жіберіледі. Одан әрі зерттеу, 3-қадам, кандидаттың "Бақытты" атағымен бейнеленуіне әкелуі мүмкін. Православ шіркеуі кереметтің көрінуін талап етпейді; қажеттісі – ізгі өмірдің дәлелі. Алайда, бұл адамды қасиетті етпейді; адам бұрыннан-ақ қасиетті болған және шіркеу соңында оны мойындады. Жалпы ереже бойынша, монументтерді жылжыту немесе процессияда алып жүру үшін тек дін қызметкерлері ғана тиіс, бірақ құрмет көрсету үшін сенушілер қасиеттіге деген махаббат пен құрметті білдіру үшін монументті сүйеді. Православ шіркеуінің алтары әдетте қасиеттілердің монументтерін, көбінесе шейіттердің монументтерін қамтиды. Шіркеу интерьерлері қасиеттілердің иконаларымен жабылған. Православ христиан қасиеттінің иконасына құрмет көрсеткенде, ол қасиеттіде көретін Құдайдың бейнесіне құрмет көрсетіп жатыр. Шіркеу тірі мен өлген арасында нақты айырма жасамайтындықтан, қасиеттілердің көкте тірі деп есептелетініне байланысты, қасиеттілер әлі де тірідей айтылады және оларға құлшылық етеді, емес, құрмет көрсетеді. Олар құтқару үшін және адамзатқа көмектесу үшін, тікелей Құдаймен қарым-қатынас арқылы немесе жеке араласу арқылы иелік ете алады деп есептеледі. Шығыс Православ шіркеуінде Ὅσιος, Hosios (ә. Ὁσία Hosia) атағы да қолданылады. Бұл монах немесе жалғыз өмір сүрген қасиеттілерге берілген атақ, бұл "қасиетті" атағынан гөрі жиі қолданылады.
Шығыс православиесі
Шығыс православие шіркеулері – Армения апостол шіркеуі, Александрия копт православие шіркеуі, Тевахедо шіркеуі, Маланкара сириялық православие шіркеуі және сириялық православие шіркеуі – әр шіркеуге тән, ерекше қанонизациялау процесін ұстанады. Мысалы, Александрия копт православие шіркеуі, болашақ қасиеттінің қайтыс болуынан кейін кем дегенде 50 жыл өткен соң ғана копт православие шіркеуінің папасы оны қасиетті деп жариялай алады.
Англикандық
Англикандық қауымда және жалғастырып жатқан англикандық қозғалыста "қасиетті" атағы халық пікірінде ізгі және қасиетті адам ретінде жоғарылатылған адамға қатысты. Қасиеттілер – киелілік үлгілері, сондай-ақ, "шаһидтер бұлды" ретінде, олар сенушілерді рухани сапарда нығайтып, жігерлендіреді (Еврейлерге 12:1). Қасиеттілер – Мәсіхтің ақсақал бауырлары мен қарындастары. Англия шіркеуінің ресми діни сенімдері аспандағы қасиеттілердің бар екенін мойындайды. Жоғары шіркеу дәстүрінде, мысалы, англо-католицизмде, қасиетті – бұл әдетте жоғары дәрежедегі қасиеттілік пен ізгілік (және әдетте оны көрсеткен) қасиеттерімен ерекшеленетін адам. Бұл мағынада қасиетті дегеніміз – тек иманды адам емес, ізгілікпен өзгеретін адам. Католиктерде қасиетті – Құдайдың іс-әрекетінің ерекше белгісі. Қасиеттілерге құрмет көрсетуді кейде ғибадат деп қате түсіндіреді, бұл жағдайда оны мазақтап "hagiolatry" деп атайды. Англия шіркеуінің "Тазалау орны" туралы мақаласында "Римдіктердің қасиеттілерге дұға ету туралы ілімі" "негізсіз ойлап тапқан, Киелі кітапта дәлелі жоқ және Құдай Сөзіне қайшы келетін жағымсыз ілім" деп айыпталады. Англикандық провинциялардағы англо-католиктер көбінесе "Римдік" және "Патристік" ілімдерін ерекшелейді, олар XXII бапқа сәйкес қасиеттілерге дұға етуге рұқсат береді. Шындығында, теолог Э.Ж. Бикнеллдің айтуынша, англикандық көзқарас "дұға ету екі нәрсені білдіруі мүмкін: қасиеттіге оның дұғасын сұрау (арашалық ету), 'біз үшін дұға ет' немесе қандай да бір артықшылықты сұрау. Орта ғасырларда қасиеттілердің өзінен бата күтілген. Мұндай көзқарас айыпталды, бірақ біріншісі расталды". Кейбір англикандықтар мен англикандық шіркеулер, әсіресе англо-католиктер, қасиеттілерге жеке дұға етуді сұрайды. Алайда, мұндай практика ағылшын шіркеуінің ресми литургиясында сирек кездеседі. Оның ерекше мысалдары – 1938 жылғы "Корейлік литургиясы", 1959 жылғы "Гуана епархиясының литургиясы" және "Меланезия ағылшын дұғалар кітабы". Англикандықтар сенуші мен Құдай Әке арасындағы құтқару және иман үшін жалғыз тиімді Араласушы – Құдай Ұлы Иса Мәсіх екеніне сенеді. Тарихи Англикандықтар қасиеттілердің арашалық етуі мен қасиеттілерге дұға етудің арасын ажыратып көрсетті. Біріншісі ағылшын дінінде қабылданды, ал екіншісі көбінесе қабылданбады. Лютеран шіркеуінде барлық христиандар, көкте немесе жерде болсын, қасиеттілер деп есептеледі. Алайда, шіркеу әлі де белгілі бір қасиеттілерді, оның ішінде Католик шіркеуі мойындаған кейбір қасиеттілерді де мойындайды және құрметтейді, бірақ шектеулі түрде: Аугсбург мойындауы бойынша, қасиетті деген термин Католик шіркеуінде ерекше рақым алған, сеніммен қолдау тапқан және жақсы істері кез-келген христианға үлгі болуы керек адамды білдіретін жағдайда ғана қолданылады. Лутеран дінінің дәстүрлі ілімдері бойынша, қасиеттілерге дұға ету тыйым салынған, өйткені олар құтқарылудың араласушылары емес. Бірақ лютерандықтар қасиеттілердің христиан шіркеуі үшін дұға ететіндігіне сенеді. Аугсбургтік сенімнің апологиясын жазған Филип Меланхтон қасиеттілерді үш жолмен құрметтеуді мақұлдады: 1. Құдайға оның мейірімі үшін алғыс айту арқылы; 2. Біздің сенімімізді нығайту үшін қасиеттілерді үлгі ретінде пайдалану арқылы; және 3. Олардың сенімі мен өзге де ізгіліктеріне еліктеу арқылы. Лютеран шіркеулерінде де литургиялық күнтізбелер бар, онда олар адамдарды қасиеттілер ретінде құрметтейді. Қасиеттілердің арашаласуы Аугсбург конфессиясының XXI бабында сынға алынды: "Қасиеттілерге табыну туралы". Бұл сын католик жағынан Confutatio Augustana-да, ал лютеран жағынан Аугсбург конфессиясының кешірімінде жоққа шығарылды.
1. By thanking God for examples of His mercy;
2. By using the saints as examples for strengthening our faith; and
3. By imitating their faith and other virtues. The Lutheran Churches also have liturgical calendars in which they honor individuals as saints. The intercession of saints was criticized in the Augsburg Confession, Article XXI: Of the Worship of the Saints. This criticism was rebutted by the Catholic side in the Confutatio Augustana, which in turn was rebutted by the Lutheran side in the Apology to the Augsburg Confession.
Басқа протестантизм
Көптеген протестант шіркеулерінде "қасиетті" сөзі кез келген христианды білдіру үшін көбірек қолданылады. Бұл, Жаңа өсиеттегі Киелі кітапта Пауылдың көптеген сілтемелерімен ұқсас қолданыс. Осы мағынада, Мәсіхтің денесінде (яғни, өзін христиан деп жариялаған) Мәсіх Исамен байланысы бар кез келген адам қасиетті болып есептеледі. Көптеген протестанттар қасиеттілерге тілеу тілеуді құдайсыздық деп санайды, себебі олардың пікірінше, тек Құдайға ғана арналуы тиіс құдайға сыйынғандай болып, басқа сенушілерге, тірі немесе қайтыс болғандарға сыйынған болып табылады. Кейбір протестанттық дәстүрлерде "қасиетті" сөзі жаңадан туған христиандарды да білдіру үшін қолданылады. Көптеген адамдар осы сөздің дәстүрлі Жаңа өсиеттік мағынасын баса назарлайды, барлық сенушілердің рухани қызметі туралы доктринамен байланыстырып, кез келген сенушіге қатысты "қасиетті" деп жазуға дайын.
Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі
"Ақырғы күнгі қасиеттілер" Иса Мәсіхтің Әйелдер шіркеуінде (АӘШ шіркеуі) "қасиетті" терминінің қолданылуы протестанттық дәстүрге ұқсас. Жаңа өсиетте қасиеттілер – христиандық шартты, яғни крещениеден өткендердің барлығы. "Ақырғы күн" деген белгілеме шіркеу мүшелерінің Мәсіхтің екінші келуінен бұрынғы соңғы күндерде өмір сүруі туралы доктринаға сілтеме жасайды және өзін ежелгі христиан шіркеуінің қайта жаңғыртуы санайтын шіркеу мүшелерін ажырату үшін қолданылады. Сондықтан мүшелері көбінесе "Ақырғы күнгі қасиеттілер" немесе "LDS" деп аталады, ал өздерінің арасында "қасиеттілер" деп атайды.
Басқа діндер
Кейбір теологиялық әдебиеттерде "қасиетті" термині христиандық емес контексттерде де қолданылады. Көптеген діндерде діни ілімнің ең жоғары ұмтылыстарын орындаған деп танылған адамдар бар. Ағылшын тілінде әлемдік көптеген діндерден бұл идеяны аударғанда "қасиетті" термині жиі қолданылады. Яһуди хасидтері немесе цаддиктері, исламдық кидес, зороастризм фравашилері, индустар рсилері немесе гурулары, буддалық араханттар немесе бодхисаттвалар, даосизм шенрен, шинтоист камилері және басқалары да "қасиетті" деп аталған.
Африка диаспорасы
Кубалық Сантерия, Гаити Водуы, Тринидад Ориша Шангосы, Бразилияның Умбандасы, Кандомбле және басқа да ұқсас синкретистік діндер католик әулиелерін, немесе кем дегенде әулиелердің суреттерін қабылдап, оларға өз рухтарын/құдайларын жатқызды. Олар шіркеулерде (әулиелер ретінде) және діни тойларда (құдайлар ретінде) табынылады. "Сантерия" атауы бастапқыда католик нормаларынан ауытқыған қасиеттілерге табынушыларды кемсітетін сөз болған.
Буддизм
Буддистер Тхеравада және Махаяна дәстүрлерінде Архаттарды ерекше құрметтейді, сондай-ақ жоғары деңгейде дамыған Бодхисаттваларды да. Тибет буддистері тулькуларды (көшкен атақты тәлімгерлердің жаңадан туғандары) жер бетіндегі тірі қасиеттілер деп есептейді.
Друз діні
Христиан дінінің друздар нанымына әсерінен екі христиан әулиесі друздардың ең қадірлі және құрметтейтін тұлғаларына айналды: Әулие Георгий және Әулие Ілияс. Сондықтан, Ливан тауының орталық бөлігінде друздар мен христиандар қоныстанған барлық елді мекендерде христиан шіркеуі немесе друздардың мақамы олардың біреуіне арналған. Инду қасиеттілері көбінесе дүниеден жаңылған, оларды гуру, садху, риши, девариши, раджарши, саптариш, брахмарши, свами, пандит, пурохит, пуджари, ачарья, правара, йоги, йогини және басқа да атаулармен әртүрліше атайды. Кейбір инду қасиеттілері құдай сияқты мәртебеге ие болады, олар Вишну, Шива, Деви және Құдайдың басқа да түрлерінің жаңа рухы ретінде қарастырылады – мұндай жағдай олардың өмір бойында немесе кейде өлімнен кейін көп жылдар өткен соң туындауы мүмкін. Осы себепті инду қасиеттілерінің тағы бір кең таралған аты – құдай адамдар.
Ислам діні
Ислам дінінде пайғамбарлардан басқа, әулиелердің баталары бар (арабша: بركة, "baraka") және олар кереметтер жасай алады (арабша: كرامات, Karāmāt). Әулиелер пайғамбарлардан төмен дәрежеде, және олар Қиямет күні адамдар үшін шаفاعәт етпейді. Дегенмен, пайғамбарлар мен әулиелердің қабірлері жиі зиярат етіледі. Адамдар рухани толығуға ұмтылғанда әулиенің кеңесін іздейді. Христиан дініндегі әулиелерден айырмашылығы, мұсылман әулиелері көбінесе ғалымдар емес, қарапайым халықтың бірлескен келісімімен бейресми түрде мойындалады. Пайғамбарлардан өзге, Рабия Басрия сияқты әйелдер де әулие ретінде қабылданды. Ислам әулиелерді қадірлеудің (көбінесе вали деп аталады, бұл сөздің мағынасы – «Алланың досы») бай тарихына ие, бірақ ХХ ғасырда салафизмнің түрлі ағымдарының ықпалымен ислам әлемінің кейбір аймақтарында бұл дәстүр азайып кетті. Сунни исламда әулиелерді қадірлеу ерте заманнан бері кең таралған құлшылық нысаны болды. Классикалық суннит ғалымдары оларды «Алланың сүйікті құлдары және Оған деген махаббатқа толы қарым-қатынас құрғандары» деп мойындап, құрметтеді. Тіпті қабір зияратын сынаған ортағасырлық Ибн Таймия сияқты сыншылар да: «Әулиелердің кереметтері толығымен дұрыс және барлық мұсылман ғалымдары оны мойындайды. Бұл туралы Құранда әртүрлі аяттарда айтылған, Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) хадистерінде де көрсетілген. Әулиелердің керемет күштерін жоққа шығарушылар – жаңашылдар немесе жаңашылдардың соңынан ергендер» деп батыл мәлімдеген. Классикалық суннит әлемінде қадірленген әулиелердің көп бөлігі – суфилер болды, олардың барлығы сунниттік құқықтың төрт негізгі мектебінің біріне жататын сунниттік мистиктер еді. Әулиелерді қадірлеу мың жылдан астам уақыт бойы сунниттер арасында кең таралған практика болып келді, бірақ ХХ ғасырда салафит қозғалысы оған қарсылық көрсетті, оның түрлі ағымдары оны «Исламның ажырамас бөлігі емес, керісінше, исламға жат және ескірген нәрсе» деп есептейді. Протестанттық реформация сияқты, салафизм сунниттік және шииттік контексте де шектеуге тырысқан дәстүрлі амалдарға әулиелерді қадірлеу, олардың қабірлерін зиярат ету, олардан шаفاعәт іздеу және олардың қасиетті заттарын құрметтеу кіреді. Кристофер Тейлордың айтуынша: «Ислам тарихы бойында мұсылман әулиелерін қадірлеу ислами нанымның маңызды бөлігі болды [бірақ ислами дәстүрдің өзіндегі кейбір ойлардың, әсіресе ХІХ және ХХ ғасырлардағы күшті әсерінен кейбір қазіргі заманғы мұсылмандар мұсылман әулиелерінің бар екенін мойындаудан бас тартты немесе олардың болуын және қадірлеуін қабылдамас ауытқулар деп қарастырды».
Иудаизм
"Тзадик" термині, "әділ" және оған байланысты мағыналары раввиндік ойда Талмудтағы "Хасид", "тақуа" деген ұғымға қарама-қарсылықтан басталып, этикалық әдебиетте зерттелуімен және Кабаладағы эзотерикалық руханилануға дейін дамыды. Хасидтік иудаизмде Тзадик институты орталық мәнге ие болды, бұл бұрынғы элиталық мистиканы әлеуметтік қозғалыспен бірінші рет біріктірді. Мұсылман халқы басым елдерде, әсіресе Мароккода, еврей қасиеттілеріне құрмет көрсету жергілікті мұсылмандық дәстүрлерге ұқсас. Дегенмен, осы нақты контексттегі идеялар мен рәсімдер әлі де толығымен иудаизм шеңберінде қалады. Қасиеттілердің денелері Тора орамалары сияқты қарастырылады, олардың зияраттары – олардың сандығы, ал қажыналық сапарлар Тора қызметінің рәсімдік элементтерін иеленеді. Қасиеттілердің суреттері де Тора орамаларымен салыстырылады; екеуі де қасиеттінің көрінісі болып табылады. Оларға Тора мантиялары сияқты барқыттан жасалған жақтаулар беріледі және олар физикалық тұрғыдан ұқсас әдістермен қолданылады. Қасиеттілер туралы әңгімелер мен өлеңдер басқа раввиндік әдебиеттердегі үлгілерге сәйкес келеді. Қасиеттілерді яһудилер де, мұсылмандар да құрметтейді, олар көбінесе Тора ғалымдары, кереметтер жасаушылар және құдайлық делдалдар болып табылады. Мароккодағы еврей және мұсылмандық дәстүрлердің ұқсастығы, соның ішінде қасиеттілерге құрмет көрсету, отаршылдық биліктерге Марокко біртұтас және ерекше ұлттан тұратындығын дәлелдеуге мүмкіндік берді, бірақ империализмге қарсы тұру үшін жеткілікті бірікпеді. Бүгінде осы ұқсастықтар діни азшылықтарға төзімділік таныту және көрсету үшін пайдаланылады.
Сикхизм
Сант немесе бхагат ұғымы Солтүстік Үндістанның діни ой-пікірінде, оның ішінде сикхтерде, ең әсіресе Гуру Грант Сахибте кездеседі. Кәбир, Равидас, Намдев және тағы басқалар Сант немесе Бхагат деп аталады. Сант термині сикхтер мен олармен байланысты қауымдастықтарда Құдайды тану және Құдайдың атын қайта-қайта жаттау арқылы (Наам Джапо) рухани ағартуға қол жеткізген жандарға қолданылады. Құдайдың есімдері санауға келмейді. Сикхизмде Наам (Құдай есімінің рухани түрленуі) көбінесе Вахегуру есімі арқылы жүзеге асырылады, ол "Таңғажайып Гуру" деп аударылады. Сикхтер Санттың (Садх Сангат) немесе "Қасиеттілердің үйірмесінің" қауымына қосылуға шақырылады. Санттар Садх Сангатқа Құдай туралы білім сыйлайды және Наам арқылы рухани ағартуға қадам басқан жолды үйретеді. Шри Гуру Грант Сахибте Құдайға ағарту жолын жинаған "Гурулардан" (мысалы, Гуру Нанактан) Санттарды ажырату қажет. Алайда, сикхизмде Құдаймен біртілген кез келген жандар Құдайдың өзі саналады. Сондықтан, толыққанды ағарған Сант, Гуру және Құдай – біреу.
Жаңа діни ағымдар
Телема – Роджер Бэкон сияқты әулиелердің тізімі бар жаңа діни қозғалыс.